#51
Posted: 04/07/2004 00:13
Pocetkom 1863. godine minirane su i onesposobljene užicka i sokolska tvrdava u prisustvu ruskih i engleskih vojnih komesara. U miniranju sokolske tvrdave ucestvovao je Petar Radojkovic, radevski kapetan, bojeci se da se muslimani "drugim fermanom" ne vrate. Pri ekspoloziji sva je gradska unutrašnjost urušena: "Vele da su Bošnjaci sagledav ruševine grada i svoih domova gorko uzdahnuli i vrteci glavama rekli: "Valah biva, i da nas Padišah povrati natrag, nemamo se gde skloniti, niti rašta vracati u Soko". [61] Srpski knez Mihailo je u svojoj skupštinskoj besjedi 17. augusta 1864. konstatirao: "Muslimani koji su živeli u Užicu i Sokolu, iseljeni su, a gradovi užicki i sokolski porušeni su, ali ima još da se isele Bošnjaci iz Malog Zvornika i Sakara, a ima i Kastel da se digne". [62] Imanja iseljenih prešla su u državne ruke. [63] Dok je Užice nastavilo da se ubrzano naseljava Srbima, da i dalje funkcionira kao grad, varoš u Sokolu nakon rušenja nije više naseljavana. Glavni uzrok ovoj pojavi bio je u tome što je Soko zajedno s neposrednom okolinom od 11 sela, "bio naseljen iskljucivo Bošnjacima", pa je njihovim iseljavanjem prestao i život ovog grada. [64] Srpske vlasti su dozvolile ostanak samo onim muslimanima koji su prihvatili da se zovu Ciganima. Oni koji su ostali u Šapcu, Loznici, Ljuboviji, Malom Zvorniku, Krupnju prihvatili su to ime da bi opstali. [65]
Ispražnjeni krajevi postaju veoma primamljivi za Srbe koji dolaze u Srbiju s razlicitih strana: sa Kosova, iz Sandžaka i Bosne i Hercegovine. Zakon o naseljavanju stranaca donijet u februaru 1865. godine, koji je potpisao knez Mihajlo, odredivao je velike povlastice za doseljenike (besplatno dobijanje zemlje, kuce, stoke i odredene kolicine hrane, zatim oslobadanje od poreza, vojne obaveze tokom izvjesnog perioda) što je izazvalo tako masovno doseljavanje da su ubrzo bila donijeta i neka ogranicenja. Pokret je zaustavljen u jesen 1865. zabranom srpske vlade "da se ne proreduje pravoslavno stanovništvo u još neoslobodenim krajevima". [66] Srbi su imali za cilj da se oslobadanjem od Turaka, liše što prije i svega što je tursko. [67] Bio je to ne samo potpuni obracun sa jednom državom nego i sa svime što je podsjecalo na nju. U tom smislu i sinhronizirane akcije koje su poduzimane bile su potpuno iskljucivog karaktera. Zadatak srpske politike je bio da, otimajuci kamen po kamen od Turske, "vaskrsne iz mrtvih nekadašnje svoje carstvo". [68] Takva retorika je, pored pobjede nad Bošnjacima u korist "istorijski srpskih zemalja" podrazumijevala i širenje na racun drugih: Bošnjaka, Hrvata, Bugara i Albanaca. [69] "Istraga poturica" - bila je simbol pokosovskog zavjeta: ne dozvoliti narodnu tragediju držanjem i njegovanjem "gube u torini". [70] U nacionalistickoj literaturi XX stoljeca srpski knez Lazar, ciji kristoliki karakter zadobija izrazitu formu, sa svojim vitezovima-ucenicima ponovo oživljava. Bošnjaci su izjednaceni s ubicama Isusa Krista, a Vuk Brankovic, "unutrašnji Bošnjacin", postaje simbol i pradjedovsko prokletstvo svih slavenskih muslimana. [71] Srpska pravoslavna crkva je zabranjivala pobratimstvo medu Srbima i "Bošnjacima". [72]
Srbija je pravila plan da svi balkanski hrišcani istovremeno udare na Tursku. U tom smislu ona je u septembru 1866. god. sklopila savez sa Crnom Gorom, u januaru 1867. sa bugarskim revolucionarnim odborom, u augustu iste godine sa Grckom, te savez sa Rumunijom u januaru 1868. godine. Svi su ovi savezi predvidali zajednicku vojnu akciju protiv Turske. [73]
