Srpska proslost

[LSD]

Sorab pod Šljivom (knjiga Pisma nebeskom narodu...autor Gojko Beric)

...Ipak,Srbi su u oblasti svemirske mitomanije stekli nedostiznu prednost u odnosu na Hrvate.Cuvena je teorija slikara Milica od Macve o Srbima kao "pupku planete",koju je objavio u izlaganju Karadzicevim parlamentarcima u Bijeljini 25. aprila 1993.godine.
Najavivsi tektonsku kataklizmu zapadne hemisfere u trajanju od 15.minuta,tako da ce ostati zivih ljudi "samo koliko se moze skloniti pod krošnju jedne šljive",pri cemu je krošnja metafora za Srbiju.
Ogrnut crnim dugim plaštom,Milic od Macve zakljucuje:"Naravno,da ne mogu ostati svi Srbi u zivotu,ali ipak ostaje jezgro nacije.Ostace i sprski jezik kao planetarni,jedini jezik sa kojim se moze sporazumijevati sa civilizacijama drugih planeta...Srbi ce biti u stanju poslije ove tektonske kataklizme da obnove novu evropsku civilizaciju,jer raspolazu vasionskom snagom poput Tesline".
Prema Milicu od Macve,antisprska zavjera ne da Srbima da u miru završe zapoceti vasionski program,"vec nas stalno teraju u ratove i nemire,pa ne mozemo valjano obaviti posao po kojem smo svojevremeno poslati sa Marsa na Zemlju".A kada svi osim Srbalja budu klonirani,"bice golemog iznenadjena: na jednoj strani stajace prirodni i osjecajni Sorab,a na drugoj neki perfekcionista bez duše i emocija,da bi potom poželeo prebeci na srpsku stranu".

[turban]

Sorab pod Šljivom (knjiga Pisma nebeskom narodu...autor Gojko Beric)

...Ipak,Srbi su u oblasti svemirske mitomanije stekli nedostiznu prednost u odnosu na Hrvate.Cuvena je teorija slikara Milica od Macve o Srbima kao "pupku planete",koju je objavio u izlaganju Karadzicevim parlamentarcima u Bijeljini 25. aprila 1993.godine.
Najavivsi tektonsku kataklizmu zapadne hemisfere u trajanju od 15.minuta,tako da ce ostati zivih ljudi "samo koliko se moze skloniti pod krošnju jedne šljive",pri cemu je krošnja metafora za Srbiju.
Ogrnut crnim dugim plaštom,Milic od Macve zakljucuje:"Naravno,da ne mogu ostati svi Srbi u zivotu,ali ipak ostaje jezgro nacije.Ostace i sprski jezik kao planetarni,jedini jezik sa kojim se moze sporazumijevati sa civilizacijama drugih planeta...Srbi ce biti u stanju poslije ove tektonske kataklizme da obnove novu evropsku civilizaciju,jer raspolazu vasionskom snagom poput Tesline".
Prema Milicu od Macve,antisprska zavjera ne da Srbima da u miru završe zapoceti vasionski program,"vec nas stalno teraju u ratove i nemire,pa ne mozemo valjano obaviti posao po kojem smo svojevremeno poslati sa Marsa na Zemlju".A kada svi osim Srbalja budu klonirani,"bice golemog iznenadjena: na jednoj strani stajace prirodni i osjecajni Sorab,a na drugoj neki perfekcionista bez duše i emocija,da bi potom poželeo prebeci na srpsku stranu".

....

Uh brzi si od mene...

[LSD]

Pljuni i pogini (Pisma nebeskom narodu,Gojko Beric)

Ne moze se reci da Srbi nemaju smisla za humor.
Tu su oni,bar sto se Balkana tice,tradicionalno superiorni.Dok je NATO samo prijetio vojnom intervencijom,vlasnik neke skromne kuce na Voždovcu ispisao je na njenom zidu grafit:"Il' bombarduj,il' da krecim!".A kad su na Beograd pale prve rakete i bombe,neko se dosjetio da svakog Srbina simbolicno pretvori u pokretnu metu.
Znak od nekoliko koncentricnih crno-bijelih krugova pojavio se u masovnoj produkciji u obliku majica,kapa,maski na licu,naljepnica i bedzeva.Željko Ražnatovic Arkan,pacijent Haškog tribunala i Interpola,odmah je dao da mu se izradi kravata s tim znakom,pojavljujuci se s njom pred kamerama CNN.
Za Arkanom nije želio da zaostane ni nedjeljnik NIN,pa je svoju naslovnu stranu dizajnirao u istom stilu.
Sudeci po državnoj televiziji i drugim režimskim medijima,cijela Srbija je jedva cekala da bude meta NATO-vih pilota,pa izvoli,pucaj Miško u junacka prsa brata Srbina!
Srbi su majstori nadrealizma,ali kad pocnu padati bombe to im nimalo ne pomaže.Ako ih nesto i u ovoj situaciji mentalno održava,to su mitovi.Ovih dana stvaraju jos jedan - mit o pobjedi golorukog nebeskog naroda nad nevidjenom ovozemaljskom silom.Otpor je,baš kako je zahtjevala Miloševiceva supruga Mira Markovic,poprimio sve oblike: "mudre,poucne,zarazne,savremene,tradicionalne,dugotrajne,razumne i nerazumne".
U jednoj varoši na jugu Srbije gradjani se protiv NATO-a "bore" tako što na malom trgu do iznemoglosti igraju šumadijsko kolo,cime je osnovna zamisao dovedena do perverzije.Kao jedan od dokaza potpune simbioze Miloševica i naroda režimu su poslužili maratonski koncerti rokerskih grupa na Trgu Republike. "Izvinite,ali mi pevamo",glasila je jedna od rokerskih parola........
Pokrenuta je ogromna mašinerija,od civilnih i vojnih vlasti do državne televizije,kako bi se i posljednjem Srbinu na nebu ukazala slika o njegovoj neuništivosti. "I bombardovanje je za ljude",tješi naciju vojni komentator Miroslav Lazanski.Nacionalnom zanosu predhodilo je upozorenje komadanta Trece armije Vojske Jugoslavije,generala Nebojše Pavkovica,"da cemo se,prije nego sto se suocimo sa medjunarodnom zajednicom,obracunati sa domacim izdajnicima".Pavkovic je kao oficir službovao u Bileci,Mostaru i Banja Luci.Iz Bosne je otišao sa cinom pukovnika.Jedni tvrde da je široko obrazovan,a drugi da se odlikuje ogranicenom inteligencijom.Cini mi se da o Pavkovicevoj pameti najbolje govore njegovi ratnicki uzori :"Ako zatreba,u rat cemo krenuti kako dolikuje potomcima kneza Lazara,besmrtnih obilica,sinđelica,vukotica,tepica i drugih znanih i neznanih junaka koji su u kolektivnom pamcenju našeg naroda".Ovakvim i slicnim opisima visokog patriotskog napona državni mediji obavezno dodaju i svoje zacine.Oni su pravi rudnik neviđenih konstrukcija i epske poetike o ratu.Građani su iz novina doznali da radnici kragujevacke "Zastave",u kojoj zarađuju 45 maraka mjesecno,"svojim tijelima cuvaju fabriku od razaranja".Oni su stvorili "živi štit" koji,navodno,i na znak uzbune ostaje u fabrickim halama."To je specijalno oružje koje smo nabrzinu smislili",objasnio je jedan radnik.
Za ovakve državne poslove ponovo su regrutirani i prvoborci nacionalizma iz Francuske 7,sjedišta nacistickog udruženja književnika Srbije.Oni su se nakon izgubljenog rata za "veliku Srbiju"pravili kao da s tom avanturom nisu imali nikakve veze,ali cim je prije nekoliko mjeseci na Kosovu zapucalo,njihov nacionalisticki refleks ponovo se aktivirao.
Brana Petrovic,jedan od vodecih srpskih pjesnika,srpsku poruku upucenu Amerikancima nakon obaranja F-117:"Izvinite,nismo znali da vam je avion nevidljiv",naziva genijalnom.Piše Brana u NIN-u:"U ovo rano,kišovito jutro,pomišljam na generala Ojdanica,mog Ercova i mog komadanta.Vojska po ko zna koji put ispisuje najslavnije stranice srpske istorije".
Ali ništa nije savršeno,pa ni Miloševiceva propagandna mašinerija.Prema Braninoj i još nekim verzijama,americki avion je oborila Vojska Jugoslavije.Međutim,nekim listovima u Srbiji ta se prica ucinila nedovoljno maštovitom,pa su objavili da je nevidljivi avion oborio neki seljak po imenu Živorad Pavlovic.Žiki je,pišu novine,dosadila buka NATO-vih aviona pa kad je naišao najcuveniji među njima,i to baš iznad njegovog šljivika,on je uletio u šupu,zgrabio protugradnu raketu i ispalio je.Nacija je tako dobila svoj do sada najveci ratni trofej.
Zaronjeni u prošlost,Srbi oko sebe ne raspoznaju ništa što nije podešeno njihovoj mitološkoj dioptriji.Nakon zaljevskog rata,prije osam godina,svijet je shvatio da više "boj ne bije srce u junaka",vec to cine kompjuteri i laseri.Uništavajuca moc savremenog oružja uvecana je do te mjere da slika i prilika jednog naoružanog covjeka,makar on bio stostruki Rambo,postala apsurdna i prevaziđena.Uprkos tome,srpska predodžba o ratniku nije odmakla od šubare i ukrštenih redenika.
Lako je shvatiti frustriranog,uplašenog i neslobodnog covjeka koji u gomili slicnih bjegunaca od stvarnosti ocajnicki uzvikuje da ce "ginuti za Kosovo".Ali,šta ako to isto cini i vec pomenuti general Pavkovic,koji Srbima sa svog komandnog mjesta porucuje:"Ono što naš vrhovni komandant Slobodan Miloševic porucio citavom svetu,a posebno našem narodu,to je za nas najveca zapovest i to je naređenje koje cemo mi sigurno izvršiti,po cenu da svi izginemo".
General Pavkovic vjeruje kako tom budalaštinom iskazuje najviši stadij srpskog patriotizma.Sudeci po svemu,general ima odgovore na sva pitanja,osim na jedno :Ako ce svi Srbi izginuti,sto ce im onda Kosovo?

(6.april 1999.)

[pesak]

Dubravka Stojanovic

http://www.google.com/search?sourceid=n ... stojanovic" onclick="window.open(this.href);return false;" onclick="window.open(this.href);return false;

Istoričar Dubravka Stojanović o srpskim mitovima, modernizaciji, monarhizmu, radikalizmu i opasnosti da "ispadnemo" iz istorije


Postoje znaci ozbiljne opasnosti da se vraćamo u predmoderno stanje




Društvo pod stalnom tenzijom: Dubravka Stojanović



Zoran Panović
Docent na Odeljenju za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu dr Dubravka Stojanović, pripada novoj, ideološki neopterećenoj, struji srpske istoriografije koja ne robuje "partizansko - četničkim", i ostalim istoriografskim "istinama", ne pristajući na instrumentalizaciju nauke zarad nečijih političkih ambicija i projekata. Dubravka se bavi istorijom ideja, političkih stranaka, modernizacijom, istorijom žena, analizom udžbenika istorije, i kroz taj rad principima struke efektno raskrinkava mnoge ovdašnje istorijske stereotipe, fame i mitove. Nedavno je dobila Nagradu grada Beograda za društvene i humanističke nauke za knjigu "Srbija i demokratija 1903-1914." - sa podnaslovom Istorijska studija o "zlatnom dobu srpske demokratije". To je i povod za ovaj razgovor.


Zašto ste ono famozno zlatno doba srpske demokratije stavili pod znake navoda. Da li to znači da je Vaša knjiga dekonstrukcija tog mita?
- Pa, moglo bi se reći. Taj mit je jedan od temeljnih mitova srpske istorijske svesti i svoj poseban politički značaj imao je tokom poslednje decenije. Taj mit ima zadatak da nam kaže da je početkom 20. veka Srbija bila jedna demokratska i po svemu evropska zemlja, koja se po malo čemu razlikovala od svog uzora - Francuske. Čak je jedan naš istoričar napisao da je Srbija tada bila najdemokratskija država na svetu! U ključu tog mita to dalje znači da je tu evropsku i demokratsku tradiciju u Srbiji nasilno prekinula "veštačka tvorevina" Jugoslavija i da joj je, kasnije, najteži udarac zadao "na ruskom tenku nametnuti komunizam". Po tom tumačenju i Slobodan Milošević je bio "strano telo", pa je dovoljno da se malo koncentrišemo da bismo se vratili na svoju evropsku i demokratsku suštinu. To lepo i opitimistički zvuči, ali stvari, na žalost, tako ne stoje. To je samo način da svoju istoriju u 20. veku ispričamo tako da se ne suočimo ni sa jednim bitnim problemom. Istraživanja pokazuju da je u deceniji pred Prvi svetski rat bilo veoma mnogo problema u razumevanju i funkcionisanju demokratije u Srbiji, a veliki deo tih problema možemo svrstati u ono što mi istoričari nazivamo "procesima dugog trajanja", dakle u one pojave koje se sporo menjaju i koje možda više utiču na istoriju nego što istorija utiče na njih.



Laureat



- Jako sam se obradovala Nagradi grada Beograda, posebno što ona, zahvaljujući stručnosti komisija koje odlučuju o dobitnicima, ima zavidnu reputaciju. Naročito mi je drago što je moj predlagač bilo Udruženje za društvenu istoriju, jedno malo, alternativno naučno udruženje koje već deset godina uporno i sistematski radi na promovisanju modernog pristupa istoriji, što uključuje i kritičko promišljanje prošlosti. Zbog toga se posebno radujem ovoj nagradi jer je razumem kao podršku i ohrabrenje kritičkoj istoriografiji koja polazi od toga da bez racionalnog suočavanja sa prošlošću ne možemo iz nje da izađemo i stalno imamo utisak da nam se ona vraća.



Mislite li tu, u prvom redu, na političku kulturu?
- Da. Radi se o tome da je tadašnja srpska intelektualna i politička elita bila, skoro u potpunosti, opredeljena za demokratiju i da je ona, budući školovana na Zapadu, dobro poznavala insituticije, procedure i pravila demokratije. Te institucije i zakonske osnove elita je doslovno prenela u Srbiju i napravila jedan sistem za koji, ako ga posmatramo samo sa normativne strane, možemo prilično mirno da kažemo da je bio demokratski. Problemi su nastali, kako bi se to danas reklo, sa implementacijom, i to upravo zbog nedemokratske matrice političke kulture. Radilo se, i radi se u velikoj meri još uvek, o predmodernoj političkoj kulturi u kojoj se politika razume kao rat, a politički protivnik kao neprijatelj, prema kome je, kako su početkom 20. veka pisali pripadnici opozicije, bilo dozvoljeno upotrebiti sva sredstva. Budući da je politički protivnik neprijatelj, s njim razgovor nije moguć, pa se kompromis u tom shvatanju politike ne razume kao nužan način vođenja politike, već kao slabost. U takvom shvatanju politike jedan od najvažnijih mehanizama vladanja jeste stalna pretnja spoljnom opasnošću koja, bez obzira da li je fiktivna, stvarna ili čak izazvana, služi za obračun sa političkim protivnicima, ali i za stalno držanje društva pod tenzijom. Ta stalna proizvodnja anksioznosti i frustriranosti drži to društvo u zatvorenom krugu u kome, zbog pretpostavljene spoljne ugroženosti, ne mogu da se postave pitanja razvoja, a onda se, zbog stalnog zaostajanja u razvoju, to društvo oseća još više frustrirano i još ozbiljnije ugroženo...


Da li i u tome možemo videti i osnove antizapadnjaštva i da li ste na taj fenomen naišli u svojim istraživanjima?
- Generacija srpskih političara i intelektualaca s početka 20. veka bila je jasno i nedvosmisleno opredeljna proevropski i tu nikakve dileme i diskusije nije bilo. Evropa je za sve njih, bez obzira da li su bili na desnici ili na levici, bila jedini mogući put kojim Srbija može ići. U tom smislu možemo da konstatujemo regresiju ako to uporedimo sa aktuelnim diskursom u Srbiji. Međutim, uprkos jasnom evropskom opredeljenju, analiza dubljih slojeva političkog mišljenja pokazuje da i tu nailazimo na predmoderne obrasce političkog mišljenja. Tu, pre svega, mislim na duboki antiindividualizam i na činjenicu da je kolektivna, nacionalna sloboda stavljana iznad slobode pojedinca. Tu sad opet možemo da se vratimo na pitanje o "zlatnom dobu". Jer, ako se analizira šta su učesnici javnog života početkom 20. veka u Srbiji govorili o slobodi pojedinca, ne bismo mogli da stavimo ni jednu jedinu zamerku - radilo se o shvatanju slobode u liberalnom ključu po kome granica slobode pojedinca može biti samo sloboda drugog pojedinca. Dakle, ako bismo istraživačku sondu tu zaustavili, mogli bismo reći da srpska elita nije imala nikakav problem sa indivivudalizmom i tako bismo potkrepili mit o kome smo govorili na početku. Ali, ako se analiza produbi, onda nalazimo masu dokaza da su i najveći pobornici liberalizma zahtevali odricanje od pojedinačne slobode onda kada su procenjivali da je nacija ugrožena, a rekli smo već, "neprijatelj nikada ne spava", da citiram ondašnju štampu.
Istovremeno, postojao je još jedan problem sa recepcijom demokratskih ideala u Srbiji. Radilo se o "prevođenju" evropskog ideala jednakosti sa njegovog pravnog značenja (građana jednakih pred zakonom) na "lokalni" ideal socijalne jednakosti, i to jednakosti u siromaštvu. Drugim rečima, ideal jednakosti se kod nas razumeo u njegovom egalitarnom značenju, i to onom koji, ponovo, pojedinca podređuje kolektivu, ali sada ne u ime nacije, već u ime društva koje ima negativan odnos prema pojedincima koji se ističu, koji su drugačiji, koji su sposobniji. I sad smo došli do srži problema. Antizapadnjaštvo nije bilo zaokružena ideologija kao što je to, u nekim krugovima, danas, ali su se njegovi koreni nalazili u suštini ideja o kojima smo do sada govorili. Jer taj tip egalitarizma je, u stvari, antiindividualistički, antiurban, antiintelektualan, antimoderan, antireformski, pa, samim tim, i antizapadni.


Posebno ste se bavili modernizacijom, a sa Latinkom Perović učestvovali ste u objavljivanju tri zbornika o toj temi. Da malo stvari obrnemo, odnosno da li postoji kod nas i "mit o modernizaciji"?
- Možda. Ne isključujem tu mogućnost. Kada bih živela na Zapadu, verovatno bih, kao i moji tamošnji prijatelji, bila kritična prema modernizaciji. Kao i drugi istorijski fenomeni ona nije jednoznačna, ima različita lica i daleko od toga da su sva ta lica lepa. Ali, mi smo još jako daleko, možda i sve dalje, od toga da nam problem bude opterećenje modernizacijom. Naš problem nije što modernizacije ima, već što je nema. Tačnije, toliko je spora i toliko su joj prepreke jake da se i dalje ne može za srpsko društvo reći da je "na putu bez povratka" u moderno, evropsko društvo. Naprotiv, postoje znaci ozbiljne opasnosti da se vraćamo u predmoderno stanje i da ćemo da "ispadnemo" iz istorije. U raspravama koje vodim sa zapadnim kolegama oni mi često kažu da preterujem i da su sva društva pružala otpor modernizaciji, da po tome srpsko društvo nije specifično. Ja, naprotiv, tvrdim da jeste specifično, i to pre svega zbog toga što su srpske elite skoro svaki put kad su se u istoriji našle pred dilemom da li u reformu ili u nešto drugo, izabrale to drugo. Najeklatantniji primer je kraj osamdesetih godina. U trenutku kad se u celoj Istočnoj Evropi rušio komunizam, kada se kretalo u tranziciju, najveći deo srpske elite izabrao je rešavanje nacionalnog pitanja kao preče. Otvoreno se govorilo "prvo rešenje nacionalnog pitanja, pa demokratija". Svesno je, dakle, propuštena i ta prilika, a jasno je da što se u modernizaciju uđe kasnije, problemi su veći, pa samim tim i otpori. I dobili smo još jedan zatvoren krug.


