Nemoj, molim te, psovati, a evo pa čitaj Bosansku vilu iz 1888. godine i to je autor članka Sava Kosanović, tadašnji mitropolit koj je i osveštao crkvu pred 10 000 pravoslavnih duša. Nijednog povrijedjenog nije bilo uprkos prijetnjama Hadži Loje.
LISTAK.
Uz naše slike.
Autor(i): SAVA KOSANOVIĆ
Datum publikacije: 1888-09-01
Nova srpsko pravoslavna crkva u Sarajevu. Temelj joj je ioložen 13. juna 1863. a svršena je 1872. Sva je od kamena, a povrh temelja na jedan aršin zidana je tesanikom, da voda i vrijeme ne bi glodali zid pri zemlji. Dugačka je 50 aršina, široka 30 a visoka do krova 20 aršina. Zvonik koji je utvrđen više zapadnih vrata na iznešenim s polja stubovima dugačak je od zemlje do na vrh krsta 58 metara. Crkvu krase 5 lijepih kubeta, od kojih je srednje najveće, dosiže visinom do pola zvonika; udešena su po vizantijskom stilu, a ukrašena mnogobrojnim dugim, no uskim prozorima i raznobojnim caklama. Dva reda prozora u zidovima crkvenim od sjevera i juga, kao i četiri na oltaru koja prave krst; u sve 42 daju i suviše mnogo svjetlosti u crkvu, te je to jedna od novsćih mana arhitekture. Osim spomenutih 5 kubeta, imadu još tri manja na oltaru, i osam pobočnih svodova duž niz crkvu, koji su svi povedeni sa zidova, i svedeni na šest jakih okruglih stubova po tri sa strane, koji su pri vrhu ukrašeni urezima i iozlatom. Vrata imadu šestora: zapadna, sjeverna i južna veća su i dvokrilna, a kod zapadnih dvoja pobočna, manja i jednokrilna, služe za ulazak ženskoga spola, bilo u glavnu crkvu dolje, ili uz okrugle kamene stepenice gore na prvi kor, koji je po istočnom načinu ograćen irovidnom rešetkom. Odatlen vode drveni stepsii na drugi kor za pojače (pjevačko društvo), pa onda dalje u zvonik i u veliko kube, u kome je izveden kameni kornijež na sakrivenu gvožđu, te se može svuda u naokolo hoditi u kubetu. Šesta su vrata na oltaru koja vode van, i ostavljena su radi svsštsnika i crkvenjaka, kako se u vrijeme službe ne bi prolazilo kroz oltarska vrata. Sva je crkva pokrivsna olovom, i patosana četverouglim tesanim pločama. Oltar i predoltarje uzdiže se na tri basamaka, te svuda uza zid naokolo načinjeni su drveni stolovi sa jednim stepenom na više, da se starci i nemoćni mogu odmoriti i usloniti pri dužoj molitvi. Kraj srsdnjih stubova sa strane oltara stavljene su pijevnice. Tik stuba desnoga podignut je pozlaćeni tron za mitropolita, uz lijevu pak kolonu na prema mitropolitovu tronu, načinjen je jedan manji sto, takođe pozlaćen, za arhimanjfnta, koji je docnije određen za poglavicu zemaljskog. S druge strane uz istu lijevu kolonu vode ugodni stepeni do sredine stuba, će je više arhimandritskog stola utvrđen bogato pozlaćeni amvon, sa otvorenom zlatnom knjigom, na kojoj đakon rasklapa živu knjigu — jevanćelje — i iropovjednici govore nroiovijedi. Na sredini istoga amvona, iz sunčevih zraka, blista simbolično nozlaćena čaša života — nutijer —, te sve simetrično odgovara nrema mitropolitskom tronu i pozlaćsnim krstovima na istom. Templo je isto tako pozlaćeno i utvrđeno za dva oltarska stuba. Rasnored je temnla divotan, koje se pri vrhu svršuje okruglo nod krstom. Više carskih dveri ikona je tajne večere, više nje Preobraženje i Voznesenije, a među ovima čak do pod vrh ogromna i divotna ikona voskrsnuća Spasiteljeva, na kojoj je pod nogama Spasitelja vješto izvajana zora, pri kojoj svjetonosni anćel odvaljuje kamen nadgrobni. Okolo te ikone s gornju stranu u okruglac smješteni su sedam heruvima i serafima u okruglim svažama i okrenuti Hristu; a niže s obje strane cijela templa u pravoj liniji poredani su razni svetitelji, od grčke i slavenske narodnosti, takoće u okruglim okvirima. U drugome redu iod tijem, počevši u paralelnoj liniji od ikona Preobraženja i Voznesenija sa obje strane stojs proroci i apostoli sa knjigama u ruci i svi okrenuti voskresnoj ikoni. U treći red dolaze drugi praznici Hristovi, pa onda u najdonjem velike prestolne ikone, pored kojih i sv. Savva i Arsenije srpski; na obojim pak vratima no jedan anđel ists veličine. Odma do dveri na zidovima stavljene su tolike iste ikone sv. Simeuna mirotočivoga i Sergija ruskog, koje nijesu mogle stati sa ovijem gore usporedo. Ove su sve ikone pravljene u sergijevskom manastiru blizu Petrograda trudom arhimandrita istog manastira g. Ignjatija, koji je sabirao priloge od carske porodice i drugih imućnijih osoba, te sve, sa još pet svešteničkih okruta i dvije manje plaštanice, poslao na dar sarajevskoj crkvi. Za to je no preporuci konzula g. Ilarionova obdaren ordenom kneza Danila