Opisujuci srpski nacionalni pokret od 1860. i njegovo "patriotsko raspoloženje" Jovan Skerlic se zadržava na "kultu Crne Gore" i na njegovom antipodu "mržnji na Turke", slikajuci ironicno izraze mržnje protiv Turaka koji se nazivaju pogrdnim imenima - "turskim skotom" i "azijskom kugom": "Što god je bilo crnih boja njima su se slikali Bošnjaci, i nije bilo poroka i zlocina koji se nisu njima pridavali". [74] Jedan od pripovedackih efekata bio je kako "hajduci nocu udaraju na begove dvore, lepu zarobljenu Srpkinju spasu, a Turke sagoru u plamenu, ili kako srpski osvetnik iz tanke šešane skida hodžu s minareta... Omladinski pesnici su kanibalski raspoloženi prema Bošnjacima. Jedan od njih nam prica kako se nada da u velikoj seci i istrebljenju Turaka "nijedan dušman" nece "ostati živ". [75] Buduci da je zmija bila demonska životinja, narodni pjevaci su izjednacavali "Turke" sa zmijama, davajuci borbi protiv njih mitološki karakter. [76]
Iako je Srbiju napustilo gradsko muslimansko stanovništvo, a ostala samo turska vojska po gradovima, ni ona se nije mogla više podnositi, navodi Slobodan Jovanovic. Nastavljeni su pritisci srpske strane na Portu da i vojska napusti gradove, uz stalno isticanje da opasnost za mir ne dolazi od Srba vec zbog prisustva turskih garnizona. [77] Turska je, opterecena brojnim unutarnjim slabostima, bila prisiljena da vodi politiku stalnih ustupaka. To je konacno dovelo i do ispunjenja srpskih ciljeva. [78]
U Istanbulu je 1867. god. sultan izdao ferman o predaji Srbima Beograda, Smedereva, Šapca i Kladova. Ali Riza-paša, posljednji osmanski komandant beogradske tvrdave, simbolicno je 24. aprila 1867. god. predao knezu Mihailu kljuceve Šapca, Beograda, Smedereva i Kladova koje je sultan "povjerio" na "cuvanje" knezu: "Ja sam sada za shodno našao, da se uprava oznacenih gradova tebi (knezu - prim. S. B.), i srpskoj vojsci poveri, s tim, da se pored moje carske zastave, vije i srpska zastava... Obznanjujuci ovo rešenje kojim se uprava tih gradova na oznaceni nacin tebi poverava, pridodajem, da se ima prethodno iskati od moje vlade saizvoljenje, kad bi se imala na njima preduzeti kakova preinacenja". [79] Dan kasnije Ali Riza-paša je napustio Beograd sa posljednjim odredom turske vojske. Tim povodom su beogradske novine pisale: "Tako, dakle, svršismo konacno rastanak naš s Bošnjacima na današnjem, pameti dostojnom danu, na kome u celoj Srbiji više nema ni jednog Bošnjacina". [80] Na Kalemegdanu je, pored sultanove, postavljena i srpska zastava. Ona je konacno skinuta 20. juna 1876. kada su nakon ustanka u Bosni i Hercegovini, Srbija i Crna Gora ušle u rat sa Turskom. [81]
Iseljenici iz Srbije naselili su se na teritoriji Bijeljine, Janje, Kozluka, Zvornika, Srebrenice, Vlasenice, Brckog, Kladnja, Tuzle, Gracanice. Muhadžiri osnivaju tada nova naselja: Brezovacko Polje, Gornju Aziziju (Bosanski Šamac), Donju Aziziju (Orašje). [82] Naselja su gradena sa širokim, pravim ulicama. Izmedu njih je ostavljan prostor za trgove, bašte i džamije. Jedan broj muslimana iz Smedereva, Kladova i Beograda otišao je u Rumeliju, u Vidin i Niš, dok su neki prelazili i Bosfor, nastanjujuci se po anadolskim varošima. Turska država je bila primorana da brzo prihvati brojne muhadžire i da im odredi nova boravišta. Svako se morao naseliti tamo gdje mu je odredeno, što je izazivalo nezadovoljstva iseljenika, ali nisu imali izbora. [83] Na Drini, prema Srbiji, osnovan je i Kozluk. Naseljavanje je vršeno i na tackama prema austrijskoj granici. Muhadžirima pristiglim u Orašje napravljene su kuce srazmjerne broju clanova porodice. Trgovcima i zanatlijama su podignuti ducani. Uz svaku kucu dato je po pet dunuma zemlje. Uvedena je i isplata dnevnica (jevmija) u iznosu od po jedan groš po osobi. Doseljenici su bili oslobodeni i vojne obaveze u narednih 20 godina, tj. do 1882. godine. [84] U Šamac su u ljeto 1863. god. došli muhadžiri iz Beograda. U pocetku su stanovali pod cadorima, dok im država nije izradila kuce. Vec godinu dana kasnije ovaj grad je imao 350 kuca i 2.000 stanovnika.