Mnogi misle da bi monarhija mogla da bude izlaz iz mnogih nerešenih problema?
- Da, o monarhiji se često govori kao o rešenju, pa čak i kao jednom od najvažnijih stubova srpskog identiteta, nečemu imanentnom. Međutim, istorijska iskustva ukazuju na sasvim suprotne zaključke. Naravno, ako ste spremni da svoju istoriju gledate "otvorenih očiju", što mnogi nisu. Ako je tako gledate onda vidite da je, od srpskih monarha, na vlasti umro samo knez Miloš Obrenović, i to posle jedne epizode progonstva iz zemlje. Svi drugi su bili ili proterani ili, još češće, ubijeni. Kraljeubistvo se smatra najtežom vrstom zločina, pa je, zbog toga Britanija, posle prevrata 1903, prekinula diplomatske odnose sa Srbijom. To se smatra najtežim zločinom zbog toga što se u suštini monarhizma nalazi ideja da je kraljeva vlast došla od Boga, pa samim tim ubistvo kralja ima dimenziju svetogrđa, jer je to nasrtaj na Božijeg izaslanika. Tu i jeste suština, jer istorijski gledano, srpski monarhizam je dokazao da se ne uklapa u evropsku definiciju monarhizma, odnosno, da uopšte i nije monarhizam. Radi se, ponovo, o nečem vrlo specifičnom, što je izvanredno opisala Olga Popović-Obradović u svojoj knjizi "Parlamentarizam u kraljevini Srbiji 1903 - 1914", koja mi je bila veliki uzor prilikom pisanja moje knjige. To je specifično shvatanje monarha kao izbornog vladara, kojeg kad ste njim nezadovljni, a ne možete ga izborima smeniti, morate s vlasti pomeriti na neki drugi način. Tu tezu Olge Popović dokazuju i izveštaji francuskih poslanika koje su slali iz Srbije i koji svedoče o tome da je beogradsko javno mnjenje vrlo brzo po dolasku kralja Petra na vlast postalo razočarano i počelo da razmišlja koga bi sledećeg valjalo dovesti na srpski presto. Po beogradskim kafanama pravile su se liste kandidata koje možemo danas pročitati u tim diplomatskim izveštajima. Ta ideja da se kralj može birati i sa vlasti smenjivati, zapravo znači da je on politički odgovoran, što je ponovo u suprotnosti sa temeljima monarhizma, ali istovremeno znači i priznavanje činjenice da je kralj politički faktor, što on u parlamentarnoj monarhiji suštinski nije. Time dolazimo do još jednog problema sa monarhijom u Srbiji, a to je činjenica da su, uprkos ustavnim ovlašćenjima, kraljevi prekoračivali svoje ingerencije i mešali se u politiku. Time se samo komplikovala srpska politička scena, jer se pojavljivao još jedan politički faktor. Zbog toga mislim da današnji argument da bi uvođenje monarhije u Srbiji učvrstilo institucije i donelo političku ravnotežu i stabilnost ne stoji, već da bi, naprotiv, to bio samo još jedan faktor nestabilnosti.


U knjizi ste pisali i o političkim strankama u Srbiji početkom 20. veka. Da li je tip političkih stranaka koji ovde prevladava takođe deo te nestabilnosti?
- Meni je bilo zanimljivo da utvrdim da je i početkom 20. veka postojao otpor prema višepartizmu, što se, u stvari, može svesti na otpor prema političkom pluralizmu. Vladajuća Radikalna stranka Nikole Pašića smatrala je da je postojanje drugih stranaka čisto cepanje naroda, narušavanje nacionalnog jedinstva, sabornosti, "cepanje tela narodnog", kako su govorili. To dolazi od toga što se ta stranka identifikovala sa srpskim narodom, što između sebe i njega nije videla razliku, pa je, prirodno, samo postojanje drugih stranaka doživljavala kao nacionalnu izdaju. I to je jedan od izvora netolerancije, pa ako hoćete, i političkog nasilja. Ali, ono što je važnije od toga jeste činjenica da je tadašnjom političkom scenom Srbije dominirala politička organizacija koja je više pokret nego moderno strukturisana politička stranka. A kad kažem pokret onda mislim na to da je Radikalnu stranku ideološki teško definisati - ona je i levo i desno, i teži, ustvari, da zauzme čitav politički prostor. To je još jedan od razloga zbog kojeg politički problemi u srpskom društvu nisu jasno artikulisani i što stranke, umesto da kanališu političke probleme, zapravo ih zapušavaju svojm tendencijom da zauzmu sav politčki prostor i da se, umesto, određenim ciljnim grupama, obraćaju čitavom narodu. To iskustvo se ponovilo i sa strankama nastalim 90’ih godina, jer je nekoliko njih imalo i ima i dalje sličnu tendenciju. I čini mi se da tu leži jedno od objašnjenja kako je to kod nas sve politički moguće, pa čak i da Tomislav Nikolić započne svoju kampanju u Bajrakli džamiji. Problem nije samo u tome što, živeći ovde, ne možete ni da pretpostavite šta će sutra da se desi (što je politički jako opasno i stvara psihološku osnovu za potrebu uvođenja "reda"), već u tome što je posao politike i stranaka da kanališu sukobe u društvu, da ih artikulišu. Ako te artikulacije nema i ako nema strukturisane političke scene, onda problemi stalno ostaju otvoreni i stalno se živi u potpunoj neizvesnosti. Ta neizvesnost obesmišljava političku borbu, jer je gotovo neizdrživo potrošiti više od decenije raspravljajući o istim pitanjima. To demorališe i demotiviše I, samim tim, otupljujući kritiku, otvara prostor nedemokratskim rešenjima.


To zvuči vrlo pesimistički?
- Ne nužno. Samo želim da kažem da je zbog svega toga važno svoju istoriju sagledavati kritički, jer nam ona može pomoći da postavimo dijagnozu. Istorija nije ni sudija, ni tužilac, niti bilo čiji advokat. Znanje istorije nam može pomoći da se racionalno suočimo sa svojom stvarnošću, dok opstanak u istorijskom mitu trajno odlaže sazrevanje jednog društva.

[pesak]

Kraj nacionalne arogancije
Dubravka Stojanović

/iz arhive/

Poslednjih nedelja, posebno od dana kada je Marti Ahtisari predstavio svoj plan, mogli smo čuti najneverovatnije izjave srpskih zvaničnika o budućem statusu Kosova. Ma kako “maštovite” ili “preteće” one bile, zajedničko im je jedno: sročene su da bi pripremile javnost u Srbiji na neprihvatanje odluke međunarodne zajednice. I, ponovo, kao i svih prethodnih godina, u svim tim izjavama reč je bila samo o imaginarnom Kosovu. Niko (osim poslanika koalicije oko LDP na skupštinskom zasedanju na kome je usvojena Rezolucija o Kosovu) nije govorio o konkretnim političkim pitanjima koja bi se postavila u slučaju već potpuno neverovatne pretpostavke da Kosovo ostane u Srbiji. Niko ni reči nije rekao o tome kako bi, recimo, srpska vojska i policija ušle na Kosovo, jer samo prisustvo organa prisile znači stvarni suverenitet u ključu razumevanja nacionalnih država. Niko nije govorio o tome kako bi građani Kosova glasali na budućim zamišljenim izborima za skupštinu Republike Srbije i kako bi srpska elita prihvatila albanske poslanike, pa i ministre u svojim budućim vladama. Kakav bi to bio školski sistem, kako bi se predavala Kosovska bitka, a kako Balkanski ratovi? Da li u duhu “jedne istine”, “naše istine”, kako bi rekle naše aktuelne prosvetne vlasti? Svih ovih godina, od kada je Kosovo suštinski odvojeno od Srbije, nisam uspela da čujem razradu takvih konkretnih pitanja, jer niko, ustvari, nikada nije ni pomenuo stanovništvo Kosova. Ono o čemu se govori u tolikim govorima jeste samo “Kosovo”, neko u stvarnosti nepostojeće Kosovo – Kosovo bez ljudi.

Mislim da je, u suštini, Srbija Kosovo izgubila upravo na tom pitanju. Kosovo za političku i intelektualnu elite u Srbiji nikada nije podrazumevalo njegove stanovnike, već samo teritoriju, imaginarnu teritoriju istrgnutu iz vremana, istrgnutu iz realnosti. Kao neko polje, bez ljudi, u 1389. godini! Zbog toga mi se čini izlišnom rasprava o tome da li će Kosovo biti izgubljeno 2007. godine ili se to već dogodilo 1999. godine. Kada se uzmu u obzir svi relevantni podaci, mislim da se to dogodilo 1912. godine, onog istog trenutka kada je, pet vekova posle čuvene bitke, ta oblast pripojena srpskoj državi.

O čemu se zapravo radi? Odmah po početku Prvog balkanskog rata 1912. godine, srpska vojska je vrlo brzo ušla na teritoriju Kosova i ta oblast je, posle potpisivanja mira (zajedno sa Sandžakom i Makedonijom) pripojena srpskoj državi. Novine su tada bile prepune patriotskih usklika, govoreno je da je osvećeno Kosovo, da je ostvareno Lazarevo obećanje, da je obnovljena srpska srednjovekovna država, da je ostvarena zavetna misao... Tom patriotizmu u tom trenutku niko nije odoleo, čak ni večito cinični Jovn Skerlić. I sve je bilo svečano i patriotski dok se nije postavilo pitanje kakav će se oblik vlasti uspostaviti u toj oblasti, tačnije, pitanje slično onom na koje ni danas nema odgovora. Pokrenuta je tada u Narodnoj skupštini veoma zanimljiva rasprava na koju treba da se vratimo, ako želimo da suštinski razmišljamo o veoma teškom pitanju: kako je Srbija za manje od veka uspela da izgubi jedan deo svoje teritorije, i to onaj za koji njeni najviši predstavnici tvrde da je svetinja?

Te, 1913. godine, ta tema dobila je ime – “uređenje novih krajeva”. Vladajuća stranka Nikole Pašića smatrala je da u te novopripojene oblasti treba uvesti poseban, vojno-policijski režim. U skupštinskoj i javnoj raspravi predstavnici vlasti navodili su da stanovnici tih krajeva nisu dovoljno kulturni, da nisu dovoljno politički razvijeni, da se demokratski Ustav Srbije ne može proširiti na te oblasti, jer njihovi stanovnici ne bi umeli da koriste prava koja bi dobili... Zabrinuto su se poslanici pitali šta bi se desilo kada bi stanovnici “novih krajeva” dobili jednako pravo glasa, kako bi to uticalo na odnose među političkim snagama u Srbiji, kako bi se to odrazilo na već uhodane odnose među strankama, da li bi moglo ugroziti vlast? Na pitanje opozicije u Skupštini, da li vlast namerava da stanovnike “novih oblasti” nešto pita o obliku vlasti koji bi se odredio, jedan od najuticajnijih ideologa vladajuće stranke, Stojan Protić, je rekao: “Mi njih nismo pitali ni onda kad smo ih oslobađali, a onda će nam sigurno naša braća dopustiti da sa njima upravljamo pet do šest godina onako kako mi najbolje nađemo i zato što mi bolje tu stvar znamo, što smo stariji i zreliji, nemamo ih nikakvih razloga pitati, kako treba da se oni upravljaju”.

To pitanje podelilo je stranke u tadašnjoj Srbiji. Inače konzervativni naprednjaci tražili su da se Ustav Srbije odmah proširi na prisajedinjene oblasti, zalažući se za sazivanje “Velike skupštine” na kojoj bi se izvršila revizija ustava iz 1903. godine. Govorili su da se srpska demorkrija nalazi na probi i da Srbi moraju ostati dosledni protivnici teze o podeli na više i niže rase, čije su posledice i sami na sebi osećali. Suprotstavljajući se vladi, Samostalna radikalna stranka, pisala je tih dana u svom glasilu Odjek: “Radikali su polovinu Srbije proglasili za svoj pašaluk. Oni su preko svoga ministra unutrašnjih dela polovinu Srije proglasili da nije Srbija i na toj teritoriji koju oni smatraju da nije spska zaveli su jedan režim po svojoj volji”. Socijaldemokrati su bili najglasniji. U svojim Radničkim novinama pisali su: “Mogu se svakojake primedbe činiti turskoj ustavnosti, ali jedno je nesumnjivo: Srbija nije smela ulazeći u te krajeve ići nazad, već je trebala koračati napred – tj. na mesto polovne i lažne ustavnosti Turske ona je trebala odmah zavesti pravu ustavnost, patrijarhalno-primitivnu opštinsku samoupravu razviti u modernu, dati prilike tom stanovništvu da oseti kako se nalazi u Jevropi, upravo: s njim se nije trebalo zavojevački postupati”. Na vladino poređenje demokratije sa plivanjem, i argument da stanovništvo “novih krajeva” jednostavno još ne zna da pliva, socijaldemokrati su u skupštini odogvarali: “Da li će dete ikada moći da nuči da pliva ako ne skoči u vodu?”

Ta vrhunski kvalitetna i zanimljiva pravna rasprava koja se mogla čuti te 1913. godine u skupštini (a kakvu nismo uspeli da čujemo poslednjih godina), nije urodila plodom: preglasavanjem je usvojena Uredba o novim krajevima kojom je na Kosovu uveden poseban vojno–policijski režim. To je značilo da Ustav nije proširen na te krajeve srpske države, da građani nisu dobili ista prava koja su uživali srpski građani u starim granicama. Ključnu ulogu u donošenju te odluke imali su zaverenici okupjeni oko Apisa i Crne ruke. Oni su, ustvari, bili ti koji su diktirali spoljnu politiku Srbije, oni su bili ti koji su u mnogo čemu bili jači od radikalske vlade koju su na vlast doveli posle ubistava poslednjih Obrenovića. Oni su u neku vrstu svoga lena dobili novopripojene oblasti, u kojima njihova vlast nije imala nikavih granica.

Dodatan problem za stanovništvo tih oblasti značila je i činjenica da policijski, vojni i civilni činovnici nisu bili raspoloženi da svojevoljno odlaze na službu u nove oblasti. Tamo se dolazilo najčešće po kazni. To je značilo da su tamo na službu odlazili činovnici koji su u Srbiji bili kažnjavani, najčešće zbog korupcije ili fizičkog nasilja nad uhapšenicima. Bila je to jedna kažnjenička, legionarska uprava koja je sprovodila ličnu vlast, koju niko nije kontrolisao. Ubrzo je došao Prvi svetski rat, pa stvaranje nove države koja do kraja svog postojanja nije uspela da usaglasi različite pravne i društvene sisteme koji su se, sticajem istorijskih okolnosti, u nju ulili. Stanovništvo “novih krajeva”, stoga, sve do druge polovine XX veka nije privuklo veću pažnju vladajućih krugova.

Zbog svega toga se danas čini da je Kosovo “izgubljeno” i pre nego što je “dobijeno”. “Izgubljeno” je zbog načina na koji se o njemu razmišljalo, zbog mesta koje je imalo u mitotvornoj nacionalnoj ideologiji, zbog nemogućnosti vladajućih elita da prihvate i razumeju realnost. U dvovekovnim pokušajima da “oslobode i ujedine srpski narod” i da stvore veliku nacionalnu državu, srpski državnici nisu umeli i da tim oblastima vladaju tako da novi stanovnici tu državu prihvate kao svoju. To je bio problem i sa proširenom Srbijom 1913. godine i sa svim kasnijim Jugoslavijama. Odnos prema “drugom” isključivao je toleranciju i ravnopravnost, pa su se sukobi onih koji su stalno pokazivali da su “prvi” i onih kojima je stalno dokazivano da su “drugi”, mogli samo produbljivati.

Shvatanje države nikada nije izašlo iz predmoderne faze, pa samim tim odnos vlasti i podanika nikada nije redefinisan u modernom ključu. Pitanje “da li si spreman da daš život za otadžbinu”, nikada nije preraslo u: “a šta je država uradila za mene”? Država nije stigla do onog stepena samorazumevanja po kome je ona samo servis građana, zadovoljnih građana. Država je ostala apstrakcija, kao i Kosovo, uostalom. Nije se prihvatalo da napredak države zavisi od napretka njenih građana, a ne obrnuto. Samim tim, vladajuća elita nikada nije ostvarila ono što su joj socijaldemokrati savetovali još 1913. goidne – da učini nešto za svoje stanovnike da bi se oni počeli osećati njenim građanima.

Zbog toga se čini, da se sada pred nama odvija kraj jedne politike, ali ne one Miloševićeve, već one koja je ideološki formirana u počecima moderne srpske države. Rasplet na Kosovu jeste rasplet te nacionalne ideologije, kraj određenog tipa razumevanja sebe, “drugoga”, prostora i vremena. To je konačni poraz jednog upornog nerazumevanja sveta i istorijskih okolnosti, jednog odbijanja da se kritički suoči sa samim sobom. To je kraj jedne nacionalne arogancije, jednog pomerenog koncepta stvarnosti.

Zbog svega toga počinjem da mislim da je Dobrica Ćosić bio u pravu. Uočavam sada da je tačno rekao da je Srbija dobijala u ratu i gubila u miru. Samo ne zbog “nepravednosti velikih sila”, kako je to on razumeo, već zbog toga što nije umela da “uredi mir”, jer nije umela “ono što je dobijala u ratu” da pridobije za sebe jednom pametnom, promišljenom i kulturnom politikom. Nije “usvojila” ono što je “osvojila”.


Helsinška povelja br.103-104, januar-februar 2007.

[MoHiKaNaC]

Jako dobar tekst Pesak...

Srbija je imala Kosovo u onoj mjeri u kojoj je njegovo stanovnistvo prihvatalo Srbiju. Cim su se politicke prilike na evropskoj sceni promijenile a odnos ranijih snaga poremetio desilo se ono najprirodnije. Taj ''dio'' Srbije koji nikada nije srastao sa glavnim tkivom je sasvim prirodno otpao...

[turban]

Jako dobar tekst Pesak...

Srbija je imala Kosovo u onoj mjeri u kojoj je njegovo stanovnistvo prihvatalo Srbiju. Cim su se politicke prilike na evropskoj sceni promijenile a odnos ranijih snaga poremetio desilo se ono najprirodnije. Taj ''dio'' Srbije koji nikada nije srastao sa glavnim tkivom je sasvim prirodno otpao...

Evo sta kaze Slavoj Zizek,



Slavoj Žižek, slovenački filozof

Današnje vreme je vreme za aktivne

Ne treba prihvatati dilemu: ili sluge Evrope ili ponosni Balkanci. Ponašajmo se kao ključni, sastavni deo Evrope

Živimo u jednom vremenu koje apsolutno nije monotono. Ispod površine dešavaju se, čak bih kazao, sudbonosne stvari.

Ovo, u ekskluzivnom intervjuu za „Politiku”, kaže Slavoj Žižek, slovenački filozof i psihoanalitičar, jedan od najuticajnijih i najintrigantnijih mislilaca u svetu, koji je doputovao preksinoć u Novi Sad da bi predstavio svoju, tek objavljenu knjigu, na srpskom jeziku, „Ispitivanje realnog”. Delo je objavio mladi novosadski izdavač „Akademska knjiga”, a Žižek će , posle susreta sa čitaocima u Novom Sadu, danas biti gost Beograda gde će, u dvorani Kulturnog centra Beograda, u 12 sati gostovati istim povodom.

Slavoj Žižek (1949) rođen je u Ljubljani, ali je, bukvalno, građanin sveta: predaje na niz poznatih univerziteta, a autor je više desetina knjiga, u kojima, kako kažu znalci, polemično, nekonvencionalno i hrabro ulazi u sve oblasti ljudske civilizacije: od filozofije do političke teorije i masovne kulture.

Poslednji put u Beogradu je bio za vreme demonstracija 1996/1997, kada je, sa svojim beogradskim izdavačem Ivanom Čolovićem, kako kaže, sa Novog Beograda krenuo peške do Brankovog mosta, na kojem ih je dočekao policijski kordon.

Sećate se dobro tog vremena?

Tada je Zoran Đinđić pobedio na izborima, ali se sećam i mog boravka pre toga, kada je još bila Jugoslavija. I inače, imam dobre uspomene iz Srbije, sećam se da je u sedamdesetim godinama prošlog veka Srbija bila najdemokratskija u bivšoj Jugoslaviji. Posle je došlo Titovo pismo... A u Beogradu je jedino tada bilo moguće objaviti polemičke knjige, ceo niz slovenačkih intelektualaca, pisaca, filozofa, sa kojima ja nisam u dobrim odnosima, objavljivan je u Srbiji, i u drugim republikama. Nije se moglo u Sloveniji.

Onda se Jugoslavija raspala... I to krvavo, a kako je svet razumeo Balkan?

Ja sam uvek bio protiv one užasne fraze kojom su zapadni novinari, u nameri da kažu nešto „duboko”, govorili: „Ako hoćeš da razumeš Balkan, treba da razumeš 500 godina istorije.” Ja kažem sasvim suprotno: stvari se dešavaju sada, a svako uzme od istorije ono što je za njega upotrebljivo. Sećam se da smo, malo pre nego što je postao gradonačelnik, Zoran Đinđić i ja imali zajednički intervju za „Zidojče cajtung” (novinar je pokušao da nas prilično jevtino provocira). Đinđić je kazao dve dobre stvari, kojih se još sećam, jednostavno je dao ključ za sva zbivanja u raspadu Jugoslavije. Jedna je, kazao je, da je Milošević prvi političar koji je zaista shvatio da je Tito mrtav. Tragedija ostalih partijskih rukovodilaca bila je što su oni još igrali onu igru: „Mi dalje branimo Titovu baštinu”. A trebalo je da učine isti korak: „Tito je gotov”.

Zato, kad pričam sa svim onim nostalgičarima, kojih ima mnogo više na Zapadu nego kod nas, uvek kažem da to što se desilo u devedesetim bio je momenat istine. Nismo se suočili sa traumama, i za sve to smo platili u tim devedesetim godinama 20. veka .

A koju je drugu dobru stvar uočio Đinđić?

On se usprotivio mitu da ljudi na Balkanu ništa ne nauče, a i ništa ne zaboravljaju. Kazao je: „Ne! na Balkanu se veoma brzo zaboravlja”.

Ipak, Evropa nas zaboravlja?

Balkan je kao neki ekran na koji Evropa projektuje svoje stare traume. A za to mi plaćamo cenu. Moj prijatelj Mladen Dolar, već dugo vremena parafrazirajući onu slavnu rečenicu Žaka Lakana da je „nesvesno strukturirano kao jezik”, kazao je lepu formulu: „Evropsko nesvesno strukturirano je kao Balkan”. I zato, ako hoćete da shvatite to što se dešavalo ovde devedesetih godina, prvo zaboravite sve ove pričice o istorijskim traumama, o 500 ili 1.000 godina prošlosti.