sa kordunom o vratu od kneza Nikole. Ovo je kratka povjest sarajevske nove crkve, koja je koštala preko 35.000 cekina. Za vrijeme zidanja nije Rusija ni jedne krajcare priložila, kao što naprotiv mnogi misle, da js s ruskim novcima ozidana. Rusija je docnije učinila svoju pripomoć, kao što će se dalje vidjeti. Templo su gradili i zlatili ruski majstori, za koje je opština nlatila poduzetniku Ivanovu 2000 cekina. — Osveštao ju je mitropolit Pajisije, licem Čna Ilijindan 1872. kojom prilikom bješe 76 sveštenih lica i do 10.000 duša naroda. Bilo bi i više naroda, da se po Bosni i Hercegovini nije raznio lažni glas, kao da će Turci pri osvećenju sjeći hrišćane. Neki miele, da je sama vlada to iznijela te je i mnoge pozive za osveštanje zadržala, bojeći se stranih gostiju, kojih bi se u sve sabralo i do pedeset hiljada. Pri osvećenju bijahu prisutni svi šest g. g. konzula sa svojim personalima, i sedmi g. Kalaj iz Biograda, koji se tada pridesi u Sarajevu. Dok je osvećenje i služba trajala, dvojica paša vojničkih i civilnih sjedili su sproću crkve u kući Sime Odovića, a vojska uparaćena stajala je na ulici i pred crkvom. Druga pak odjelenja krstariše svuda po Sarajevu radi bezbjednosti, te toga dana bijahu krčme zatvorene, i Turcima zabranjen prolazak po sriskim ulicama kao i tašlihanskom ulicom. Uzgred budi rečeno, da je toga dana, i to odmah po osvećenju trapeze, proizveden za arhimandrita Sava Kosanović, koji je prvi i kazao : „Blagosloveno carstvo" i izgovorio besjedu shodnu svetkovini. Noslije dva mjeseca od osvećenja, po dozvoli ruskog cara iokojnog Aleksandra II. i s blagoslovom petrogradskog sinoda uputio se Kosanović u Rusiju radi sabiranja dobrovoljnih priloga za crkvu, koja je ostala dužna 3500 cekina, te u tečaju godine i po, sabrao je lijepu zbirku knjiga, odežda, sosula, ikona i t. d., i u gotovu novcu prsko 2000 cskina. Za taj uspjeh ima se najviše zahvaliti g. Nilu A. Popovu, sketra ordiner profesoru na moskovskom univerzitetu, koji ga je toplo preporučio. Bio bi bez sumnje još bolji uspjeh, da neki lični neprijatelji Savini ne ogadiše ga iz Sarajeva u jednim biogradskim novinama, i da toga vrsmena ne bijaše glad u samarskoj gubsrpiji. Crkva je sarajevska nodignuta u lijepoj ravnici s desne obale rijeke Miljacke, i to gotovo u sred Sarajeva, i kraj glavne ulice Tašlihanske sada FrancJosiFove. Ograćena je niskim zidom i pozlaćenogvozdenim rešetkama, a takva su i dvokrilna dvoja vrata na avliji! U norti su svuda unaokolo pokraj zida zasađene nitome ružice i mirisne lipe ; a kraj ulice vitki jablanovi, što sve uveličava njezin izgled. Između mnogobrojnih džamija, koje su nodigli moćni veziri i bogata aristokracija isturčepa, crkva se ljepotom i veličinom uzdiže iad svima, te njen zvonik sa pozlaćenim krstom i jabukom grli oblake usnorsdo sa najvećim munaretima. Samo ga ona Begove džamije nešto nadmašuje, koja je produžena baš onda, kad je zvonik gotov bio ; jer Turcima bješe zazor i sramota, da hrišćanski krst mine „alem i munaru". Svakako, ona je monumeit, koja služi na diku i ponos srpskom narodu. Kad jesenja magla pritisne šeher Sarajevo, ili kad prvi sunčani zraci ogranu nad Sarajevom, zlatni krst i jabuka blistaju ss u vazduhu kao onaj, koga prvi hrišćanski car Konstantin viđe na istoku. Krst i jabuka prilog su imućnijih gosiođa sarajevskih. Strani putnik koji prvi nut dođe u Sarajevo, te se svrati da pregleda novu crkvu, i nehotično sam sebe zapita: kako su Turci mogli dopustiti roblju, da ovakovu crkvu podignu ? I otkuda novci i bogatstvo ? . . . Ali „vrijeme gradi kule niz Kotare" pa i crkve po Bosni ponosnoj. Padišasultan prekoren više puta od Evrope, za nejednakost u vjerotrpimosti, izdade Ferman za građenje ove nove crkve, i posla još 500 cekina pomoći. Osim sultana poslao je i pokojni knez srpski Mihail 500 cekina. Tako isto mnogi trgovci iz Biograda, Dubrovnika, Beča i Trijesta, poslaše priloge.Ostalo je sve pomoć stare Аranđelske crkve i požertvovalje srpsko-pravoslavnog žiteljstva sarajevskog i nešto okolnih sela. Imućniji trgovci sarajevski po tri puta su po imućstvu porezivali pomoć novčanu, a niži stalež dobrovoljno po nekoliko dana radio bez naplate, pa ni sama djeca i žene, ne bijahu isključene. Pri nabavki olova za pokrivanje crkve, pok. Manojlo Jevtanović reče u skupštini : „De mi se osvetite : koliko god narod priloži ja ću sam treću paru".
,
kad u jednoj naprednoj svici ima toliko vjernika sta onda ocekivati od Balkana,normalno da je ovdje ateista ispod 10% 
...a onda,kad te upitaju,reci : ja sam musliman.