Ispražnjeni krajevi postaju veoma primamljivi za Srbe koji dolaze u Srbiju s razlicitih strana: sa Kosova, iz Sandžaka i Bosne i Hercegovine. Zakon o naseljavanju stranaca donijet u februaru 1865. godine, koji je potpisao knez Mihajlo, odredivao je velike povlastice za doseljenike (besplatno dobijanje zemlje, kuce, stoke i odredene kolicine hrane, zatim oslobadanje od poreza, vojne obaveze tokom izvjesnog perioda) što je izazvalo tako masovno doseljavanje da su ubrzo bila donijeta i neka ogranicenja. Pokret je zaustavljen u jesen 1865. zabranom srpske vlade "da se ne proreduje pravoslavno stanovništvo u još neoslobodenim krajevima". [66] Srbi su imali za cilj da se oslobadanjem od Turaka, liše što prije i svega što je tursko. [67] Bio je to ne samo potpuni obracun sa jednom državom nego i sa svime što je podsjecalo na nju. U tom smislu i sinhronizirane akcije koje su poduzimane bile su potpuno iskljucivog karaktera. Zadatak srpske politike je bio da, otimajuci kamen po kamen od Turske, "vaskrsne iz mrtvih nekadašnje svoje carstvo". [68] Takva retorika je, pored pobjede nad Bošnjacima u korist "istorijski srpskih zemalja" podrazumijevala i širenje na racun drugih: Bošnjaka, Hrvata, Bugara i Albanaca. [69] "Istraga poturica" - bila je simbol pokosovskog zavjeta: ne dozvoliti narodnu tragediju držanjem i njegovanjem "gube u torini". [70] U nacionalistickoj literaturi XX stoljeca srpski knez Lazar, ciji kristoliki karakter zadobija izrazitu formu, sa svojim vitezovima-ucenicima ponovo oživljava. Bošnjaci su izjednaceni s ubicama Isusa Krista, a Vuk Brankovic, "unutrašnji Bošnjacin", postaje simbol i pradjedovsko prokletstvo svih slavenskih muslimana. [71] Srpska pravoslavna crkva je zabranjivala pobratimstvo medu Srbima i "Bošnjacima". [72]
Srbija je pravila plan da svi balkanski hrišcani istovremeno udare na Tursku. U tom smislu ona je u septembru 1866. god. sklopila savez sa Crnom Gorom, u januaru 1867. sa bugarskim revolucionarnim odborom, u augustu iste godine sa Grckom, te savez sa Rumunijom u januaru 1868. godine. Svi su ovi savezi predvidali zajednicku vojnu akciju protiv Turske. [73]
Opisujuci srpski nacionalni pokret od 1860. i njegovo "patriotsko raspoloženje" Jovan Skerlic se zadržava na "kultu Crne Gore" i na njegovom antipodu "mržnji na Turke", slikajuci ironicno izraze mržnje protiv Turaka koji se nazivaju pogrdnim imenima - "turskim skotom" i "azijskom kugom": "Što god je bilo crnih boja njima su se slikali Bošnjaci, i nije bilo poroka i zlocina koji se nisu njima pridavali". [74] Jedan od pripovedackih efekata bio je kako "hajduci nocu udaraju na begove dvore, lepu zarobljenu Srpkinju spasu, a Turke sagoru u plamenu, ili kako srpski osvetnik iz tanke šešane skida hodžu s minareta... Omladinski pesnici su kanibalski raspoloženi prema Bošnjacima. Jedan od njih nam prica kako se nada da u velikoj seci i istrebljenju Turaka "nijedan dušman" nece "ostati živ". [75] Buduci da je zmija bila demonska životinja, narodni pjevaci su izjednacavali "Turke" sa zmijama, davajuci borbi protiv njih mitološki karakter. [76]