Ali, Srbija je sada ostala bez Kosova, a to nisu baš pričice o vekovnoj prošlosti.

Ako bih ja bio Srbin, ja bih plakao nad onim šta se sve moglo dobiti da je Milošević pokazao više mere, i u Bosni i na Kosovu. Sećam se svih onih pregovora, Rambujea... Nudio je tada Zapad mnogo više nego što sada Srbi traže. To je veoma tužno. A što se Kosova tiče, problem su zapadni interesi. S jedne strane su oni praktični, budimo sasvim otvoreni: nafta i njen transport, ko će strateški držati granicu sa Ruskom Federacijom. I, direktno, simbol i materijalizacija tog interesa: da nema velikih američkih baza na Kosovu, Amerika za nezavisnost Kosova ne bi dala ni pet para. Ja mislim da je to ključni faktor.

Vi ste, ipak, dugo bili na strani Albanaca sa Kosova. Ali, nedavno ste u intervjuu listu „ Republika” rekli: „Godinama sam zastupao albansku stranu. Ali, ovo što se danas radi srpskoj manjini postaje nepodnošljivo”.

Prvo da budem sasvim jasan. Ja jesam dugo vremena imao odnos prema Albancima kao prema ugroženoj strani. Ali, moram da kažem da sada mislim ovo što sam napisao. Jer, ako sada ne kažem da treba dati Srbima pravo, onda gubim moralno pravo da govorim to što sam do sada govorio... Zapad svoje multikulturne snove projektuje na nas, imajući u vidu onaj Titov mit o bratstvu i jedinstvu, multikulturnom raju onog vremena. I sad bi hteli da to na svaki način podrže, a na Kosovu jednu staru srpsku porodicu od (karikiram, ali ne mnogo) pet članova štiti 50 vojnika Kfora!

Šta, onda, treba činiti?

Mislim da treba biti brutalno pragmatičan: ako se ljudi toliko mrze, neka barem privremeno bude neka neoficijelna deoba. Nemački filozof Petar Sloterdajk, sa kojim se ja inače politički ne slažem, kazao je ipak nešto lepo: „Globalizacija nas je sve suviše brzo ubacila u zajedništvo”. A nama danas ne treba da se svi razumemo, da budemo zajedno, da ja znam vaše narodne pesme, a vi znate sva moja blesava jela, već da dostojanstveno živimo. Posle NATO bombardovanja, Albanci su znali da vreme radi za njih. Trebalo je samo čekati. A od Srba je trebalo da krene neka inicijativa, bilo šta. Nezavisnost Kosova se spremala, ali sada treba biti svestan da to što se sada dešava tamo ne može biti dugoročno rešenje. Jer, ako ništa drugo, budimo realisti i svesni postojanja dve albanske države, Kosova i Albanije. Zato mislim da to nije dobro rešenje. I baš sam se smejao kada je Hašim Tači delio neke bombone Srbima, tražeći poštenog Srbina, kao Milošević svojevremeno, poštenog Albanca. Još nas, mislim, čeka neka restrukturacija balkanskog prostora.

Hoće li Evropa reagovati pre SAD, u vezi sa tim?

Problem Evrope je u tome što ona ima neki impotentni moralizam, koji nije zaista moralizam. I Evropa, naravno, može biti brutalno pragmatična, ali Evropa o sebi kaže da se više drži principa. Naravno, sve je to podređeno interesima. A SAD su, naravno, prilično besprincipijelne, videlo se to već u početku kada im je prvo odgovarala snažna Srbija, pa se to zbog strateških interesa promenilo. Ja shvatam da se Srbi sada osećaju povređenim, i to ih gura u neku zajednicu sa Rusijom. Ali, interesi se menjaju, i nemojte biti suviše pesimisti. Nije još sve odlučeno, sve je otvoreno, i sad je momenat da se ne gube živci, i da se ne ulazi u paranoju da je celi svet protiv nas. Moj savet staromodnog marksiste jeste da počnemo da pričamo o tome. A to bi bilo dobro i za moju državu, Sloveniju, jer bližimo se vulgarnom brutalnom kapitalizmu gde se zaista oblikuje neki pragmatičan kapital koji ne možemo više tumačiti u ovim starodisidentskim terminima.

Izgleda da svetom vladaju interesi, i to interesi jačeg. Ko se može suprotstaviti, svi su u nekom strahu?

E, to je druga strana globalizacije: mali su u strahu od Amerikanaca, Amerikanci su u strahu od terorista. Slažem se sa pojmom koji su izveli moji francuski levičarski prijatelji – živimo u vremenu postpolitike. Danas politika sve više postaje ne stvar neke strasne političke borbe nego stvar ekspertize, utilitarnog koordiniranja interesa. E, sad, ako hoćeš nešto više, strast, jedini način da ga dobiješ jeste putem straha: za nacionalni suverenitet, od stranaca, imigranata, levičarski strahovi – ekološki strah, kojim se manipuliše... Može biti moralni strah, dekadencija, ali to je sve tužan znak našeg vremena, to da je temeljna kategorija angažmana strah. Ako hoćeš da ljude mobilišeš, jedini način da uspeš je strah. I to mnogo govori o našem vremenu.

-----------------------------------------------------------

Slovenci i Srbi

Odnos Slovenaca i Srba je veoma zanimljiv: mislim da su se Slovenci osećali ugroženim (sećate se, organizovaćemo mitinge i kod vas), a Srbi su imali utisak najveće izdaje. Ipak, istorijski između naroda je duboko prijateljstvo koje će sve preživeti. I ima dobrih znakova. S jedne strane je ekonomija. S druge, uprkos nesporazumima, ako pitate prosečnog Slovenca, njegov je odnos prema Srbima apsolutno pozitivan. I, ono što se meni najviše dopada, to je ako pogledate mlade ljude, adolescente, tinejdžere – Srbija je još uvek tu . Filmovi, rok muzika... Pre par godina u Sloveniji najavio je koncert Majkl Džekson ali su mu otkazali. A idu na koncerte Bore Čorbe, Balaševića... To je kul u mladoj generaciji, da ne pričam o srpskim filmovima...

-----------------------------------------------------------

Srpski intelektualci u svetu

– Svet naše i vaše intelektualce treba više nego ikada sada. Zapad je voleo lokalne disidente, ali kada su „traumatične osobe”, Tuđman i Milošević, otišle, nastupio je tužni momenat kad nismo više bili „in”. Zato mislim da bi bilo veoma važno ići u kulturnu ofanzivu. Na Zapadu ste samo imali prave uspehe, autentični hit je bio Pavićev „Hazarski rečnik”, on se prodavao u najvećim njujorškim knjižarama, među bestselerima, i bio je čak moda njujorških intelektualaca. Ali, za sve nas mislim da je važno pronaći nešto novo. Evo jedne anegdote o Semu Goldvinu, holivudskom producentu kome su kritičari jednom zamerili da u njegovim filmovima ima suviše starih klišea. On je odmah poslao poruku svojim scenaristima: „Promenite stil rada, trebaju nam novi klišei”. E, to treba vama i nama. Dosta sa starim klišeima.

-----------------------------------------------------------

Optimista na dugi rok

– Ja sam optimist na dugi rok, zato što sam globalnije pesimista. Ko zna šta će biti sa Evropom, ništa nije jasno. Nadam se da će Evropa smoći snage da formuliše neki projekat jer sada živimo u svetu koji postaje multicentričan, SAD su „profurale” svoju šansu. Trenutno imamo konkurenciju globalnih modela: američkog liberalkapitalizma koji Evropa delimično prihvata, imamo azijski autoritarni kapitalizam koji ima različite varijante, možda se oblikuju i drugi, ne znam šta će biti rezultat ovog južnoameričkog, višepopulističkog kapitalizma. Ali, ja ne bih voleo da živim u svetu gde je jedini izbor između američkog i autoritarnog kapitalizma, i to je izazov Evropi. Samo se bojim da će ga ona propustiti.

-----------------------------------------------------------

Slovenac godine

– Mene je bilo stid, vaš je list to objavio, zbog onog famoznog kominikea iz kojeg se videlo da Amerikanci od Slovenaca traže da budu zastavnici nove Evrope. A kaže predstavnik slovenačkog Ministarstva spoljnih poslova kako to nisu bila direktna naređenja niti uputstva. Pa, naravno, šta očekuju? Pa to se radi na jedan civilizovani način, a ne da Amerikanac dođe i kaže: Ovo je naređenje, uradi to i to. Ali, celi je taj dokumenat veoma depresivan, ne samo zbog uloge Slovenije, već iz njegovog tona vidi se stanje duha u Sloveniji. I ja sam veoma razočaran njim. Zato čovek koji je to dao u javnost treba da bude Slovenac godine, jer je najviše moguće uradio na tome da nas suoči sa našom realnošću. Meni ne smeta proamerička politika, ali je ono što me veoma brine to da se ta politika „fura” na nevidljivi način. Jer, to je bila odluka koja nigde nije bila eksplicirana, a radi se o temeljnoj geopolitičkoj orijentaciji.

-----------------------------------------------------------

Debalkanizacija Balkana

– Bilo bi dobro da se Balkan debalkanizuje, ne u smislu da postanemo civilizovani kao deo Evrope, jer mi smo već duhovno civilizovani, nego da i mi izgubimo malo taj balkanski kompleks. Moramo da se ponašamo kao jedan od ključnih kulturnih elemenata Evrope. Šta su sve Srbi dali Evropi... Nemojmo prihvatati dilemu: ili sluge Evrope ili ponosni Balkanci. Ponašajmo se kao ključni, sastavni deo Evrope. A šta hoće Evropa, to je velika tajna. Evropa očito ne zna šta hoće. Ide od čisto ekonomskog do nekog celog kulturno-civilizacijskog projekta. I stvari su otvorene, i uvek može nešto da se desi. Kao što je Mao Cedung kazao, a ja sam ipak stari levičar: „Nebo je u haosu, sve je u neredu, znači, situacija je odlična”. Jer, kad situacija nije raščišćena, onda je to vreme za one aktivne.

Anđelka Cvijić

[ objavljeno : 22/03/2008]

[pesak]

Alternativa
Moderna i antimoderna u Srbiji

Skerlic u cetiri slike, »patrioti« i »izdajnici«, crkva kao gubitnik uz rame drzavi – kako se stvarala i gusila srpska Moderna?

»Da se probudi nacionalno osecanje, svest i ponos; da se ova amorfna masa podigne na stupanj naroda, obratili smo se proslosti, staroj slavi, pobedama srednjovekovnih vladara. Prvu rec imali su istorici i filozofi, istorijske uspomene uzete su za ideal buducnosti, jezicke zackoljice imale su da stvaraju nacionalne osobenosti, udarilo se put istoricizma i nacionalnog romantizma. Na taj nacin doslo se do besmislice: da se vera u zivot trazi u grobovima i da proslost ukazuje pute sadasnjosti i buducnosti. Nije se narodu govorilo: kao i svi drugi, zato sto zivis, zato sto si covek i svesno stvorenje, i ti imas prava kao i svi ostali da opstanes, da se razvijas, da sto bolje zivis kao ravnopravan clan ljudske zajednice, da ides do punog razvica i pune slobode.«
Prosao je vek otkako je Jovan Skerlic ovo napisao, usmeravajuci svoju politicku misao na pojedinca, progres i slobodu. Po njemu, cilj ukupnog progresa covecanstva bilo je demokratsko vaspitanje gradjana (moderan covek – »pozitivna i stvaralacka sila prvog reda«), a demokratska drzava je ta koja pojedincu omogucava pun razvoj.


--------------------------------------------------------------------------------
Skaredna zgrada
Dovodeci u pitanje Skerlica, trebalo je Srbiju svesti samo na one kontinuitete koje je on svakog dana u svojim novinama jos pocetkom proslog veka dovodio u pitanje: tradicionalizam, patrijarhalnost, autoritarni politicki mentalitet, dominaciju licnog nad politickim, negaciju pravne i demokratske drzave, populisticku demagogiju, nacionalisticku bahatost i aroganciju, velikodrzavne koncepcije, velicanje srednjeg veka kao ideala savremenosti, grobalja kao temelja sadasnjosti i gusala kao kulturnog obrasca buducnosti. Pozivi da se Skerlic zaboravi, da se ponizi, da se nazove naivnim i proglasi covekom koji nije najbolje razumeo politiku i odnose medju jugoslovenskim narodima bili su tu da bi se iz nacionalnog pamcenja potisnulo sve sto je izmicalo cigle iz skaredne zgrade koja se htela izgraditi na falsifikatu srpske istorije.
(Dubravka Stojanovic, u »cetvrtoj slici« o Skerlicu)


--------------------------------------------------------------------------------

Tim principima Skerlic se iskazao kao vodeci ideolog moderne u srpskoj politickoj misli, »koji je na labavoj ravnotezi izmedju individualne slobode i socijalne pravde trazio temelj drustva buducnosti«, smatra istoricar Dubravka Stojanovic, koja je u projektu Moderna, srpski nacionalni identitet u XX veku, Centra za kulturnu dekontaminaciju u Beogradu, govorila o Skerlicu u »ramovima« cetiri slike: Vreme do Prvog svetskog rata, Vreme izmedju dva rata, Socijalisticka Jugoslavija i Devedesete. Njeno predavanje obilovalo je citatima iz listova u kojima je Skerlic saradjivao – govorili su ih mladi glumci, u reziji Ane Miljanic.
Bezobzirni satiricar

Cesto se izmedju dva rata, posebno u vojsci, moglo cuti: »Da je sad ziv Skerlic!« navodi Dubravka Stojanovic, »sto svedoci da je u Kraljevini Juznih Slovena bio dozivljavan kao idol, njen apostol, ideolog i pripadnik onog malog broja intelektualaca koji su razumeli sustinu na kojoj je pocivala njena osetljiva ravnoteza«. Skerlic, »bezobzirni satiricar sovinizma«, koji je »prezirao srpsku i hrvatsku maniju velicine« i »ismevao njihovo velicanje mrtvih srednjovekovnih osvajaca«, smatrao je da je takav cin nepatriotski. Jugoslavija je za njega bila najracionalnije resenje, »jedino razumna i jedino moguca politika«, pisao je.
U »cetvrtoj slici« dogodio se potpuni preokret u javnom, vladajucem diskursu o Jovanu Skerlicu: »Intelektualci koji su zauzimali najvise pozicije u najuticajnijim institucijama nauke i umetnosti i koji su stvarali ideolosku osnovu prethodnog rezima, dobro su i tacno procenili da Srbiju koju su oni zeleli da stvore treba zasnovati na svemu suprotnom od onog sto je skoro citav vek simbolizovao Jovan Skerlic. Prvi put u istoriji politicke misli u Srbiji 20. veka zvanicni ideolozi su... bili spremni da prekinu taj tanki, nikad vecinski, ali ipak neprekinuti kontinuitet srpske politicke moderne«.
Njegove ideje, jos na pocetku dvadesetog veka, ukazivale su da bi »tradicionalisticka, klerikalna, u proslost i iluziju Velike drzave zagledana Srbija ne samo dovela u pitanje sopstveni razvoj, vec i sam opstanak. Te jasne opomene morale su se zaboraviti, da bi se krenulo u avanturu u koju se nije usudila krenuti nijedna prethodna srpska politicka generacija, avanturu ciji je cilj bio prekrajanje drzavnog prostora», kaze Dubravka Stojanovic.
Zasto je Skerlic poslednjih deset godina bio kriv? Avantura o kojoj je rec morala je imati pocetni uslov – prekinut kontinuitet srpske politicke moderne i uspostavljen »paranoicni, ksenofobicni, anksiozni nacionalni identitet, koji je bio potreban za poslednji srpski politicki eksperiment«. Skerlicevu »krivicu«, dakle, cinile su njegove politicke ideje, kao »temelj druge Srbije, mozda ponovo moguce Srbije«.

Nasi – njihovi

»Patriotama« i »izdajnicima«, »nasim« i »njihovim«, nacionalnim stereotipima kao osnovnom elementu ispoljavanja nacionalistickog misljenja i argumentu za dogmaticnost nacionalizma zasnovanog na predubedjenju o susedima, u projektu Moderna govorila je istoricar Olivera Milosavljevic. Njeno predavanje slika Balkan koji su »strani putnici prvi poceli da prikazuju kao neprijatno mesto za zivot i njegove stanovnike kao divlje« – sve dok se, gotovo istovremeno, nisu opismenili i nacionalno probudili, procitali iste pisce i primili iste nacionalne ideje. A pod teretom slicnih tuznih proslosti i inferiornog polozaja stvorili su i iste nacionalizme, »sve verujuci da je samo njihov izvoran, ekskluzivan i neuporediv«.
U tom kontekstu, srecom, i srpska elita je tokom proteklog veka i to uvek imala svoje nenacionalisticko krilo, podseca Olivera Milosavljevic. Moderna je, »cesto marginalna, jos cesce izopstena, pokusavala da oslobadja drustvo iracionalnosti, da se podsmehne nacionalnim mitovima i, posebno, da ospori stereotipnu sliku o drugima koju je nacionalizam stvarao... U tom sukobu ‘patriota’ i ‘izdajnika’, sve je uvek bilo i do danas ostalo isto«.
Pre nekoliko godina, jedan patriotski intelektualac je, podseca Olivera Milosavljevic, ovu podelu terminoloski izmenio u »patriote« i »pacifiste«, cime je »nesvesno objasnio zasto je pacifikovanje Balkana retko uspevalo. Patriotizam, shvacen kao suprotnost pacifizmu, uvek je bio prijemciviji, cak i kada se ratovalo, ne oruzjem vec samo perom«.
Nacionalizam uvek pravi svoju sliku drugih. Ali, uprkos razlikama (iskustvenim), ima i neka zajednicka svojstva. U slucaju nasih »patriota«, prvo je – »mrze Srbe i sve sto je srpsko«, drugo da, za razliku od nas, oni nisu izvorne nacije (u ovom slucaju rec je o Hrvatima, Bugarima i Albancima), nemaju autenticne nacionalne ideje, ni ime (koje je geografsko, politicko ili strukovno), te da su ih Austrijanci, Italijani ili Rusi stvorili da nama napakoste! Treci zajednicki stereotip je da, i ako ima neceg dobrog u njima, to dobro im je doslo od »nas«, »nasih« medju njima i »nasih« u njima.
Stereotipna vidjenja Olivera Milosavljevic pripisuje »nasim patriotima«, »njihovim patriotima«, a treca suprotstavljena strana su »izdajnici«. Prvi su, kaze ona, »stvarali lepu sliku o nama i nelepu o njima, drugi lepu sliku o njima i nelepu o nama, a treci su se i jednima i drugima smejali«.

Bez naroda

U obilju citata, cesto gotovo istovetnih o istom, a na suprotstavljenim stranama – koji su izazivali bure smeha te veceri, u Paviljonu Veljkovic – Olivera Milosavljevic nalazila je primere »ekstremnijeg« i »umerenijeg« nacionalizma, »defanzivnijeg« i »ofanzivnijeg« (nasi patrioti, napomenula je, i danas, posle svega, prave te podele), konacno i najrasprostranjenijeg, koji »dozvoljava poredjenje sa susedima«.
Balkanski nacionalisti su se trazili i u spasonosnom uverenju koje je nudio romantizam, po kojem samo nacija koja ima utemeljenje u srednjem veku – ima buducnost.
Medju »magicne reci nacionalizma« Olivera Milosavljevic ubraja tradiciju: »Vredno je samo ono sto je trajno i dugovecno, pa je i najvrednija ona nacija koja je najstarija. Ali, kako utvrditi prednost u starini? Dusan je bio car, a Tomislav nije. Ali Tomislav je bio mnogo pre Dusana. I Simeon je bio pre Dusana i bio je car. Ali njega niko ne pamti. Skenderbeg nije bio car i bio je najmladji, ali on je pruzao otpor Turcima. Treba, znaci, ici jos dalje, u istoriju starih Slovena. U tim maglama krije se odgovor na pitanje ko je najstariji«.
A u vreme Turaka, kada je trebalo »braniti Evropu i hriscanstvo«, ko je bio na braniku? Po »nasem patrioti«, »ime Srbin znacilo je ne samo buntovnik, nego demon turstva. Tome je doprinelo i samo ime Srb-Srbin, vrlo slicno turskoj reci serbez – slobodan« (Stepanovic, 1913). Po »njihovom patrioti«, »nikoga se nije plasio Turcin toliko koliko naseg Nikole Subica«. Ni Dubrovnik nije bio postedjen svojatanja: »nas« ga je zvao »srpskom Atinom«, a »njihov« – »hrvatskom Atenom«.
Od 19. veka, podseca Olivera Milosavljevic, balkanski patrioti traze prednost nacije u jeziku.
U nacionalne stereotipe, posto se stekla samosvest »o svojoj starini, vrednosti, lepoti, jeziku i imenu«, usle su i granice, koje su, naravno – morale biti na moru! »Problem je bio u tome sto je na putu do jednog mora ziveo narod koji je sebe nazivao Albancima, a na putu do drugog mora narod koji jos nije bio svestan da je srpski, odnosno bugarski, odnosno grcki«, kaze Olivera Milosavljevic. Manju dilemu izazivalo je pitanje – kome pripadaju Albanci.
A kako su u razgovoru gluvih – sto je uvek razgovor nacionalista – potrebni i egzaktni pokazatelji superiornosti, posegnulo se za bojom ociju, tena, kose, stasom, oblikom lobanje. U ovo nadmetanje ulazili su ne samo Srbi ili Hrvati, nego i – Jugosloveni, »jugoslovenski patrioti«. Dvornikovic je 1930. godine tvrdio, navodi Olivera Milosavljevic, da »prosecni broj obima lubanjske supljine, dakle velicine mozga, iznosi za Jugoslovene 1522 kubna santimetra«. Prosek Evropejaca je 1450 – »dakle jos uvek za 75 ispod prosecnog jugoslovenskog broja«! »Njihov patriota« je cak izracunavao proseke plavookih, sivookih, crnookih katolika, muslimana i pravoslavnih, obim trupa...
Konacno, »izdajnik« o »izdajniku«: Skerlic o Ilarionu Ruvarcu, koga su mikrokefali zvali i »neprijateljem zavetne misli«, »razoriteljem narodnih svetinja«, ne ostavljajuci ga na miru ni na onome svetu: »Jos juce, jedan reakcionarni i sovinisticki list beogradski nista drugo nije imao da kaze nad grobom velikog naucnika, koji je cinio cast nasem narodu, no da je proveo sav svoj vek bacajuci naucne ‘nihilisticke bombe’« (1905).


--------------------------------------------------------------------------------
Nikolaj dopisuje
»Svetosavlje se«, podseca Mirko Djordjevic, »javlja uoci cetrdesetih godina proslog veka. Stvaraju ga nacionalisti, za svoje politicke potrebe, posebno Nikolaj Velimirovic, koji je 1937. godine odrzao cuveno predavanje na Kolarcu, pod naslovom Nacionalizam svetog Save. Svetom Savi je pripisao nacionalizam kojeg kod njega, jednostavno, nema! Ni pomena o necem slicnom nema. Stavise, Nikolaj mu je pripisao i druge osobine – da njegove ideje, kako ih on vidi, realizuje veliki vodja Hitler itd. U tom predavanju izrekao je i cuvene pohvale Adolfu Hitleru. Ovde se vidi, ponovo, neobicna cinjenica, kako se drzava jos i odvaja od crkve, ali se crkva tesko odvaja od same drzave. Mi to danas vidimo na brojnim primerima i, bukvalno, svakodnevno«.


--------------------------------------------------------------------------------

»Danas neki smatraju da je prica o nacionalizmu anahrona, da je on odlaskom jednog coveka, preko noci 5. na 6. sisao sa istorijske pozornice«, kaze Olivera Milosavljevic. Dodaje: »Tek onda kada sadrzaj gore pomenutih Ruvarcevih ‘bombi’ postane opste usvojeno mesto u nasem drustvu, moci ce i da se kaze da je nacionalizam anahronizam. Ni podsmesljiv ton, a veliki istoricar je znao da je on najadekvatniji odgovor svakom nacionalizmu, nije mogao da umanji otpor prema njegovim recima, a ni danas ga ne umanjuje, samo zato sto one surovo saopstavaju da je isto uvek isto, da je nacionalizam uvek nacionalizam, da je zlo uvek zlo, bilo da dolazi od nas ili od njih«.
Crkveni nacionalizam

Predavanje Mirka Djordjevica Crkva i drzava pocelo je paradigmom tog odnosa u cetvrtom veku (car Konstantin, godina 325) nase ere, kada je hriscanstvo prvi put postedjeno progona i proglaseno »slobodnom i jedinom religijom u imperiji«. Postavsi drzavna religija, sluzilo je povremeno i drzavi i crkvi kao ideoloskom servisu, cega se ni do danas nije oslobodila. Od pada Vizantije, 1453. godine, autokefalija, na pravoslavnom Istoku, do danas nije prevazisla filetizam (crkveni nacionalizam): »... drzava i crkva nikad dovoljno da se odvoje, cak i u zemljama poput tranzicijskih, u kojima je formalno-pravno izvrseno odvajanje«, naglasava Djordjevic. Konstantinovski zagrljaj se, sledstveno tome, povremeno »stapao, srecno spajao sa politickim populizmom i nacionalizmom i dovodio da katastrofa opasnih i po crkvu i po drzavu«.
»Savez trona i oltara«, raskinut prerastanjem drzave u laicki entitet (ubrzo posle Francuske revolucije, 1789) ostavio je crkvu na »brisanom prostoru«, na kojem ona sebi »trazi mesto u drustvu« i oslanja se na drzavu. Na Istoku, gde je situacija sve do danasnjeg dana bila teza, kaze Djordjevic, »nije se odmaklo dalje od formule« – crkva se ili zatvarala u sebe, ne nalazeci sebi pravo mesto, ili se toliko okretala sebi da je zivela u proslosti, bez kontakta sa novim vremenom.
Srpska pravoslavna crkva, koja je u srednjem veku i Otomanskoj imperiji imala neospornu ulogu u formiranju nacionalnog identiteta, suocila se, sa padom Smedereva (1459), sa civilizacijskim zamahom, u kojem se prekinula cirilo-metodijevska tradicija. Dogodio se, u to vreme, kaze Djordjevic, »istorijski paradoks koji i danas zbunjuje istoricare«. U drugom kulturnom modelu, vezanom za ime i delo Save Nemanjica – svetog Save, crkva od Turaka dobija obnovljenu Patrijarsiju i muslimana za patrijarha (Makarija Sokolovica, brata Mehmed-pase) i postaje drzavna ustanova. Postepeno, etnicko, usko plemensko, nacionalno, pocinje da prednjaci nad verom i crkva se tom modelu »uveliko priklanja, pa su se vec krajem 19. veka postavila neka sudbinska pitanja koja ni do danas nemaju pravog odgovora«.



Uz tradiciju svetog Save i njegovog dela formira se i laicka tradicija sa Dositejem, »pa se nikako ne moze govoriti da imamo samo jednu komponentu u razvoju nacionalnog, kulturnog identiteta, izgradnji kulturnog i civilizacijskog obrasca, nego najmanje dve«. Djordjevic, pri tom, izbegava rec svetosavlje, zato sto »nema neposrednu vezu sa imenom i delom Save Nemanjica«. Ovaj termin, upotrebljen je prvi put tek pre sezdesetak godina, u Srpskom knjizevnom klubu, ne sa religijskom ili verskom konotacijom, nego tipicno politickom, nacionalistickog usmerenja. Smatran u pocetku prolaznim, filetizam se vremenom pokazao kao opaka bolest, »koja se s vremena na vreme javlja i u koliziji sa drustvenim menama i promenama, gura crkvu sa univerzalnog na etno plan. Odatle se radja nacionalizam najgore vrste koji u prvom redu steti crkvi, a kasnije, naravno, u celini i drustvu«.
Povampireni filetizam se, uostalom, u pravom svetlu pokazao i na »famoznom mitingu na Gazimestanu«, gde su se zajedno vijorile zastave sa srpom i cekicem i krstom, a da onima koji su osetili kuda to vodi nije dat prostor da o tome progovore. Vera je otisla u drugi plan, a na scenu su stupila dva nacionalizma: Milosevicev politicki nacionalizam i crkveni filetizam... tako se nasa crkva nasla, osobito posle raspada prethodnog jednopartijskog sistema, u paradoksalnoj situaciji – da prihvati modele proslosti, za moderno vreme koje je nudilo nove izazove. I to, naravno, nikako nije islo.

Ideoloski servis

Miloseviceva decenija je, dodaje Djordjevic, mada jos nedovoljno sagledana u sustini, za crkvu bila gubitnicki period. Mada nije cela jerarhija ucestvovala u tome, crkva je ipak otvoreno i snazno podrzavala Milosevica, a politicki i crkveni nacionalisti su, izmedju ’89. i ’91. isto nudili. Crkva se pretvorila u ideoloski servis za potrebe autoritarne vlasti, a oboje odvojeni od sveta. »... Pa i kada se crkva ’94–95. i ’96. sukobila sa Milosevicem, to je bilo ne zato sto je htela otvaranje i odgovor na nove, moderne znake vremena, nego zato sto je smatrala da on svoj naum etnofiletizma, politickog nacionalizma, ratnih razaranja, rasturanja, nije doveo do kraja.«
Pogresno birajuci identitetske obrasce, vec u drugoj polovini 19. i, posebno, u 20. veku, crkva se svela na pleme i sukobila sa modernitetom u sirem smislu reci, navodi Djordjevic i citira svestenika, clana Svetosavske stranke koji u Argumentu pre tri godine kaze kako »crkva mora da otme, ako hoce poluge vlasti«. Pupcana vrpca izmedju crkve i drzave tesko se kida, a crkva »sebe vidi u ulozi nekog ko treba da drzi vlast, a ne da vrsi pastoralnu ulogu preporoda coveka i drustva« i, »kako se drzavne vlasti menjaju, pravi permanentno los izbor. Po pravilu se, po toj istorijskoj logici, najcesce vezuje za autoritarne drzavne strukture i za autoritarne nedemokratske sisteme«.
Videci sebe »samo u blizini sa drzavom«, u strahu od raskida tog odnosa, ona se, kaze Djordjevic, »boji da trazi mesto u modernom drustvu, u kojem su se tokom poslednjih hiljadu godina dogodile citave revolucije... kasneci, cvrsto opredeljena da ne sledi modernizacijski razvoj, crkva na Istoku poslednji sabor je imala pre ravno hiljadu godina«.
Nemajuci jos ni stav prema Jevrejima, ni modernu socijalnu doktrinu, crkva na Istoku, nasuprot zapadnoj, »uopste se ne otvara za moderno doba«. Djordjevic citira crkvenog pravoslavnog istoricara Kartasova, koji smatra da nije toliki problem da li je crkva odvojena od drzave, nego sto nije odeljena i udaljena od drustva (»vazan je savez sa drustvom, a ne savez sa policijom i birokratijom«).



U tom smislu je i shvatanje veronauke kod nas, ne kao verskog prosvecivanja – sto bi bila nuzna propedeutika uvodjenja u veru, nego kao partijsko-ideoloske didaktike koju treba nametnuti. »Da nevolja bude veca«, kaze Djordjevic, »onaj ko prati sve to oko veronauke lako ce primetiti da glavnu rec vodi drzava, a ne crkva. Drzavi je vise stalo da dobije od crkve ideoloski servis, nego crkvi, koja je i sama svesna da se katihizacija moze lako pretvoriti u novu indoktrinaciju...«
Iako klerikalizacija drustva nije cilj hriscanske drzave, nego jerarhije koja sebe poistovecuje sa autoritarnom drzavom, elementi toga naziru se i u instituciji vojnog svestenstva (trenutno aktuelnoj i kod nas), koja je »u istoriji hriscanske crkve dala negativne rezultate«. Kod nas nije jasno, dodaje Djordjevic, »cija je inicijativa, kuda to vodi i da li uopste moze nesto znaciti. Crkva moze, kad su u pitanju nedovrsena drustva, a takva su uglavnom tranzicijska drustva na Istoku, proglasiti sebe za saucesnika, kao sto je ne jednom u istoriji to bilo«.
Jos jedna je posledica toga i dramaticno se manifestuje, kaze Mirko Djordjevic. »Kod dobrog dela episkopata, netolerancija je postala normalno stanje i mi nemamo hrabrosti da iz obrasca netolerancije iskoracimo. O tome govore ne samo dogadjaji u Trebinju i Banjaluci, sramni po sebi, dogadjaji koji bacaju mrlju na crkvu, nego govori i citav niz svakodnevnih zbivanja u drustvenom zivotu«, a to vodi rusenju univerzalnih temelja triju monoteistickih religija. »Problem tolerancije se kod nas doista otvara na vrlo dramatican nacin«, zakljucuje Djordjevic.
Dodaju li se tome i cinjenice da je crkva na Zapadu »potpuno prihvatila i model demokratije i model pluralistickog drustva«, a na Istoku, u tranzicijskom periodu se nasla u bespucu (»Nema nijedne crkve na pravoslavnom Istoku danas, u kojoj nema nekoliko raskola«, kaze Djordjevic, navodeci primere u Crnoj Gori i Makedoniji, Ukrajini, Rumuniji, Bugarskoj...), preostaje jedino resenje: »Da se crkva uklopi u moderni civilizacijski proces, zovimo ga i globalizacija i mondijalizacija, koji je ireverzibilan po svojoj prirodi. Vratiti se nazad ne mozemo«.

Slavica Vuckovic


http://www.republika.co.yu

[breviar]

Veliki vođa Adolf Hitler i poglavnik Dr.Ante Pavelić vas pozivaju na odbranu vaših ognjišta!
Uvrstite se u redove dobrovoljačkih hrvatskih SS postrojbi!
............
Izrugivati se paroli Bolje rat nego pakt ?! U Zagrebu su Nemce dočekali sa cvećem.Turban, istražuj malo i ovde, ovo će ti srcu biti milo i blisko- slatka pesmica za tebe.
http://youtube.com/watch?v=FK6Hvtifkrw&feature=related

Kada vidiš obeležja NDH možda će ti do mozga dopreti zašto su se Srbi pobunili kada je predložen grb, zastava nove Hrvatske,koja na tvoju žalost ovaj put u svom sastavu nema BiH. Ali, nemoj da te to brine, ima nade za tebe, pridruži im se, ima mesta i za takve kao što si ti, takvi su u bili u Handžar diviziji a sigurno i sada postoji neki ogranak gde se možeš aktivirati pa sa njima zajedno nastavi da istražuješ uzroke srpske patologije.
.....
Za ostale, nabavite knjigu "Bošnjaci u Jasenovačkom logoru" i snimak emisije "Latinica" o Jasenovcu.
Ustaške izvori kažu : Srbi lažu da ih je u NDH ubijeno 700.000, ubijeno je samo 50.000. Nemački izvori kažu da je ubijeno oko 200.000 Srba, jevrejski izvori spominju veći broj. Ali, eto, neka ustaški izvori budu tačni,blago nama, samo nas je 50.000 ubijeno. Na svu sreću, među tih 50 hiljada nije moja baka, poznata četnikuša iz Bosanske krajine, koja je nekim čudnim spletom okolnosti maltene na mrtvo prebijena baš od četnika jer je moj deda bio glup pa je otišao u partizane, ipak, baka je opasno ugrozila NDH, drznula se da na teritoriji suverene NDH rodi dete,i to ni manje ni više nego malog Srbina, pa kad su počeli da skupljaju narod po selima, sa mojim ocem u naručju pobegla je u šumu i jedna je od retkih koji su preživeli iz sela. Zahvaljujući njenom uspešnom bekstvu, naša četnička loza se produžila. I tako, moj otac je ostao živ, porastao je i naravno, postao je četnik, ja dođoh na ovaj svet i zbog genetskog poremećaja u mom narodu, i ja sam već sa godinu dana postala četnikuša i eto doživeh da pročitam ovaj simpatičan post....jedan od stotinu na ovom forumu koji se bavi analizom Srba.

Anka, samo da ispisem - pratim ovu temu i citam palamudjenje turbana, i njegovu drskost da proucava nesto - a u sustini je samo povrsan - i... izvinjavam se u njegovo ime. Pise u neznanju, iako, vjerujem, misli da mnogo toga zna.
Vidim i rezimei Zizekovih predavanja mu nisu strani.

[pesak]

Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji
Br. 7
Olivera Milosavljević - POTISNUTA ISTINA
Kolaboracija u Srbiji 1941-1944.


Metodološki pristup

Najzanimljivije, najilustrativnije i ujedno najvažnije štivo za razumevanje celine rada vlade Milana Nedića predstavljaju njene Službene novine koje su izlazile u kontinuitetu od 1941. do 1944. godine. Iako na prvi pogled suvoparne, pune paragrafa i prividno nepolitičkih odluka, Službene novine, samo ako se pažljivo čitaju, pružaju sliku pravog smisla kolaboracionističkog rada Milana Nedića, kao i ministara i zamenika ministara u njegovoj vladi. Sve uredbe koje su donošene (protiv Jevreja, Roma, komunista, “nacionalno nepouzdanih” službenika, žena…) potpisivali su svojeručno Milan Nedić i njegovi ministri, svedočeći kako je njihov rad dnevno pratio zahteve okupacionih vlasti i ideologije nacionalsocijalizma i sa kojom su revnošću oni u tome učestvovali. Zato je njihova tadašnja (kao i današnja) propaganda da su u kolaboraciju ušli kako bi zaštitili srpski narod i pomogli izbeglicama, samo zamagljivanje stvarne aktivnosti: pružanje svestrane pomoći i izražavanje potpune lojalnosti nemačkom nacionalsocijalizmu na svim frontovima. I onim stvarnim, ratnim, i onim političkim, ideološkim, ekonomskim, propagandnim, vaspitnim.

Već je rečeno da je od pojedinih ministarstava, posebno zanimljiva aktivnost i propaganda Ministarstva prosvete Nedićeve vlade, naročito njegovih čelnih ljudi. Kao aktuelni ministar prosvete, Velibor Jonić je istovremeno bio i izdavač Prosvetnog glasnika 1942–1944, glavni urednik lista Srpski narod 1942–1944. i saradnik Naše borbe 1941–1942.

Mesečnik Ministarstva prosvete, Prosvetni glasnik obnovio je izlaženje januara 1942. sa ciljem da kao obavezno štivo za rad škola i nastavnika, propagira potpuno nov način vaspitanja omladine. Suština “novog” vaspitanja, pod parolom “svetosavskog duha”, u suštini je bila prožeta idejama ekstremnog konzervatizma i patrijarhalizma. Zato Prosvetni glasnik pruža danas punu sliku o pokušajima njihovog sveobuhvatnog sprovođenja kroz vaspitni rad, a najozbiljniji je i izvor za analizu ideologije nacionalsocijalizma čelnih ljudi Ministarstva.

I propagandna aktivnost kolaboracionasta u Srbiji je počela neposredno po dolasku nemačke vojske. Iako je okupaciona sila određivala kako će novine izgledati i šta će objavljivati, ostaje činjenica da su njihovi vlasnici, izdavači, urednici, novinari i saradnici bili domaći ljudi koji su prihvatili svoje funkcije uz saznanje da je njihovo obavljanje dozvoljeno samo “arijevcima”.

Ulaskom nemačke okupacione vojske u Beograd aprila 1941, prestale su da izlaze beogradske novine Politika, Vreme i Pravda. Već 16. maja 1941. pokrenut je dnevnik Novo vreme, obećavajući u prvom broju da će njegov cilj biti da obezbedi srpskom narodu mesto “pod okriljem Velikog Nemačkog Rajha”. Zato se celokupna propagandna aktivnost lista svodila na podršku nacističkoj Nemačkoj, antikomunizam, antisemitizam, uz redovno objavljivanje brojeva i imena streljanih i obešenih “komunista i Jevreja”. Problemi koji su očigledno postojali u uređivanju ovog lista ogledali su se u čestim promenama uredništva, naročito tokom avgusta

1941. kao i u činjenici da je npr. krajem septembra iste godine list spao na par stranica. Kako list ponedeljkom nije izlazio, 4. avgusta 1941. pokrenut je i nedeljnik Ponedeljak identične orijentacije. Najilustrativniju sliku njegove sadržine pruža njegovo zaglavlje koje je stajalo od prvog broja uz obe strane naslova: “Victoria! Nemačka pobeda – pobeda Evrope”. Euforija je trajala relativno kratko. Posle tri meseca, 27. oktobra 1941. ova parola je nestala iz zaglavlja lista.

Iste, 1941. godine pokrenut je i dnevnik Obnova identičnog sadržaja. Prve stranice lista svakodnevno su posvećivane “veličanstvenim” nemačkim pobedama, a ostale su bile ispunjene antisemitizmom, antikomunizmom i veličanjem aktivnosti vlade Milana Nedića.

Od 7. septembra 1941. počeo je sa izlaženjem i nedeljnik Naša borba eksplicitno ljotićevske orijentacije. Povodom prve godišnjice izlaženja lista

1942. objavljeno je preko 170 imena njegovih saradnika, među kojima su, uz druge intelektualce, bili i aktuelni ministar prosvete Velibor Jonić i njegov zamenik Velmar-Janković. Propagandna aktivnost ovog lista svodila se prvenstveno na antisemitizam, a onda i na antimasonstvo, antikomunizam, veličanje Hitlerovih pobeda, uz propagiranje antisemitske i fašističke literature, pre svega, tekstova i knjiga Dimitrija Ljotića.

Nedeljnik Srpski narod započeo je sa izlaženjem 6. juna 1942. svodeći svoju propagandu, uz sve gore navedene odrednice drugih novina (antisemitizam, antikomunizam, antidemokratija, obožavanje Hitlera…), i na veličanje rada, ideja i reči Milana Nedića.10 Ljotićevski Zapisi koji su počeli da izlaze krajem 1943. bez ijednog imena (bilo uredništva, novinara, čak i štamparije) u skladu sa njegovom ideologijom, primarno su bili antisemitski orijentisani, a donosili su i tekstove antikomunističke i antimihajlovićevske orijentacije.

Značajno štivo za rezumevanje aktivnosti Nedićeve vlade u kulturnoj sferi svakako je dvomesečnik Narodnog pozorišta u Beogradu, Srpska scena, koji je u kontinuitetu izlazio od 1941. do 1944. godine. Kao list institucije koja je imala centralno mesto u kulturnoj sferi pripreme ulaska Nedićeve “Nove Srbije” u Hitlerovu “Novu Evropu”, Srpska scena je zanimljiv izvor za razumevanje ideološke orijentacije čelnih ljudi pozorišta, ali i svedok pasivnog posmatranja zloupotrebe institucije od strane značajnih imena ratne (i posleratne) dramske, operske i baletske umetnosti.