Iako je Srbiju napustilo gradsko muslimansko stanovništvo, a ostala samo turska vojska po gradovima, ni ona se nije mogla više podnositi, navodi Slobodan Jovanovic. Nastavljeni su pritisci srpske strane na Portu da i vojska napusti gradove, uz stalno isticanje da opasnost za mir ne dolazi od Srba vec zbog prisustva turskih garnizona. [77] Turska je, opterecena brojnim unutarnjim slabostima, bila prisiljena da vodi politiku stalnih ustupaka. To je konacno dovelo i do ispunjenja srpskih ciljeva. [78]
U Istanbulu je 1867. god. sultan izdao ferman o predaji Srbima Beograda, Smedereva, Šapca i Kladova. Ali Riza-paša, posljednji osmanski komandant beogradske tvrdave, simbolicno je 24. aprila 1867. god. predao knezu Mihailu kljuceve Šapca, Beograda, Smedereva i Kladova koje je sultan "povjerio" na "cuvanje" knezu: "Ja sam sada za shodno našao, da se uprava oznacenih gradova tebi (knezu - prim. S. B.), i srpskoj vojsci poveri, s tim, da se pored moje carske zastave, vije i srpska zastava... Obznanjujuci ovo rešenje kojim se uprava tih gradova na oznaceni nacin tebi poverava, pridodajem, da se ima prethodno iskati od moje vlade saizvoljenje, kad bi se imala na njima preduzeti kakova preinacenja". [79] Dan kasnije Ali Riza-paša je napustio Beograd sa posljednjim odredom turske vojske. Tim povodom su beogradske novine pisale: "Tako, dakle, svršismo konacno rastanak naš s Bošnjacima na današnjem, pameti dostojnom danu, na kome u celoj Srbiji više nema ni jednog Bošnjacina". [80] Na Kalemegdanu je, pored sultanove, postavljena i srpska zastava. Ona je konacno skinuta 20. juna 1876. kada su nakon ustanka u Bosni i Hercegovini, Srbija i Crna Gora ušle u rat sa Turskom. [81]
Iseljenici iz Srbije naselili su se na teritoriji Bijeljine, Janje, Kozluka, Zvornika, Srebrenice, Vlasenice, Brckog, Kladnja, Tuzle, Gracanice. Muhadžiri osnivaju tada nova naselja: Brezovacko Polje, Gornju Aziziju (Bosanski Šamac), Donju Aziziju (Orašje). [82] Naselja su gradena sa širokim, pravim ulicama. Izmedu njih je ostavljan prostor za trgove, bašte i džamije. Jedan broj muslimana iz Smedereva, Kladova i Beograda otišao je u Rumeliju, u Vidin i Niš, dok su neki prelazili i Bosfor, nastanjujuci se po anadolskim varošima. Turska država je bila primorana da brzo prihvati brojne muhadžire i da im odredi nova boravišta. Svako se morao naseliti tamo gdje mu je odredeno, što je izazivalo nezadovoljstva iseljenika, ali nisu imali izbora. [83] Na Drini, prema Srbiji, osnovan je i Kozluk. Naseljavanje je vršeno i na tackama prema austrijskoj granici. Muhadžirima pristiglim u Orašje napravljene su kuce srazmjerne broju clanova porodice. Trgovcima i zanatlijama su podignuti ducani. Uz svaku kucu dato je po pet dunuma zemlje. Uvedena je i isplata dnevnica (jevmija) u iznosu od po jedan groš po osobi. Doseljenici su bili oslobodeni i vojne obaveze u narednih 20 godina, tj. do 1882. godine. [84] U Šamac su u ljeto 1863. god. došli muhadžiri iz Beograda. U pocetku su stanovali pod cadorima, dok im država nije izradila kuce. Vec godinu dana kasnije ovaj grad je imao 350 kuca i 2.000 stanovnika.
)