Nedeljnik Kolo koji je počeo da izlazi januara 1942. imao je nešto drugačiju sadržinu od ostalih listova. Kako se i u podnaslovu navodilo da je u pitanju “ilustrovani list sa beogradskim radio-programom”, a reklamirao se i kao jedini porodični list, svoju uređivačku politiku orijentisao je na napise o srpskim zarobljenicima u nemačkim logorima, a onda i o kulturi, modi, ishrani, zdravlju, sportu. Ipak, njegova politička strana, iako primarno ilustrovana, svodila se isključivo na veličanje nemačkih pobeda i uspeha Nemačke u svim sferama života – kulturi, nauci, sportu. Karakteristična je i njegova intencija da život srpskih zarobljenika u Nemačkoj prikaže idiličnim, posvećujući najveću pažnju njihovim sportskim i kulturnim aktivnostima. Za razliku od svih drugih novina, list Kolo nije imao eksplicitno antisemitski sadržaj, iako se povremeno mogu pronaći tragovi antisemitizma. Antikomunizam je bio izražen isključivo

* 10 Pod naslovom “Kulturna obnova” 28. avgusta 1942. u listu Srpski narod navodilo se da u Beogradu u tom trenutku izlaze dva dnevna lista Novo vreme i Obnova, zatim Službene novine, nedeljnici Srpski narod, Naša borba, Srpsko selo, Kolo, Sport, i dva mesečnika Prosvetni glasnik i Naša žena.

kroz napise o porazima “boljševika” na Istočnom frontu, ali nije bio ništa veći od negativne orijentisanosti prema svim ostalim članicama antihitlerovske koalicije. Karakteristično je i da se, osim veličanja Nedića, unutrašnja vojna i politička scena u listu retko pominjala, pa je bilo malo unutrašnjeg antikomunizma. Radio-program, koji je u početku donošen na srpskom i nemačkom jeziku, nestao iz lista (i njegovog zaglavlja) u drugoj polovini 1943, a nastavljeno je samo objavljivanje reklama za nemački program na srpskom jeziku.

List Srpsko selo koji je takođe izlazio u kontinuitetu od 1941. do sredine 1944. godine i pored specifične sadržine posvećene poljoprivredi, imao je redovnu rubriku o aktuelnim političkim događajima koja je isključivo donosila vesti o nemačkim pobedama i skorom slomu njenih neprijatelja.

Beogradske Opštinske novine su posle ulaska nemačke vojske u Beograd, u 1941. godini objavile samo jedan broj rezimirajući jednogodišnji istorijat gradske opštine.

Tokom okupacije u Beogradu su izlazila dva dnevna lista, Novo vreme iObnova. Ovde su prezentirana kroz dva godišta, Novo vreme kroz 1941. a Obnova kroz 1943. godinu. Kroz celokupno izlaženje praćeni su: Službene novine (1941–1944), nedeljnici Kolo (1941–1944), Srpski narod (1942–1944), Srpsko selo (1942–1944), dvomesečnik Srpska scena (1941–1944) i mesečnik Prosvetni glasnik (1942–1944). Nedeljnik Ponedeljak prezentiran je kroz tri godišta (1941–1943) a nedeljnik Naša borba kroz dva godišta (1941–1942). Zapisi su izašli u samo nekoliko brojeva (1943–1944).

Iz različite prirode navođenih listova, proističe i razlika u sadržini prezentiranih tekstova. U tom smislu, 1941. i 1943. godina prikazane su primarno kroz dnevnu štampu pa dominiraju dnevne vesti. Nasuprot tome, 1942. i 1944. godina prezentirane su isključivo kroz nedeljnike i mesečnike pa je priloženo mnogo više autorskih tekstova. Pri tom, kroz više od hiljadu naslova, navedeni su samo oni aspekti delatnosti i propagande koji su tokom četiri ratne godine imali kontinuitet i predstavljali njihovu dominantnu odrednicu.

Propagandni tekstovi u novinama, kao i odluke, konkursi, dekreti, ukazi i najvažnije, uredbe kolaboracionističkih vlada, ovde su prezentirani hronološkim redom od maja 1941. do septembra 1944. iz uverenja da se na taj način najbolje može uočiti kako je, sa razvojem ratnih dejstava, raslo i uverenje da se približava Hitlerova pobeda a da je dužnost kolaboracionista da sprovedu sve mere nacionalsocijalizma kako bi “Nova Srbija” na vreme zauzela pravo mesto u "Novoj Evropi". U vreme neposredno pred konstituisanje Nedićeve vlade, u kvislinškoj štampi je objavljeno (i ovde prezentirano) i nekoliko naredbi nemačkog vojnog zapovednika u Srbiji. Posle konsolidovanja vlade, od septembra 1941. nemački vojni zapovednik više nije imao razloga da se često oglašava. Celokupnu aktivnost u skladu sa njegovim naredbama preuzela je sama vlada. Zato hronološki pristup omogućava da se uoči sa kolikom je revnošću ona, po slobodnom izboru, preuzela svoje “obaveze” služenja okupatoru, prihvatila svoje “arijevstvo” i krenula u obračun sa, prvo “Jevrejima i Ciganima”, a onda antifašizmom, u konkretnom slučaju sa partizanima. Hronološki pristup omogućava i da se vidi kada su pojedine mere “uspešno” realizovane pa se više u odlukama nisu pojavljivale. Na primer, početkom 1942. iz Službenih novina su nestali dekreti vlade protiv “Jevreja i Cigana” jer je njihovo pitanje do tada očigledno već “rešeno”, a umnožavali se oni protiv “nacionalno nepouzdanih službenika” čiji se broj, sve do sredine 1944. očigledno uvećavao.

Uz eksplicitno političke i ideološke odluke i tekstove, ovde su navedeni i oni koji nisu neposredno proisticali iz zahteva nemačkog nacionalsocijalizma, već su predstavljali autentični produkt ideja Nedićeve vlade i njenih propagandista, a odnosili su se na konzervativno oblikovanje buduće “Nove Srbije” – od državnog uređenja, preko vaspitanja, do kulture. Dobar pokazatelj ovog aspekta njihovog rada, koji je koristio ratne i ideološke prilike doba da ostvari stare vizije “čiste”, velike, patrijarhalne, antidemokratske, “autentične”, jednoobrazne Srbije, predstavljaju “vizije” budućeg zadružnog uređenja i na seoskim osnovama zasnovane države. U tom smislu, od posebnog značaja je tadašnja izdavačka delatnost kao i česti konkursi za najbolje radove upravo iz te oblasti.

Uverenje kolaboracionista da je stvaranje “Nove Srbije” u “novom poretku” sasvim izvesno, potencirano je pokušajima širenja optimizma u javnosti. O tome rečito govore repertoari pozorišta, bioskopa, program radija, pa i reklame i oglasi toga doba. Njihova prezentacija ima za cilj da pruži sveobuhvatniju sliku kolaboracionističkog rada koji se nikako nije odnosio samo na političku sferu, već je težio da čitavo društvo – od politike, ekonomije, etničke strukture stanovništva, prosvete, vaspitanja, do pozorišta, književnosti, bioskopa… – oblikuje u duhu zahteva “novog doba”.

Radi lakšeg praćenja pojedinih aspekata ove delatnosti, priloženi su predmetni registari dokumenata i propagandnih tekstova sa datumima kada su objavljivani, a koji se odnose na ideološko-političku i prosvetno-kulturnu aktivnost i propagandu. U prvu grupu svrstane su uredbe i druge odluke vlade, gradskih i opštinskih organa vlasti, govori Milana Nedića, tekstovi izražavanja divljenja Hitleru i Nemačkoj, propagandni tekstovi protiv Jevreja, Roma, komunista i celokupne antihitlerovske koalicije… U drugu grupu, svrstana je aktivnost i propaganda Ministarstva prosvete, aktivnost Narodnog pozorišta, repertoari veselih pozorišta, bioskopa, program radija, izdavačka delatnost, sport, oglasi, reklame…

Iako se tekstovi mogu pratiti i po njihovoj predmetnoj klasifikaciji, ipak, samo hronološki pristup omogućava uočavanje sa koliko je dubokih uverenja i zašto, samo mesec dana pre ulaska partizana i pripadnika Crvene armije u Beograd, Nedićeva vlada i dalje propagirala ideje nemačkog Rajha i verovala u Hitlera.

[LSD]

Noc u tunelu (Pisma nebeskom narodu,Gojko Beric)

Dok se cijela nacija drogira pogrešno definisanim uzrocima svoje politicke i moralne propasti,neki Srbin se najzad dosjetio prave stvari.Covjek je na fasadi jedne beogradske zgrade,u jeku NATO-vog bombardovanja,ispisao grafit: "Komunisti,mater vam cetnicku j...m". Znam da ova usamljenicka poruka anonimnog marginalca,koji je shvatio o cemu se u Srbiji radi,ni na dužu stazu nema nikakvih šansi.Srbi razumiju jedino grmljavinu svoje državne televizije,koja vec decenijama,još od onog mitinga na Gazimestanu,cvrsto drži primat najveceg mentalnog zagađivaca na Balkanu.
Zapad je Miloševicev režim obilježio kao komunisticki.Nema boljeg nacina da se u Americi uzburkaju stare emocije,nataložene tokom hladnog rata,i odobri upotreba svih sredstava protiv takve nemani.Boljševizam i komunizam su opšte mjerilo i u našim balkanskim opisima Miloševicevog poretka.Ali,uvijek sam nekako sumnjao u tacnost takve dijagnoze.Komunizam kao sistem nije dopuštao cak ni formalnu višepartijsku demokratiju,dok se to Miloševicu ne može osporiti.Mislim da je rijec o klasicnoj evoluciji euforicnog nacionalizma u fašizam,sa diktaturom koja je nevjerovatno snažna,ali za koju niko ne može reci da nije izabrana demokratski.
Na Kosovu je NATO,kao što se to ocekivalo,glatko pobijedio.I on ce,kao i svaki pobjednik,imati problema sa svojom pobjedom.Ali,problem poraženih Srba je mnogo veci.Njima tek sad ništa nije jasno.Izvjesnu zbunjenost primjecujem i kod Stojana Cerovica,po mom ukusu prvog pera srbijanskog novinarstva.Uvijek ironican prema bracnom paru sa Dedinja,Cerovic sada podsjeca svoje citaoce da su "ti isti Srbi umeli mesecima neumorno da demonstriraju protiv Miloševica,ali se taj detalj ne uklapa baš najbolje,pa se zanemaruje da ne kvari opšti utisak o Srbiji..."
Da,to je bilo u novembru i decembru 1996.godine.Izmedju sto i dvjesta hiljada Beograđana,do zuba naoružanih pištaljkama,svakodnevno je izlazilo na ulice.Masa koju su mahom cinili studenti i osterjeli igraci roka kretala se od Filozofskog fakulteta prema Knez Mihajlovoj ulici.Otmjena gospoda pratila je demonstrante svirajuci flaute na balkonima okolnih zgrada.Nisam primjecivao drugu ikonografiju osim cetnicke.
Demonstranti su privukli pažnju demokratske javnosti na Zapadu.U vrijeme njihove najvece medijske slave,napisao sam u sarajevskom Svijetu uvodnik pod naslovom "Zviždukanje opozicije".A covjek koji šeta ulicom i zvižduka ne može se proglasiti demonstrantom protiv jednog opakog režima.U beogradske demonstracije nisam vjerovao zato što su njihove kljucne parole bile "Bando crvena" i "Bando komunisticka".Pogrešna adresa prijatelji! Povjerovao bih vam da ste uzdignutih šaka ,vikali "Bando nacionalisticka" i "Bando velikosrpska".
Demonstracije su nastavljene i u januaru iduce godine,kada je balon konacno pukao.Nakon obracuna policije sa vec umornim šetacima,Vuk Draškovic i njegova temperamentna supruga odvedeni su u prostoriju za poseban tretman i isprebijani.Vuk je neko vrijeme mirovao,a onda se pojavio na Ravnoj gori i tu zabo svoju cetnicku zastavu.Održao je govor pred dvadeset hiljada kokardaša,uvjeravajuci ih kako nije daleko dan"kada ce đeneral Draža Mihajlovic zauzeti spomenicko postolje koje je rezervisano za njega ispred Bele kuce u Washingtonu,odmah do Abrahama Lincolna".
Jednom cetnik,Draškovic je postao vjeciti pocetnik u politici.Kad je vec svitala zora rata,Vuk je na mitingu svojih prostalica u Novom Pazaru zaprijetio sandžackim muslimanima da ce im sjeci ruke do lakata budu li nosili zelene zastave sa polumjesecom,ali je nekoliko godina kasnije rekao da mu je tada "jezik bio brži od misli".I sam je porijekom iz Gacka,osudio je pokolj i progone Bošnjaka u istocnoj Hercegovini.Ipak,nikad se nije odrekao ideje o velikoj Srbiji: "Drina je za Srpski pokret obnove uvek bila i bice samo središnja reka srpskog naroda.Sve sto smo predlagali i za šta se i sada zalažemo motivisano je ciljem da Drina tece posred jedne države".
Godinu ili nešto više nakon što je iz dvoboja sa Miloševicem izašao pun modrica,neostvareni narodni tribun i "posilni u duši",kako ga je nazvao jedan srpski pisac,šalje vladaru svih Srba signale da ne bi imao ništa protiv ako mu udijeli komad vlasti.Otišao je u Beli dvor,kleknuo pred Miloševicem i na plišanom jastucicu mu predao pištaljku i "kraljevsku krunu",simbol svoje pobune i svog državotvornog projekta.Nagrađen je potpredsjednickom foteljom u saveznoj Vladi.
Kad je pocelo bombardovanje Srbije,mnogi od nekadašnjih Draškovicevih demonstranata išli su na trg Republike da urlaju protiv kosovskih Albanaca i "americkih fašista".Vuk ih je trovao novim otrovom,tvrdeci kako Srbi mogu pobijediti NATO.Stvar je samo u tome da ti lupeži siđu na zemlju."Neka siđu ako su muškarci",grmio je "kralj ulica i trgova".Govorio je više nego što se to gazdi dopalo,ne znajuci da ovaj vec razmišlja o predaji Kosova,pa je istog casa otjeran iz potpredsjednickog kabineta.
Ipak,s njim je covjek bar nacisto.Teže je izaci nakraj sa Zoranom Đinđicem,svojedobno drugim po snazi lideron neceg što se zvalo srpskom opozicijom.Đinđic priznaje da je bio nacionalista,ali dodaje :"Ja sam pragmatican covek i pokušavam da rešim probleme koje sad imam,a ne one koje sam rešio u prošlosti".Na prigovor da je išao na Pale i u onoj fantazmagoricnoj zimskoj noci,zajedno sa Karadžicem i kompanijom cerecio pecenog vola,Đinđic,takođe,ima spreman odgovor:"Kome je stalo do principa,neka ide u crkvu".Rekao bih da je Đinđic softificirani polikant,ali on i dalje ostaje njemacki favorit među Srbima.
Sada su i Draškovi i Đinđic navukli nove maskirne uniforme-crne popovske mantije-i stali u kolonu opozicionera koju predvodi patrijarh Pavle,nastojeci da u dubokoj starosti okaje svoje i grijehe Srpske pravoslavne crkve.Novi trik namijenjen je Zapadu.On je izolovao Miloševica,ali nema moci da ga sruši sa vlasti.Clinton i njegovi evropski saveznici sve nade polažu u opoziciju,manje-više istu skupinu ljudi koja je srpskom satrapu pomogla da ostane u sedlu."Opozicija je stravican nacionalisticki monstrum u službi Miloševicevog režima" upozorava Zapad srpski književnik Dragan Velikic.Rijec je o ljudima koji i dalje vjeruju da je srpski nacionalisticki program ostvariv,ali samo ako umjesto Miloševica budu vladali oni.
Noc je,a Srbija u tunelu.Pocne li u tom mraku opšta makljaža,nece se znati ko pije,a ko placa.Ne znam ko ce iz te tuce izaci sa modricama,a ko sa macem vlasti u rukama.Jedino sto se nadam jeste da je i Slobodan Miloševic smrtan.


11.avgust 1999.

[turban]

E ovo morate procitati,zanimljivo...
Naletih na neki clanak na nekoj drugoj frekfenciji:
citat nepoznatog://
Srbi su na Balkanu primali hriscanstvo jos u doba Hristovo direktno od Svetog Pavla. Rossijskij Sinopsis citira da je Sveti Pavle poslao svoga ucenika Andronika u Panoniju i Ilirik da krsti Slovene, a to su bili potonji Srbi. Srpski istoricari vladika Ruzicic, Milojevic i Sreckovic dokazuju da su te Srbe pokrstavali direktni Hristovi apostoli Pavle, Timotije, Andreja, Luka i Tadija a da su osnovali Panonsku episkopiju, a panonski episkop ucestovao je na prvom saboru u prvom veku u Sirmijumu, a to je bio licno Andronik ucenik Svetog Pavla. Zato ruski letopisac Nestor pise da su Srbi seleci se u sedmom veku iz Bojke u Ugarsku, Srbiju, Makedoniju, Bosnu i Hercegovinu, Dalmaciju, Crnu Goru i Albaniju, dosli ne u novu vec u staru postojbinu, odakle su ih nekada potisnuli Kelti i Rimljani. Godine 520, prve godine vladavine Justinijanove, sto hiljada ratnika Sabira prikljucilo se Grcima.

[lipakaja]

Iz knjige britanskog publiciste i istoričara Noela Malkolma “Kosovo - kratka povijest” koja se nedavno pojavila u izdanju sarajevskih “Dana” prenosimo najinteresantnije djelove. Povodom ove knjige kritičar “Njujork tajmsa” Ana Husarska je zapisala:
“Ono što je - u rukama drugog autora - moglo biti tek akademsko seciranje dlake, Malkolm pretvara u uzbudljivu detektivsku priču.”

Istorija turske ekspanzije do tog vremena bila je istorija saradnje sa hrišćanskim vladarima

Postoje dvije raširene pretpostavke o velikoj bitki na Kosovu 1389: da je to bila turska pobjeda koja je uništila Srpsko carstvo i da su poraženi Srbi odmah pali pod osmansku vlast. Obje su pogrešne. Prva pretpostavka zanemaruje činjenicu da se Srpsko carstvo raspalo neposredno nakon smrti cara Dušana, 1355. Srpska država je preživjela još sedamdeset godina, sa ograničenim osmanskim uplitanjima u nekim periodima. A što se tiče značaja bitaka, mnogi povjesničari vjeruju da je ranija pobjeda Turaka kod rijeke Marice u Bugarskoj 1371. imala mnogo delakosežnije efekte nego Bitka na Kosovu: Bitka kod Marice je u stvari otvorila put za osmansko osvajanje cijelog Balkana. Bitka kod Marice je za Srbe predstavljala težak udarac: golema srpska vojska je zbrisana u jednom iznenadnom noćnom napadu, a poraz je rezultirao gubitkom važnih teritorija u Makedoniji koje su bile pod vlašću Srba. (Tu su Turci za vazala sa obavezom plaćanja danka postavili sina umrlog “kralja”, Marka Kraljevića.)
Ipak, sasvim je logično da su središnje srpske zemlje Bitku na Kosovu smatrale važnom prekretnicom, događajem koji je ukazivao na to da će, prije ili kasnije, doći do gašenja srpske državnosti. U svakom slučaju, značaj ove bitke za srpski narod ne može se mjeriti samo po njenim političko - strateškim posljedicama. Priča o Kosovskoj bitki postala je simbol, neka vrsta talismana srpskog identiteta, tako da ovaj događaj ima status kakav nema ništa drugo u povijesti Srba. Naziv “kosovski mit” za ovu priču sa ideološkim nabojem ne znači da je sve u njoj lažno, nego prije da ona posjeduje djelovanje talismana. Naravno, neki aspekti kosovskog mita su neistiniti, i na istoričarima je da pokušaju sklopiti istinitiji prikaz i objasniti kako i zašto je došlo do stvranja mita.
Kao što smo vidjeli, potkraj 1370-ih zemlje kojima su vladali Srbi isparčana su u kneževine. Najveći dio je bio pod vlašću Lazara Hrebeljanovića, sa središtem u središnjem srpskom gradu Kruševcu, i uključivalo je dio istočnog Kosova. Imajući pod kontrolom najbogatije kosovske rudnike i centralnu Srbiju, Lazar je bio najmoćniji srpski vladar; on je također preuzeo vodeću ulogu kao pokrovitelj Srpske crkve, a patrijarh je ponovo prešao u Žiču, koja se nalazila na njegovoj teritoriji. Veći dio Kosova je držao Vuk Branković, potisnuo je porodicu Balšić iz Peći i Prizrena, ali su još uvijek kontrolisali dobar dio Crne Gore i sjeverne Albanije. Najveća sila u cijeloj regiji bio je kralj Bosne, Tvrtko, koji je zajedno sa Lazarom učestvovao u podjeli teritorije još jedne vladrske familije u zapadnoj i centralnoj Srbiji. Tvrtko i Lazar su uopšteno bili u dobrim odnosima. Lazar je nastojao i da svoje susjede uveže u mrežu porodičnih saveza, tako što je jednu kćer udao za Vuka Brankovića, a drugu za jednog od Balšića. Ali, bilo je teško sve ove odnose održavati u dobrom stanju, s obzirom na to da su Balšići i Tvrtko često međusobno ratovali, boreći se oko teritorije na jadranskoj obali.
Tokom 1385, vladajući Balšić je poginuo u borbi sa turskim četama koje su harala centralnom Albanijom. Njegov nasljednik, Đurađ II Balšić, još mnogo ranije, pristao je da postane turski vazal. Možda je smatrao da je to ne samo mudar nego i koristan sporazum: osiguravao mu je veću vojnu moć s kojom se mogao suprotstaviti ne samo prijetnji od bosanske ekspanzije nego i različitim lokalnim buntovnim moćnicima (poput porodice Dukađin i porodice Topia iz Duresa, koja je pozvala Turke da napadnu Balšiće). Savremeni balkanski pisci su skloni svakoga ko je dobrovoljno sarađivao sa Turcima ili ih pozivao kao saveznike u ove krajeve, smatrati krivim za najpodliju izdaju njihovog naroda i njihovog identiteta. Ali, ovakav način gledanja na prošlost potpuno je anahron. Svi srednjovjekovni vladari su, kad god je to bilo moguće, koristili vojske drugih naroda; šurovati i sa potencijalno opasnom silom kako bi se ona okrenula protiv neprijatelja, bilo je sasvim uobičajena praksa. Strani vojnici koji su govorili nerazumljive jezike nisu bili ništa novo: balkanski vladari su već odavna koristili Mađare, Njemce, Katalonce i druge. Jedino što je Turke razlikovalo od ostalih bilo je to što oni nijesu bili hrišćani. Tada to izgleda i nije bilo tako važno: konačno, oni su tu dolazili da se bore, a ne da pripovijedaju, i nisu ni na koji način pokušavali svoje novoosvojene vazalske teritorije preobratiti na islam.
U stvari, cijela istorija turske ekspanzije na Balkanu, do tog vremena, bila je istorija saradnje sa hrišćanskim vladarima. Prvi turski vojnici koji su kročili u Evropu učinili su to na poziv jednog katalonskog komandanta 1305.
Nakon nekoliko godina, pošto su raskinuli sa Kataloncima, došli su u službu srpskog kralja Milutina, koji se nadao da će ih iskoristiti protiv vizantijske vojske; a na kraju ih je naselio na srbijansku teritoriju. (Možda ovo naseljavanje 1.500 Turaka u Milutinovom kraljevstvu objašnjava inače zagonetan navod u jednom dubrovačkom dokumentu iz 1353. o ropkinji s Kosova, “Jeni iz Lipljana”, koja je kupljena od “Junana, Turčina”).

Nekoliko činjenica koje su izvjesne u vezi sa Kosovskom bitkom može se sažeti u par riječi

Milutin je imao i snažnu vojsku turskih Kumana, a car Dušan je zapošljavao Turke u svojoj vojci. Bizantski građanski rat iz 1340-ih, koji je omogućio Dušanu da krene u snažnu ekspanziju, bio je povezan sa korištenjem turskih snaga: car koji se borio da povrati prijesto, Jovan Kantakuzenus, godinama je zavisio od vojske i mornarice zapadnog turskog emira. Kada ga je taj saveznik napustio, Kantakuzenus se obratio najmoćnijem od svih turskih emira, osmanskom vladaru Orhanu i dao mu svoju kćer za ženu. Kantakuzenus je nahuškao Turke da osvoje nekoliko gradova zapadno od Konstantinopolja i, kada su Osmanlije okupirali široki priobalni pojas 1354. i odbili da ga se odreknu, to za njega sigurno nije bilo iznenađenje. Bilo je to uporište Osmanlija u Evropi. 1360. g. Orhana je naslijedio mlađi sin Murat, koji je krenuo u snažnu ekspanziju prema Trakiji, Bugarskoj i Makedoniji, osvojivši ključni grad Adrianopolj (Jedrene) 1361. i odnijevši i odlučujuću pobjedu na rijeci Marici, deset godina kasnije.
Oko 1380, Srbija i Bosna, napredne zemlje sa visoko produktivnim rudnicima srebra, postale su, sasvim očigledno, sljedeća meta. 1386. Murat napada Lazareve teritorije i osvaja grad Niš koji je, sa svojim položajem uz rijeku Moravu i vezama sa dva glavna putna pravca, imao ogroman strateški značaj. Mnogi historičari tvrde kako je tada Lazar pristao da postane turski vazal sa obavezom plaćanja danka; ali jedini dokaz za ovu pretpostavku jeste izvještaj utjecajnog osmanskog povjesničara sa početka šesnaestog stoljeća, Nešrija, koji je pokušao opravdati Muratova osvajanja 1389. kao odmazdu protiv Lazareva koji je prekršio svoje obećanje. Pošto postoje drugi dokazi o vojnim okršajima između Lazarovih i Muratovih snaga neposredno nakon zauzimanja Niša, tvrdnja o vazalstvu vjerovatno nije prihvatljiva. Međutim, u slučaju Đerđa Balšića, dokazi su mnogo jači. Najvjerovatnije su baš uz Balšićevu pomoć velike osmanske snage napale južni dio Bosne 1388. (U istoj godini je zabilježen i manji osmanski upad na Kosovo, koji je vjerovatno bio povezan sa ovim pohodom.) Ali, pohod je propao nakon što su doživjeli težak poraz u sukobu sa bosanskom vojskom pod komandom Vlatka Vukovića, vojnog komandanta kralja Tvrtka. Kako bi se osvetio za ovo poniženje i osigurao važnu teritoriju između svojih postojećih posjeda i dugoročne mete - Bosne, Murat je sakupio svoju vojsku i napredovao na Kosovu u ljeto 1389. Lazar je pozvao Bosance u pomoć, i oni su poslali veliku vojsku pod komandom Vlatka Vukovića. Lazarev zet, Vuk Branković, čije su se teritorije nalazile na samom pravcu osmanskog napredovanja, došao je sa snažnim trupama. Tako su vojske trojice vođa (uz još neke), pod komandom kneza Lazara, raspoređene na Kosovu polju, nekoliko kilometara sjevorozapadno od Prištine, na sastavcima rijeka Lab (alb.: Llap) i Sitnica, ujutro 15. juna 1389.
Ono nekoliko činjenica koje su izvjesne u vezi sa ovom bitkom može se sažeti u par riječi. Borbe su bile žestoke, gubici teški na obje strane. I Lazar i Murat su poginuli. Na kraju bitke, polje je ostalo u rukama Turaka. Murata je naslijedio sin Bajazid, koji je komandovao nekim turskim odredima u bitki; potom je ono što je ostalo od njegove vojske vratio u osmansku zemlju kako bi osigurao nasljeđivanje prijestola. Lazara je naslijedio njegov mladi sin Stefan Lazarević, koji će kasnije, po savjetu svoje majke udove kneginje Milice, postati turski vazal. Sve ostalo u vezi sa Kosovskom bitkom je neizvjesno: ko je sve učestvovao, kolike su bile vojske, kako je tekla bitka, koje su bile glavne prekretne tačke u borbi, kada i kako je smrt zadesila Lazara i Murata i da li, na kraju, treba smatrati da je to bila pobjeda ili neriješen ishod?

Postoje velika razmimoilaženja u mišljenjima oko sastava vojski. Naprimjer, srbijanski historičari slabo ili gotovo nikako ne spominju albanske snage u Lazarevoj vojsci, dok im albanski daju istaknuto mjesto. Postoji valjan dokaz o tome da su Albanci učestvovali: u porodičnoj povijesti plemićke albanske porodice Muzaka (ili “Musachi”) sa početkom šesnaestog stoljeća, zabilježeno je da je Teodor Muzaka poveo”veliku grupu Albanaca” da se pridruže Lazarevoj vojsci, zajedno sa “drugim albanskim plemićima”, i da je poginuo u bitki. Mnogi drugi detalji u ovim zabilješkama su provjereno tačni, tako da se i ova tvrdnja može uzeti kao vjerodostojna. S druge strane, albanske historijske knjige tvrde da je Srbo-Albanac Đerđ Balšić, koga one tretiraju kao čisto albansku ličnost, također učestvovao, što gotovo sigurno nije tačno. Jedina osnova za ovakvu tvrdnju jeste bilješka ranog osmanskog povjesničara Nešrija, koji, nastojeći opravdati Muratova osvajanja iz 1389, iznosi naširoko razrađenu priču o prekršenim obećanjima i zavjereništvu između Balšića, Lazara i Tvrtka. Kao što smo vidjeli, ova priča je u slučaju Lazara sumnjiva, a poznato neprijateljstvo između Tvrtka i Balšića čini je još manje vjerovatnom. U svakom slučaju, dokazano je prije gotovo sto godina da se Balšić u vrijeme bitke vjerovatno nalazio u Ulcinju, na crnogorskoj obali.

Poznato je da su srpski vladari u svim svojim vojnim pohodima oduvijek zavisili od plaćenika

Najraniji osmanski izvještaji, napisani u petnaestom stoljeću, spominju Albance u Lazarevoj vojsci; oni navode i mnoge druge etničke komponente. Među njima su bili plaćenici iz Srbije, Albanije, Bosne i Mađarske; u jednom se toj listi pridodaju i vojnici iz Wallachie (dio Rumunije), te Bugari, Česi i “Franci” (zapadni Evropljani); Nešri, u jednoj sintezi nekoliko ranijih verzija, spominje sve njih zajedno. Ali, s druge strane, turski autori su se trudili da povećaju brojnost i značaj Lazareve vojske koja je, po njima, bila daleko snažnija od Muratove, kako bi tursku pobjedu prikazali još blistavijom: najraniji od ovih izvještaja jednostavno kaže da je Lazar sastavio svoju vojsku “od svih onih koji su živjeli na zapadu”. Prema Nešriju, Lazar je okupio tako ogromnu vojsku, trostruko veću od osmanske, da su njegovi ljudi bili potpuno ubijeđeni u pobjedu pa su noć prije bitke proveli opijajući se namrtvo. Ovim osmanskim tvrdnjama se ne može vjerovati. Naravno, u Lazarevoj vojsci je moglo biti ljudi iz raznih zemalja; srpski vladari su oduvijek ovisili od plaćenika u svojim vojnim pohodima (poznat je primjer Dušanove brojne lične partije sastavljene od Njemaca). Posebno je vjerovatno učešće Mađara, s obzirom na to da je Lazar imao dugotrajne bliske odnose sa svojim sjevernim susjedima i da se jedna od njegovih kćeri udala za mađarskog plemića. Ali, glavninu njegove vojske su vjerovatno činili njegovi vojnici, ljudi Vuka Brankovića i bosanskog vojnog komandanta Vlatka Vukovića.
Što se tiče osmanske vojske, moguće je da je i ona uključivala značajne kontingente ne - turskih vojnika. Dva srpska vladara na susjednim makedonskim i bugarskim teritorijama, Marko Kraljević i Konstantin Dejanović, bili su turski vazali, a prvi uvjet njihovog vazalstva je bio da obezbjeđuju vojnike: pretpostavlja se da su to i činili, a mnogi istoričari smatraju da se jedan od njih ili obojica lično borili na turskoj strani. Jedna rana talijanska hronika, napisala sedamnaest godina kasnije, ističe prisustvo “grčkih i hrišćanskih” vojnika u turskoj vojsci, i zaključuje: “Muratova pobjeda leži u 5.000 hrišćanskih strijelaca, unajmljenih od Grka i Đenovljana, i mnogo drugih vojnika u sedlu. Ovo spominjanje đenovljanskih vojnika, osim što odražava neke predrasude samog hroničara (koji je Firentinac), možda sadrži i trun istine. Poznato nam je da je pretendent na vizantski prijestol, Jovan VII Palaiologos, prihvatio tursko vazalstvo i posjetio Đenovu (vjerovatno uz Muratovo dopuštenje) u maju 1389, kako bi zatražio podršku za napad protiv svog djeda, Jovana V. Do tog napada je zaista i došlo narednog proljeća, kada je Jovan VII opkolio Konstantinopolj uz pomoć mješovitih snaga, koje su se sastojale od njegovih ljudi, đenovljanskih vojnika i Turaka. Dakle, sasvim je moguće da je ista kombinacija bila na djelu i na Kosovu juna 1389.
Najranija srpska hronika, napisana vjerovatno nekoliko godina nakon bitke, kaže da su Muratovu vojsku sačinjavali Grci, Bugari i Albanci. Prve dvije kategorije smo već uzeli u obzir; dok identitet Albanaca je ovdje već teže utvrditi a priori. Dva ratnička katolička plemena sa Malesija, Mirdita i Kelmendi, mnogo godina kasnije ustvrdit će da su se borila na turskoj strani u ovoj bitki, za šta će dobiti značajne privilegije. Ovakve tvrdnje treba uzimati veoma obazrivo: radi poreskih olakšica, ljudi su mogli krivotvoriti usmeno predanje jednako temeljito kao što su srednjovjekovni cehovi krivotvorili svoje dokumente (i uz manje opasnosti da budu otkriveni). Ipak, s obzirom na konfuznu političku situaciju u cijelom albanskom regionu i stupanj osmanskog uticaja koji je već bio i prisutan u nekim djelovima centralne i sjeverne Albanije, sasvim je moguće da su se neki Albanci zaista borili na turskoj strani.
Što se tiče ukupne brojnosti vojski, tu jednsotavno nema pouzdanih informacija. Nešri prvo kaže da je Lazarova vojska bila neizbrojiva, a potom da je brojala 500.000 ljudi; prva tvrdnja je očitio uvjerljivija od druge. Jedan raniji turski hroničar (sredina petnaestog vijeka, po imenu Uruc, Muratovu vojsku zaokružuje na 60.000, ali čak i ovo je bila previsoka brojka za to doba. I osmanski pisci kažu za svoju stranu da je bila malobrojnija; srpsko predanje tvrdi isto za Srbe. Pošto su Turci barem ponudili neke brojke, njihova verzija je imala više uticaja na mnoge savremene povjesničare: uobičajne procjene iznose 40 - 60.000 ljudi za Muratovu vojsku i 100.000 za Lazarevu. Ali ova posljednja je nemoguće visoka. Srpski vojni istoričari su preokrenuli proporcije i smanjili brojke: 40.000 pod Muratom naspram 25.000 pod Lazarom, odnosno 27 - 30.000 za Murata i 15 - 20.000 za Lazara. Ovu posljednju procjenu je prihvatio i vodeći zapadni autoritet u oblasti srednjovjekovnog Balkana.

Prekretnica je nastupila kada su Turci napali zdesna a srpske snage se rasule i dale u bijeg

Nema direktnih dokaza ni o rasporedu vojnika. Ali tvrdnje hroničara su tu barem nešto uvjerljivije, s obzirom na to da su u skladu sa opštom vojnom praksom tog doba. Pretpostavlja se da je Murat komandovao centrom; njegove evropske trupe su bile na desnom krilu pod komandom mlađeg sina Bajazida i njegovog najpouzdanijeg komandanta Evrenoza; stariji sin Jakub je komandovao anadolskim trupama na lijevom krilu. Nešri daje i detaljan ali možda i pomalo fantastičan prikaz razgovora o taktici između Murata i Evronoza, prije bitke, u kojoj je Murat navaljivao da u prve redove stavi kamile kako bi poplašio srbijanske konje; Evrenoz ga je na kraju ubijedio da ih postavi malo pozadi. Ovo se barem slaže sa jednim od najstarijih dokumenta koji se odnose na bitku, pismom koje je odaslano iz firentinskog senata bosanskom kralju (kao odgovor i komentar na poruku koju im je on uputio u vezi sa ishodom bitke), oktobra 1389, u kojem se spominju “kamile u lancima” koje su stajale ispred Murata. Podudara se i sa onim što znamo o vojnoj praksi tog doba: osmanska vojska je obično zauzimala odbrambeni položaj, dok su Srbi, poput ostalih Evrpljana, stavljali tešku konjicu naprijed, što nije odgovaralo odbrambenoj borbi. Što se tiče Lazarove vojske, kažu da je on komandovao centrom; Vuk Branković je bio desno; a svi strani kontingenti su bili skupljeni na lijevom krilu, pod bosanskim generalom i (prema Nešriju) izvjesnim Dimitrijem, sinom Junda - o kome će biti više riječi kasnije.
Što se tiče samog toka bitke, i tu se moramo osloniti na znatno kasnije izvore. Ne postoji nijedan opis bitke nekog od učesnika. Postoje dva pisma koja je navodno napisao Bajazid, Muratov sin i nasljednik, koja neki današnji historičari smatraju autentičnim; međutim, ima obilje dokaza da se radi o falsifikatima nekog turskog zvaničnika krajem šesnaestog stoljeća, koji se inače naveliko bavio falsificiranjem dokumenata. Najdetaljnija verzija koju imamo opet dolazi od Nešrija, po kome su Srbi uspjeli probiti lijevo krilo osmanske vojske, dok se u centru vodila žestoka borba; odlučujuća prekretnica je nastupila kada je Bajazid (praćen Evrenozom) napredovao zdesna, usljed čega su se srpske snage rasule i dale u bijeg. Pošto je Bajazid naslijedio prijestol, nije se moglo ni očekivati da ova priča drugačije zvuči.
Svi prikazi toka borbi u ovoj bitki su sa tri međusobno isprepletene teme: navodna izdaja Vuka Brankovića, vrijeme i način Muratove pogibije i vrijeme i način Lazarove pogibije. Možemo primijetiti da se priča o tome kako je Vuk Branković izdao Lazara postepeno razvijala nakon bitke. Jedna srpska manastirska hronika, napisana nekih trinaest godina nakon bitke, navodi uz oklijevanje: “Ne znam uistinu šta reći o tome, da li je Lazara izdao jedan od njegovih ljudi ili je ispunjena Božija volja”. Nekoliko godina nakon bitke, jedan katalonski autor je došao do potpuno drugačije priče, u kojoj se Lazarov zet (Vuk Branković) ne optužuje za zavjerenički čin izdaje, nego jednostavno zato što je napustio bojno polje kad je Lazar poginuo: “vratio se na svoju zemlju da vlada”. Jedan historičar bugarskog porijekla, koji je proveo neko vrijeme na dvoru Lazarevog sina prije nego što je napravio svoj prikaz 1430, nigdje ne spominje izdaju; ali navodi da od mnogih srbijanskih plemića Lazarov sin nije dobio nikakvu podršku nakon bitke, jer ih je Lazar “od početka gazio”. A jedan bivši janjičar, koji je 1490. napisao žestok tekst protiv Turaka, za poraz okrivljuje neke srpske plemiće koji su na bitku gledali “kroz prste”.
Jedan drugi autor iz istog perioda, neki anonimni Venecijanac ili Dalmatinac, spominje izdajničkog kapetana Dragoslava Probišića, za koga se pričalo da je svoje ljude u jednom trenutku okrenuo protiv Srba, i tvrdi da je bosanski vojni komandant, čuvši za to, povukao svoju vojsku s bojnog polja. Prebišićevo ime se ne spominje ni u jednom drugom prikazu, a neki povjesničari sumnjaju da je uopće postojao.

Za nastanak mita o Kosovu zaslužni su folklor i literatura a mnogo manje istorijske činjenice

Ali pronađeni su novčići koje je kovao Probišić i koji su veoma slični onima Vuka Brankovića, tako se sad pretpostavlja da je on bio jedan od Brankovićevih vazala.
Prvi pisani izvor u kojem se Vuk Branković naziva izdajicom jeste jedna vrlo utjecajna knjiga historije koju je objavio dubrovački monah Mavro Orbini. “Kako neki kažu”, zabilježio je, “Branković je imao tajne pregovore sa Turcima prije bitke, i pristao je da izda svog komandanta”.
Kompletan Orbinijev prikaz Kosova nastao je pod snažnim utjecajem narodnog epskog predanja i jasno da se, 200 godina nakon bitke, ovdje radi o visokostiliziranoj i mitologiziranoj verziji događaja, koja je nastala više iz folklorno-literarnih potreba nego na osnovu neke historijske analize. Priča o zavjereničkom izdajici ima svoje pandane u drugim epovima, kao što Pjesma o Rolandu; i ova usmena epska tradicija, kao i francuska, gradi se na dramatskoj i psihološkoj zanimljivosti sukoba između dva plemića, od kojih je jedan odan (junak koji je ubio Murata), a drugi izdajica. U nekim poemama koje su očuvane, Vuk Branković, izdajica, prije bitke optužuje Miloša Kobilića, junaka, da nije vjeran; upravo zbog te lažne optužbe koja Miloša teško pogađa (i u koju je povjerovao i Lazar), on se zaklinje da će ubiti turskog sultana. Ova zamisao da su to bila dva Lazarova zeta koji su se dugo nadmetali za njegovu naklonost, posjedovala je i poželjnu simetriju i psihološku jačinu; ovaj aspekt priče je uočio jedan njemački pisac koji je oko 1450. živio u Hercegovini, što dodatno potvrđuje da je u to vrijeme ovo narodno epsko predanje uveliko živjelo.

Ali do 1601. g. narodna tradicija je mogla biti pod utjecajem prikaza druge bitke na Kosovu, koja se desila na Kosovu polju 1448. između turske vojske i osvajačkih snaga plemića iz Transilvanije, Janoša Hunjadija. Hunjadijevu akciju je sabotirao tadašnji vladar većeg dijela Srbije, Đurađ Branković (Vukov sin), koji je pokušao spriječiti Hunjadija da prođe kroz srpsku teritoriju, vjerovatno i obavijestio sultana o njegovim pokretima te potom ga bacio u tamnicu. Vrlo je vjerovatno da je proglašenje Brankovićevog oca za izdajicu u kosovskim narodnim pjesmama dijelom rezultat miješanja ove dvije bitke u narodu. Sasvim je sigurno da je barski nadbiskup Marin Bici, porijeklom Dalmatinac, u jednom tekstu o Kosovu koji je napisao 1610, stavio zajedno “Gianca” (Lancu de Hunedoara) i “Miloša Cobilicha” (Miloš Kobilić, Muratov ubojica); a mnogi narodni epovi sasvim bezobzirno miješaju likove iz različitih vremenskih perioda.
Visokostilizorani folklorno-književni karakter epa, sam po sebi predstavlja razlog da se priča o Vukovoj zavjeri ne prihvati kao historijska činjenica. To potvrđuje i historijski dokazi iz kojih se da, istovremeno, naslutiti šta je bila osnova za ove do u detalje razrađene optužbe o izdaji. Da je Vuk Branković postigao tajni sporazum sa Muratom, bilo bi za očekivati da se nakon bitke pojavi kao najistaknjtiji i najprivilegiraniji Bajazidov vazal u tom području. Naprotiv, izgleda se on opirao da postane vazal. Zadržao je izvjesnu trajnu teritorijalnu autonomiju, a jedino čega se morao odreći tri godine kasnije bilo je Skoplje - njegov dragocjeni posjed; mada je konačno pristao da postane turski vazal 1392, on nije učestvovao u kasnijim Bajazidovim balkanskim vojnim akcijama 1395. i 1396. (dok Lazarov sin i drugi vazali u regiji jesu); na kraju su ga Turci svrgnuli i poslali u zatvor, gdje je i umro. Ovo ne liči na životni put proturskog zavjerenike. Ali, s druge strane, želja za autonomijom i ličnom vlašću uočljiva je još od prije 1389, kroz različite sukobe i tenzije sa Lazarom (posebno oko kontrole nad Srbijanskom crkvom). Branković možda i nije bio orijentiran proturski, ali nije bio ni osobito sklon Lazaru.
Ako ostavimo po strani priču o njegovom čovjeku Dragoslavu Probišiću (jer su dokazi isuviše neuvjerljivi da bi imali neku težinu), ipak možemo primijetiti da se u nekoliko ranih prikaza daju naslutiti kako nedostatak entuzijazma kod nekih Lazarovih plemića, tako i momenat preokreta u toku bitke uzrokovan povlačenjem značajnog dijela trupa. Možda je najbliži istini bio katalonski pisac, koji tvrdi kako Vuk Branković, vidjevši da je Lazar poginuo, više nije želio da nastavi borbu i “vratio se na svoju teritoriju da vlada”.
Osmanski izvori ne kažu ništa o srpskom izdajici; ali to ne iznenađuje, jer bi takvo objašnjenje srbijanskog poraza umanjilo slavu turske vojske. S druge strane, u vezi sa pitanjem o Muratovoj pogibiji, osmanski autori imaju reći mnogo toga. Svi se slažu da je Murata ubio samo jedan kršćanski vojnik, koji se uspio približiti sultanu pukom srećom ili lukavstvom.

Ideja o upadu u neprijateljski tabor i ubistvu Murata potekla je od epskih pjesama o krađi mlade

Najraniji turski pisac, Ahmed, koji je radio u Bajazidovom domu i umro 1412, opisuje šta se desilo kada se vojska srpskog protivnika raspala i razbježala:
Mnogi vojnici su krenuli u potjeru za neprijateljem i samo su vladar i nekolicina njegovih dvorjana ostali na jednom mjestu… Ali tu je ležao jedan nevjernik, sav u krvi od glave do pete. Krio se među tijelima poginulih, ali je mogao lako vidjeti junačkog Kana. I sudbina je htjela da on ustane, baci se nožem na vladara i izbode ga.
Drugi autori, poput Uruca (sredinom petnaestog stoljeća), pričaju sličnu priču ali je smještaju u centar bitke, a ne na kraju. Oni dodaju i elemenat prevare: nevjernik je zamolio da poljubi sultana u ruku, što mu je Murat velikodušno dozvolio. Time se objašnjava kako su njegovi dvorjani i čuvari mogli počiniti fatalnu gešku i dopustiti kršćanskom vojniku da priđe tako blizu Muratu. Prvi naučnik koji je uporedio sve ove prikaze, Aleksej Olesnicki, zaključio je da osmanski pisci jednostavno nisu znali šta se dogodilo; to objašnjava zašto nijedan od njih ne kaže šta se nakon toga desilo sa ubojicom, niti iznosi bilo kakve pojedinosti o njemu. Po njemu, jedini zaključak koji se može izvući jeste da je Murat nakratko ostao sam bez čuvara (vjerovatno tokom bitke, a ne nakon nje), i da je potom pronađen mrtav.
Predanje koje se razvilo na srpskoj strani također se zasniva na djelu pojedinca i prevari; ali se razlikuje u svemu ostalom. U konačnoj verziji priče, koja se susreće u narodnoj poeziji, podvig je izvršio Miloš Kobilić prije početka bitke. Podboden sumnjičenjim Vuka Brankovića, i/ili povrijeđen Lazarovim prigovaranjima, Miloš je odjahao tog jutra do šatora sultana Murata, kako bi saopštio da je odlučio preći na tursku stranu. Sultan je zatražio da izvrši ritualni čin pokornosti i poljubi ga u nogu (ili koljeno).
Kao i u priči o izdaji Vuka Brankovića, i cijeloj drami o rivalstvu između Vuka Brankovića i Miloša Kobilića, i ova priča se doima kao da je oblikovana književnim predanjem. Ima pretpostavki da je ideja o ulasku u neprijateljski tabor na konju i lukavoj prevari potekla od tradicionalnih pjesama o krađi mlade, gdje junak upada u neprijateljski teritorij i pomoću hrabrog lukavstva ugrabi djevojku. Ukoliko je priča o Milošu Kobiliću uveliko proizvod književnog modela, onda je on djelovao već u najranijoj fazi. Historičar bugarskog porijekla, Konstantin koji je pisao oko 1430, već je imao sve glavne elemente ove priče: nepravedno optuženi plemić koji se prevarom probija do sultana i ubija ga kako bi oprao vlastito ime. Znamo da su srpski narodni pjevači imali običaj svaki događaj gotovo istog časa prenositi u pjesmu. (Jedan nezaboravan primjer imamo u pjesniku-seljaku Anti Nešiću, koji je bio član srpske Narodne skupštine 1873-74; svaki dan bi se pojavio iz skupštine i čitavu debatu o Zakonu o novčanoj reformi i budžetu pretvorio u čiste stihove pred zadivljenom publikom.) Konstantin je bio na dvoru Lazarevog sina od 1411; drugi elementi epske tradicije (ne epizoda o Milošu Kobiliću, nego herojski govor koji je održao Lazar prije bitke), utjecali su na jedan još raniji tekst, memorijalni govor koji je najvjerovatnije sastavio srpski patrijarh oko 1390.
Epska tradicija je bila vrlo snažna, i na kraju je potpuno prevladala. Ali u prvim stoljećima nakon bitke morala se takmičiti sa drugačijom verzijom događaja, koja je takođe kolala među hrišćanskim piscima. Ova verzija, koja Muratovu pogibiju povezuje sa odvažnim jurišem usljed bitke, prvo se pojavljuje u jednom od najranijih dokumenta, u komentarima (iz oktobra 1389) koje su firentinski senatori dali na izvještaj o bitki što su ga primili od bosanskog kralja Tvrtka:
Srećne li su, najsrećnije, ruke dvanaestorice odanih plemića koji su svojim mačevima prokrčili put, prodrli kroz neprijateljske redove i kroz obruč lancima vezanih kamila, i junački se probili do šatora samog Murata. Srećniji od svih je onaj koji je tako silovito ubio tako moćnog ratnika ubodom svoga mača…
Većina istoričara je pojedinosti iz ove priče smatrala izmišljenim; broj od dvanaest vjernih ljudi se doima sumnjivo sumboličnim, a jedan od vodećih naučnika je jednostavno odbacio ovaj prikaz kao čudan, odnosno, “poseban slučaj”. Ali ostaje činjenica da je ovaj firentinski dokument najbliži samim događajima od svih ostalih koje posjedujemo: to je direktan komentar o izvještaju koga je nekoliko mjeseci nakon bitke otposlao vladar čiji su ljudi u njoj učestvovali. Indicija o redu kamila vezanih lancima slaže se sa ostalim izvještajima; a bez obzira na to da li je broj dvanaest tek neka namjerna simbolika, osnovna zamisao o maloj grupi vitezova koji napadaju Murata uopšte ne izgleda kao “poseban slučaj”.

I najnakićeniji biseri epske mašte možda rastu oko nekog komadića istorijske građe

Anonimni firentinski hroničar, koji je pisao vjerovatno manje od dvadeset godina nakon bitke, daje malo razrađeniju verziju iste priče: po njemu, Lazar je lično sa još dvanaestoricom ljudi napao Muratov šator (nakon što su Turci porazili Lazarovu vojsku na polju) i ubio ga kopljem. Elementi ove priče se pojavljuju u još jednom prikazu sijenskog trgovca koji je živio na osmanskom teritoriju do 1402, a svoje historijske radove je objavio 1416. U njegovoj verziji priče, Lazar i nekoliko njemu odanih ljudi jurnili su na Muratov šator, ali su zaustavljeni i zarobljeni; a onda, kada su izvedeni pred sultana, jedan od njih je uspio da ga izbode. Ovdje vidimo dvije priče spojene u jednu - viteški napad i lukavo ubistvo nožem.
Međutim, od svih ranih prikaza, najdetaljniji i najfascinantniji je onaj anonimnog katalonskog autora, koji je sigurno napisan prije 1402. Većina povjesničara Kosova ne posvećuje dovoljnu ili gotovo nikakvu pažnju tom prikazu bitke, zato što on dolazi na kraju jednog uglavnom izmišljenog teksta, sentimentalne romanse pune čudesnih izmišljotina. Samo djelo predstavlja romansiranu biografiju Jakoba, starijeg Muratovog sina, koga Bajazid ubija nakon bitke kako bi osugurao prijestol za sebe. (Završni odlomak knjige opisuje Bajazida koji je još na vlasti, što ovaj tekst smiješta u vrijeme prije nego što ga je porazio i zarobio Tumirlenko 1402.) Ipak, što su uočili i mnogi katalonski naučnici, opis Kosovske bitke, koji čini zadnji dio knjige, sasvim je drugačiji od izmišljene romanse koja mu prethodi: on se izgleda dobrim dijelom temelji na jednom ili više istorijskih prikaza, koje su možda napisali neki bizantski Grk ili Turčin koji je pripadao antibajazidskom lobiju. U cijeloj knjizi, autor pokazuje neobično tačno poznavanje naziva mjesta, osmanskih običaja i povijesnih detalja.
Prema ovom autoru, Lazarove snage (26.000 pješadije i 4.000 naoružane konjice) uključivale su “mnogo Njemaca i mnogo Mađara”. Jedan od vitezova na konju, “krupan Mađar”, tražio je od Lazara da ga stavi na čelo vojske; udovoljeno mu je i dobio je pod svoju komandu više od jednog cijelog odreda (ostali komandanti su bili sam Lazar i “njegov zet”, tj. Vuk Branković). Autor potom iznosi razne detalje o dvijama vojskama, uključujući i to da je Murat poredao kamile u tri reda, jedne ispred drugih, “vezane debelim lancima”. (Ovo je važan detalj, jer se potpuno slaže sa navodom o vezanim kamilama u pismu firentinskih senatora.) Tokom bitke jedna grupa njemačkih vitezova probila se kroz redove kamila i prodrla duboko u tursku vojsku. U nastaloj zbrci, mađarski vitez koj se bio zakleo da će se lično boriti s Muratom, podbo je svog konja pravo na sultana, ne bojeći se strijela koje je na njega ispaljivao sam Murat.
On se probi, sa kopljem u ruci, i zada mu takav udarac potpomognut konjem u jurišu, da su Muratov štit i oklop potpuno probijeni, a vrh koplja mu se zario četiri prsta duboko u tijelo, i Murat se sruči na tlo teško ranjen.
Mađarskog viteza je odmah potom oborila kiša strijela; Murat je uskoro podlegao ranama.
Indentificiranje Muratovog ubice kao mađarskog viteza vrijedi ozbiljno razmotriti. Kao što smo vidjeli, Lazar je gotovo sigurno u svojoj vojsci imao i mađarski kontingent; njegov zet, Nikolas Garai, bio je jedan od najmoćnijih plemića u Mađarskoj i veoma angažovan u balkanskim događajima. Sam Garai nije bio prisutan prilikom bitke, ali svaki vitez višeg ranga koga bi on poslao dobio bi počasno mjesto. Možda ona simetrija sa dvojicom zetova, koja se pojavljuje u epskom predanju, ima neke veze s ovim. Još jedna karateristika ovog epskog predanja bi mogla imati mađarsko objašnjenje. Među najčuvenijim pjesmama su one koje opisuju podvige devetorice Jugovića, braće koji su se viteški borili i izginuli u bitki. Prema narodnom predanju, oni su bili braća Lazarove žene, kneginje Milice; ali povijest ne zna za njihovo postojanje. Međutim, često se dešava da imena u epskoj poeziji imaju neku, makar i vrlo daleku pozadinu u stvarnosti: čak i najnakićeniji biseri epske mašte možda rastu oko nekog minijaturnog komadića istorijske građe. (Već smo spominjali jedan primjer iz jedne druge kulture: albanski nazivi mjesta koji su se, u iskrivljenom obliku, našli u Pjesmi o Rolandu.) U najranije zabilježenoj pjesmi o Kosovu, ime koje će kasnije autori zabilježiti kao “Jugović” u stvari je bilo “Ugović”, a prvi redak u kome se pojavljuje to ime povezuje braću Ugović sa “ugarskim”, tj. mađarskim, plemićima. Možda su Ugovići prvobitno bili “Ugarovići”, mađarski sinovi - mala grupa vitezova koje je poslao Lazarov mađarski rođak. Veza sa Garaiem možda objašnjava zašto su oni, u epu, posmatrani kao neka vrsta svojte kneza Lazara.

Tek u osamnaestom vijeku jedan izdavač uljepšao je ime Kobilić i napisao Obilić što je pogrešno

I, da odemo još malo dalje u ovim spekulacijama, možda je takva jedna grupa eltinih mađarskih vitezova, predvođena “krupnim Mađarem” iz katalonskog prikaza, krenula na Murata, da bi poslije bili stavljeni kao dvanaestorica vjernih vitezova u ranom izvještaju koji je u Firencu uputio bosanski kralj Tvrtko.
Nijedan od ranih kršćanskih izvora ne može se mjeriti sa ovim talonskim prikazom kada je riječ o podrobnosti detalja. Ali, postoji još jedan tekst, bugarska hronika napisana u periodu između 1413-21, koja ne samo da daje jednu (vrlo kratku) verziju viteške priče, nego dodaje i jedan vrlo važan element: imenuje viteza koji je ubio Murata. “A među ratnicima biješe čovjek ogromne snage, po imenu Miloš, koji je svojim kopljem pribo nevjernika Murata, baš kao sv. Dimitrije…” Pred kraj petnaestog stoljeća spominje se cijelo ime Miloš Kobilić ili Kobilović; a u nekoliko narednih stoljeća ono se stalno pojavljuje u bezbroj varijanti kao u kineskoj igri šaputanja: Milois, Miloss Kobyla, Milos Kobilith, Milossus Kobyliczh, Milosch Khobilovitz, Milo Comnene i Minkos Koplaki. U folklorno-epskoj tradiciji to je uvijek Miloš Kobilić - odnosno uvijek je bio, sve dok jedan nadobudni izdavač iz osamnaestog stoljeća nije odlučio da ga “uljepša” u “Obilić”, u želji da sugerira riječ obilje. Oblik “Obilić” koriste svi suvremeni srbijanski pisci; začudo, čak i vrlo ozbiljni historičari i književni stručnjaci nastavljaju da ga koriste, mada su potpuno svjesni da se radi o patvorini i očiglednoj izmjeni.
Može li se išta zaključiti na osnovu originalnog imena? Nažalost, odgovor glasi da se mogu ili bi se mogle zaključiti mnoge stvari, ali nijedna sa sigurnošću. Ako pretpostavimo da je to bilo pravo ime stvarne ličnosti, onda bi dokazi sadržani u hrivosuljama ukazivali da je on vjerovatno došao sa zapadnog Kosova, gdje je ime “Miloš” u to doba bilo vrlo popularno. Mada danas Miloš zvuči potpuno srpski, imena koja su se završavala na -oš ili -uš nisu bila tako uobičajena u srednjem vijeku, i moguće je da su odražavala izvjestan albanski utjecaj; dok je ime Miloš bilo popularno na zapadnom Kosovu, u sjevernim dijelovima ga uopće nije bilo. Isto tako, “Kobilić” ili “Kobilović” je moglo nastati od vlaške ili albanske riječi “copil” odnosno “kopil”, koja, kao što je već rečeno, znači “dijete” ili “vanbračno dijete”. “Kopil” se u nekim srednjovjekovnim spisima pojavljuje i kao vlastito ime Vlaha; postoji također i selo po imenu Kobiliće i Kopiloviće na sjeverozapadnom Kosovu. S obzirom na sve to, bilo je tvrdnji da je Miloš Kobilić bio vlaško-albanskog porijekla.

Međutim, po jednoj drugačijoj etimologiji, “Kobilić” se izvodi iz riječi kobila: “Kobilić” bi prema tome značilo “kobilin sin”. U tom smislu je narodna tradicija tumačila ovo ime: prema legendi, Miloša je u djetinjstvu dojila kobila. Podsjetimo se da je osmanski historičar Nešri spominjao vodećeg viteza na srbijanskoj strani po imenu Dimitrije, “Jundovog sina” (Yund-oglu): yund u stvari stara turska riječ koja znači “kobila”. Ostaje nejasno zašto ga naziva Dimitrije umjesto Miloš; možda je pobrkao “Miloš” i “Mito” (deminutiv za Dimitrije), ili se radi o utjecaju popularnog poređenja sa sv. Dimitrijem (kao kod ranije spomenutog bugarskog hroničara). Ali ono što je ovdje važno jeste da se taj “Yund-oglu” opisuje kao komandant Lazarevog lijevog krila, gdje su bile raspoređene strane trupe - što se u potpunosti podudara sa prikazom koji daje anonimni Katalonac.
Ukoliko smatramo da ovo pridonosi vjerodostojnosti katalonske verzije, onda bismo možda trebali razmotriti mađarsko porijeklo vitezovog imena. Vjerovatno bi bilo pretjerano pretpostaviti da je “Miloš” prvobitno bio “Miklos” (mađarska verzija imena Nikola”, a da je “Kobilović” u stvari nastalo od kaborlovog (”vitez-lutalica” na mađarsko društvo tog doba bilo je još uvijek pod snažnim utjecajem šamanizma koji su Mađari donijeli sa sobom iz centralne Azije. Te tradicije su bile osobito snažne u vojsci: naprimjer, mađarski vojnici tog vremena su na svojim odijelima nosili magijske kosti (motiv koji se zadržao na uniformama husara, oblikovan zlatnim širitima). Ova vjerovanja nisu njegovali samo vojnici iz sela: umjetničko-historijski dokazi pokazuju da se tokom ovog perioda mađarski plemići namjerno usvajali lokalne “etničke” nošnje i običaje.

Prema svemu što danas znamo logično je zaključiti da je Murata ubio neki Mađar

A među raznim totem-životinjama koje su koristili mađarski šamani, konj je bio najmoćnija i najpopularnija. Vjerovali su da svaki šaman ima svog bijelog čarobnog konja koji će ga odnijeti na nebo. I, mada je identificiranje Miloša Kobilića kao Mađara prilično nepouzdano, zanimljivo je primijetiti da je Mađarska, više nego ijedna druga zemlja u regionu, posjedovala kulturu koja je mogla proizvesti harizmatičnog ratnika koji je imao neku magičnu vezu sa kobilom.
Naravno, ukoliko je cijeli prikaz katalonskog autora tačan, onda postaje teško objasniti zašto su turski historičari razradili potpuno drugačiju priču o Muratovoj smrti. I ovdje je moguće ponuditi nekoliko objašnjenja. Pogibija sultana u bitki predstavljala je događaj bez presredan; možda je podmuklo ubojstvo i blo manje uvredljivo za tursko samopoštovanje od obične pogibije u borbi. Možda je kombinacija dviju priča koju nudi sijenski autor upad na konjima, zarobljavanje vitezova, a potom iskorištena prilika za ubojstvo od jednog od njih - bila bliža istini. Možda se juriš mađarskog viteza završio neuspjehom, tako da je Murat ubijen u drugom odvojenom događaju; kršćanski izvori su možda zabilježili samo da je vitez posljednji put viđen kada se bacio na sultana, i da je kasnije objavljeno kako je sultan ubijen. Bez dodatnih dokaza, prava istina možda nikada neće biti utvrđena. Ali prema svemu što sada znamo, moguće je logično zaključiti da je Murata ubio neko, vrlo moguće neki Mađar koji se zvao, ili čije ime je zvučalo slično, odnosno čije ime je naknadno promijenjeno ili je značilo isto što Miloš Kobilić.
I Lazarova smrt je bila predmetom brojnih različitih priča; i tu su književni zahtjevi narodnog epa igrali važnu ulogu. U nekim verzijama epa, završni, dramatični sukob se dešava između Lazara, koji umire, i Murata, koji je već zadobio smrtonosne rane. Kod otomanskih povjesničara, priča je jednostavnija: zarobljenog Lazara dovode pred Bajazida na kraju bitke, koji naređuje njegovo pogubljenje; najranije srpske hronike daju vrlo sličan prikaz. Verzije prema kojima je Lazar bio vitez koji je ubio Murata prate, naravno, drugu liniju priče; ali ove prilično prozirne pokušaje da se Miloševa uloga pripiše Lazaru, ne treba uzimati za ozbiljno. I ovaj put, Katalonac daje najprozaičniji prikaz; po njemu, ubrzo nakon Muratove smrti gine i Lazar, “nakon što se uključio u borbu protiv Ajna-bega” (komandant anadolske konjice na lijevom krilu osmanske vojske”. Kada bi ovo bilo sasvim istinito, tad bi bilo sasvim razumljivo zašto je srpski narod težio drugačijoj varijanti priče, u kojoj je Lazar imao priliku barem da održi još jedan junački govor prije nego što pogine.
Možda se čini čudnim pitanje da li je ova bitka bila turska pobjeda ili neriješeni boj, s obzirom nato da se radi o najčuvenijem porazu u srbijanskoj povijesti. Ipak, neki od ranih izvora iznose još čudniju tvrdnju; oni bitku opisuju kao srpsku pobjedu. Pismo firentinskih senatora ne ostavlja nimalo sumnje da ih je kralj Tvrtko obavijestio o velikoj pobjedi protiv Turaka; isti dojam se stiječe nekoliko godina kasnije, čitajući knjigu francuskog autora Filipea de Mezieresa; a prva reakcija bizantiskih prisaca bila je da ustvrde kako je Kosovo bilo poniženje za Turke. Neki stari srpski vjerski tekstovi o Lazaru, napisani u obliku pohvale, kažu da je Murat poražen. Narodne epske pjesme koje je čuo neki slovenački putnik prolazeći Kosovom oko 1530., slave Miloša Kobilića koji je ubio Murata, završavajući: “Kad su Turci izgubili svog vođu, dali su se u bijeg. Tako su Markogrof (Lazar), njegova vojska i njegova zemlja oslobođeni od Turaka.
Očigledno su postojala dva osnovna razloga za formiranje ovih različitih ocjena ishoda bitke. Prvi je bila činjenica da je sultan poginuo u ovoj bitki: to je privuklo zanimanje bizantskih pisaca, koji inače ne bi mnogo marili za ono što se desilo u ovoj udaljenoj slavenskoj kneževini. To je bio najvažnije i za pisce srpskih podvala koji su, usredsređeni na Lazara, sve događaje u bitki posmatrali na vrlo ličan, umjesto na vojno-strateški način: omiljeno im je poređenje bilo sa Davidom i Golijatom, koji su se naravno borili kao pojedinci, a ne kao vojskovođe. Drugi razlog je najvjerovatnije bio taj što, nakon bitke, tuska vojska nije krenula dalje u osvajanje srpske teritorije, nego se brzo povukla u Anadoliju (radi osiguravanja prijestola za Bajazida). To je moglo ostaviti dojam da su Turci uspješno odbijeni.

Svaki prikaz bitke nastao je pod pritiskom vjerskih, književnih i političkih uticaja

Da li je bosanski kralj Tvrtko imao neki dodatni, skriveni razlog, da širi vijesti o pobjedi - naprimjer, kako bi dobio vojnu ili finansijsku podršku od talijanskih vlasti, koji su, u protivnom, mogle dodijeliti Mađarskoj - o tome možemo samo nagađati.
Još jedna karakteristika bitke koja je sigurno uticala na ove izvještaje jeste činjenica da su i Turci pretrpjeli teške gubitke. S obzirom na strašne gubitke u ljudstvu na obje strane, postojala je osnova da se na bitku gleda kao na neriješen rezultat za koji je plaćena visoka cijena. Jedan stari srpski vjerski tekst zaključuje: “Obje strane su bile iscrpljene, i bitka je prestala”, više ranih hronika, talijanskih i dubrovačkih, daju približno istu verziju ishoda. Većina savremenih povjesničara su skloni opisati bitku kao uglavnom neriješenu, ali uz dvije bitne kvalifikacije. Prvo, u tehničko-vojnom pogledu, bitka se ipak može okarakterisati kao osmanska pobjeda, zato što se srpska vojska raspala i dala u bijeg, dok je turska na kraju dana zadržala polje u svom posjedu. Drugo, dok su Srbi upotrijebili svoju punu vojnu snagu, Turci su bili u stanju da iz dana u dan dovlače nove i sve jače jedinice. Stoga, dugoročno gledano, ova bitka se s pravom može smatrati velikim porazom srpske strane. Postoje i jasni dokazi da su tako mislili i ljudi s Kosova u sljedećoj generaciji ili dvije: bugarski pisac Konstantin, koji je bio na dvoru Lazarovog sina od 1411, jasno je opisao bitku kao tursku pobjedu. Isto je postupio i katolički biskup Martino Segono, koji je služio na Novom Brdu u prvoj polovici petnaestog stoljeća.
Ali, da li su gledišta pisaca poput Konstantina i Segona uopće predstavljala javno mišljenje? Na ovo nema sasvim sigurnog odgovora. Svaki prikaz bitke sačuvan do naših dana je sačinjen pod pritiskom različitih posebnih utjecaja - vjerskih, književnih i političkih. Nema načina da se prodre u pozadinu tih tekstova i izvora i izvrši neka vrsta imaginarne ankete među lokalnim stanovništvom. Jedino što možemo učiniti jeste da uočimo i pratimo najranije niti predanja koje su, na kraju, utkane u popularni, savremeni “mit o Kosovu” (uglavnom u devetnaestom stoljeću), koji danas prevladava u srpskom načinu razmišljanja.
Najuočljivija nit koja se pojavljuje vrlo rano jeste srpski pravoslavni kult kneza Lazara. Oko godinu dana nakon bitke, Lazarovo tijelo je prebačeno i ponovo sahranjeno u manastiru koji je on osnovao u Ravanici, između Niša i Beograda. Napisani su vjerski tekstovi koji su ga proglasili mučenikom, a za godišnju komemoraciju 15. juna sastavljena je posebna liturgija, koja je sadržavala pripovijest o njegovom životu i smrti. Međutim, glavni akcenat u ovom i drugim manastirskim tekstovima bio je na njegovim pobožnim djelima. Mnogo više prostora je posvećeno njegovom zavještanju Ravanice nego njegovoj posljednjoj bitki protiv Turaka. Jedini važan doprinos koji su ovi tekstovi dali kasnijem mitu o Kosovu bilo je, u nekima od njih, uključivanje govora koji je navodno Lazar održao svojim vojnicima prije bitke, i u kojem im je, koristeći retoričke modele, rekao da je “bolje poginuti u borbi nego živjeti u sramoti… Živjeli smo dosta na ovom svijetu; na kraju, želimo prihvatiti mučeničku borbu i vječno živjeti na nebu”.
Kao što smo vidjeli, od tih religijskih tekstova (manji broj) opisuju bitku kao Lazarovu “svetu pobjedu”. Standardni način slavljenja svetaca bilo je recitiranje njihovih dostignuća, a ne patnji; u Srpskoj crkvi je postojala snažna tradicija kraljevskog svetaštva, ali ne i mučeništva. Stoga ne iznenađuje da se Lazarova komemoracija sastoji uglavnom od nabrajanja njegovih vrlina i uspjeha - među kojima se ubojstvo Murata smatra najvećim. Slavljenje je važnije od oplakivanja u ovim tekstovima: i mada se tu spominju i pogibije srpskih vojnika na Kosovu, u ovoj ranoj fazi se još ne naslućuje nastanak mita o nacionalnoj katastrofi. Ni ovo nas ne treba čuditi; kada su pisani ovi tekstovi, deceniju ili dvije nakon bitke, Lazarov sin je neometano vladao srpskim zemljama i, štaviše, činio je to kao lokalni sultanov vazal. Za monahe, koji su ovisili od njegovog pokroviteljstva, ne bi bilo baš mudro opisati ovakvo stanje stvari kao katastrofalno za narod - čak i ako su ga smatrali takvim, što je malo vjerovatno.
Ova prva liturgija slavljenja Lazarove smrti 15.juna svake godine (28. juna po novom kalendaru) mogla bi izgledati kao dokaz neprekinute tradicije obilježavanja godišnjice Kosova od 1390. g. do danas. Međutim, taj kontinuitet je ustvari vrlo krhak.

Nacionalisti poput Vuka Karadžića uzeli su kosovsko predanje i pretvorili ga u ideologiju

Kult Lazara se naravno održavao na Ravanici; svi manastiri su njegovali kult svojih svetih osnivača. Međutim, potkraj sedamnaestog stoljeća Ravanica je bila jedino mjesto gdje se još slavio njegov kult. Možda je još poneka crkva tu i tamo obilježavala 15. jun kao Vidovdan; ali u zvaničnom crkvenom kalendaru, taj dan je bio posvećen Amosu iz Starog zavjeta, dok je sv. Vid formalno unesen u kalendar tek u devetnaestom stoljeću. Cijela zamisao nacionalno-vjerske proslave ovog dana u stvari je izum devetnaestog stoljeća.
Šire o poznatim tradicijama može se naći u narodnim epskim pjesmama. Najranije pisane verzije ovih pjesama o Kosovu pojavljuju se tek u drugoj polovini osamnaestog stoljeća; ali to je jasan dokaz (na osnovu bilješki putnika i vidljivog stoljća; ali to je jasan dokaz (na osnovu bilješki putnika i vidljivog utjecaja pjesama na druge pisane tekstove) kontinuiranog prenošenja i razvoja, koji se protežu od najranijih godina neposredno nakon bitke. Pažljivim proučavanjem ranih dokaza dolazimo do zaključka kako su neposredno nakon bitke sačinjene dvije glavne pjesme: “Smrt Lazara” i “Smrt Murata od ruke Miloša Kobilića”. Razrađena je zajednička linija priče koja povezuje ove dvije, a dodate su i neke druge pjesme, kao što je ona o kneginji Milici i njenoj braći Jugovićima ili Ugovićima. Međutim, počev već od petnaestog stoljeća, jasno je da je najpopularnija od svih bila pjesma o Milošu Kobiliću. (To je pjesma kojoj je slovenački putnik Benedikt Kuripešič posvetio svoj prikaz iz 1530, opisujući je kao takvo slavljenje srpskog junaštva, da se cijela bitka doima kao poraz Turaka).
Neke od pjesama o Lazaru uključuju stihove koji bitku oslikavaju kao istorijski poraz cijelog srpskog naroda; ali, čak i u tim pjesmama, fokus je na sudbini samog Lazara kao junaka-mučenika, a ne na nacionalnoj sudbini Srba. Nema sumnje da je u dugim stoljećima osmanske vladavine bilo mnogo Srba koji su ove pjesme shvatali kao izraz nečega što je povezano sa istorijskim korijenima njihove nesrećne sudbine kao turskih podanika. Ipak, tradicija narodnih pjesama se teško moće koristiti kao direktni dokaz “javnog mišljenja” o političkim pitanjima: kako bi se ona tako tumačila, tada bismo trebali izvući sasvim drugačiji zaključak iz činjenice da je najpopularniji junak u narodnoj poeziji - daleko popularniji od Lazara i vjerovatno popularniji čak i od Miloša Kobilića - bio Marko Kraljević, osmanski vazal, koji je gotovo sigurno davao vojnike za Muratovu vojsku i koji se možda i sam borio u njoj.
Ideja da ova folklorno-pjesnička tradicija posluži kao građa za samu suštinu posebne vrste historijsko-nacionalne samosvijesti kod Srba u stvari je produkt devetnaestog stoljeća. Nacionalistički nastrojeni autori i graditelji nacije, poput Vuka Karadžića (utjecajni sakupljač narodnih pjesama sa početka devetnaestog stoljeća i autor rječnika) i Petra Petrovića Njegoša (pjesnik i kneževski vladar Crne Gore, čija je poznata epska poema “Gorski vijenac” objavljena 1847), uzeli su elemente narodnog kosovskog predanja i pretvorili ih u nacionalnu ideologiju. Ni ovo ne treba da nas čudi. Devetnaesto stoljeće je bilo period u kojem je došlo do razvoja nacionalnih identiteta u mnogim dijelovima Evrope; u slučaju Srbije, sama ideja o formiranju nezavisne nacionalne teritorije nužno je podrazumijevala pobunu ili rat protiv osmanskih Turaka. Nacionalni mit zasnovan na simboličnom tretnutku turskog osvajanja, istovremeno usredotočuje svu pažnju na neprijatelja i podsjeća Srbe na slavnu prošlost prije Osmanlija.

[Umjetnik a]

HVALA

baš me ovo zanimalo

[dr.gog]

Odlično,hvala..

[Zah]

Ja smatram, da mi jako malo znamo o srpskoj proslosti. Ono sto znamo, to je ono sto smo ucili kroz skolovanje. Da li je bas sve tako kako smo nekad ucili, ili o tome postoje i neka druga misljenja. Ako uzmemo Povjest Kosova od N. Malcolma pa procitamo o Boju na Kosovu, onda vidimo kako o pogibiji Murata ima i drugih teorija, a ni jednu ne mozemo uzeti kao tacnu, jer se sve zasniva na izvorima autora koji su o tom dogadjaju pisali nakon 50 ili 100 pa i vise godina. Kakva objektivna istorija moze biti na cinjenicima koje je neko napisao nakon 100 i vise godina, nije tesko zakljuciti.

Osim toga sva istorija balkanskih naroda je uljepsavana, neka manje neka vise. Ruzna desavanja nisu prikazivana, ili su samo usput napominjana bez neke sire obrade. Zbog toga i imamo situaciju da su sve istorije balkanskih naroda napisane tako da velicaju jedan narod. Bio bi vec jednom red da se napise Istorija naroda Balkana. Tu istoriju trebali bi pisati neutralni autori, jer jedino tako mozemo spoznati pravu proslost jednog naroda, pa bilo da govorimo o: Albancima,Bosnjacima, Bugarima,Crnogorcima,Hrvatima, Grcima, Srbima itd.

[samson]

na jedan nacin je propaganda posto se losa djela kriju a samo ono sto valja dodaje i uljepsava se

[Komanc]

Vec duze vrjeme ceprkam po dalekoj i bliskoj proslosti,trazeci neke odgovore.Najvise me zanimaju Srbi i njihova proslost,te koliko se ta proslost reflektira na same Srbe te njihove susjede.
Jedno je za mene sigurno.Srbi su kroz istoriju zivjeli izmedju maca i krsta.Ravnotezu su tesko ikada nasli.Srbi su kroz vjekove proizvodili najvise zahvaljuci ludim glavama bjedu i jad,najvise sebi licno.Sjeca li se neko (IZ UDZBENIKA)kako su Srbi u Beogradu pred drugi svr izjavili."BOLJE RAT NEGO PAKT".Ili one pjesme rado Srbin ide u vojnike,napisana od svestenog lica.Ili one Ko to kaze ko to laze SRBIJA JE MALA,NIJE MALA NIJE MALA TRI PUT RATOVALA,I OPET CE AKO BOG DA SRECE.
Sarajevski atentat i Gavrilo princip,svima poznat ishod tog atentata.
Pola Srbije su poveli preko Albanije u smrt.
Da neduzim.Srbi su kroz istoriju nagrabuslil.Ali nikada nisu svatili da su i sami krivi.Svi su krivi samo oni ne.Otuda Mladiceva izjava o osveti Turcima.
DALI SE RADI DAKLE KOD DJELA SRPSKOG NARODA O PARANOJI, TE JEDNOJ TESKOJ PSIHOZI,KAO PROIZVODU TOG STRASNOG VREMENA.
STA MISLITE O TOME??

osvrnut cu se na na sarajevski atentat...
Bosnjak Musliman pripadnik mlade Bosne, kojemu sam ime zaboravio trebao je ubiti Ferdinanda ali kazu neki istoricari da mu je ruka zadrhatala i ubio ga je Gavrilo.


A normalno da ce se srbi povuc posle napredovanja austrougraske vojske povuci ce se da se vojska odmori i kosoliduju redovi...a onda ce uz pomoc saveznika krenuti u ofanizivu i potjerati Pocoreka i njegove svabe u tako silovitom naletu kako tvrde neki istoricari kakav svijet nije nikada vidio.

jeste srbi nisua nikada imali racinalne vodje .. koji ce ih voditi pravim putem u najtezim vremenima po njih.

Na zalost...

[sheilak]

Na zalost, za susjede im.

[Komanc]

Na zalost, za susjede im.

na zalost i za susjede im...a na zalost i za srbe...

jer jebiga srbi nisu napadali njemacku, austorograsku tursku... bugrasku...
stradali su u Jasenovcu oko 700 000 srba ...a to je ogroman broj...

Cinili su zlocine u hrvatskoj i bosni ...
ovo je prvi genocid u srpkoj istoriji / srebrenica...

uglavnom mislim da srbima nedostaje hrvatsko lukavstvo...

i dan danas mislim da su srbi daleko blizi muslimanima nego hrvati...

Eh da us Srbi devedesetih imali Dijindjica davno bi bili u EU

[sheilak]

Ne bih rekla, Srbi su devedestih ( i krajem osamdesetih ) masivno podrzavali Milosevica i co. Zapravo, SANU je samo u rijeci pretocio sveukupne osjecaje i vjekovne teznje Srba dok ih je Milosevic pokusao pretociti u djelo, ne zbog ljubavi prema Srbima, nego zbog moci i novca ( koji za profitere proizilaze iz rata ).

Isto se ne bih slozila da su Srbi blizi Bosnjacima ( a i ostalim Muslimanima ) nego Hrvati. Bar ne za mene. Niti bih rekla da su se Hrvati uspjeli " izvuci " sa nekakvim lukvastvom - platili su Hrvati visoku cijenu u bivsoj Jugoslaviji ( kao i vecina drugih naroda ). Zar nisu desetljecima bili nazivani " genocidnim narodom " i zar se Jasenovac nije stalno upotrebljavao u politicke svrhe ? Jos bih dodala da Srebrenica nije prvi genocid u srpskoj istoriji - to je samo prvi koji je oficijelno i priznat ( tuzno, ali istinito ). Sjetimo se samo 2. Svjetskog rata - Foce, Zvornika, Rudog... , a i proslog - Krajine, Brckog, Sarajeva, Vukovara, istocne Slavonije...

[Komanc]

Ne bih rekla, Srbi su devedestih ( i krajem osamdesetih ) masivno podrzavali Milosevica i co. Zapravo, SANU je samo u rijeci pretocio sveukupne osjecaje i vjekovne teznje Srba dok ih je Milosevic pokusao pretociti u djelo, ne zbog ljubavi prema Srbima, nego zbog moci i novca ( koji za profitere proizilaze iz rata ).

Isto se ne bih slozila da su Srbi blizi Bosnjacima ( a i ostalim Muslimanima ) nego Hrvati. Bar ne za mene. Niti bih rekla da su se Hrvati uspjeli " izvuci " sa nekakvim lukvastvom - platili su Hrvati visoku cijenu u bivsoj Jugoslaviji ( kao i vecina drugih naroda ). Zar nisu desetljecima bili nazivani " genocidnim narodom " i zar se Jasenovac nije stalno upotrebljavao u politicke svrhe ? Jos bih dodala da Srebrenica nije prvi genocid u srpskoj istoriji - to je samo prvi koji je oficijelno i priznat ( tuzno, ali istinito ). Sjetimo se samo 2. Svjetskog rata - Foce, Zvornika, Rudog... , a i proslog - Krajine, Brckog, Sarajeva, Vukovara, istocne Slavonije...

pa ja rekoh da su srbi kojim slucajem imali devedestih Djindjica na vlasti sve bibilo drugacije...
To sto za tebe srbi nisu blizi bosnjacima ne znaci automatski da si u pravu...u stvari u krivu si.
koliko su bili bliski srbi i muslimani daje danas ziv rekao bi ti nas veliki knizevnik Mesa S..

isti jezik i porijeklo / srbi islamske vjeroispovjesti... tako je za sebe govorio i Mesa S...

dovoljno govore o bliskosti i zajednickim korijenima ova dva na zalost nesrecna naroda.

Nisu hrvati nazivani genocidnim narodom vec je hrvtaska pocinila jedna od najvecih genocida u Evropi / Jasenovac , ali ne treba generlizovati stvari za to je kriva hrvtaska politika a ne narod.

[dr.gog]

@Ivanne i ostali ...prebrojavanje te vrste prijeti smislenosti teme,a i najblaže rečeno je neukusno diletantski gledajući ljudsku stranu patnje...dakle ,prestanite.

[Komanc]

na zalost i za susjede im...a na zalost i za srbe...

jer jebiga srbi nisu napadali njemacku, austorograsku tursku... bugrasku...
stradali su u Jasenovcu oko 700 000 srba ...a to je ogroman broj...

Opa, to SPC i SRS smanjio broj, koliko se ja sjećam neki dan je bilo preko milijun.
Ne kažem da se zločin nije desio, no 700 000 je zaista veliki broj.....

buraz... nisu to podaci SpC i srs... vec istorijski fakti...

broj jeste veliki ali ne znaci i da nije tacan opet nazalost.

ili ti mislis da je lazan... ima onaj ustasa sto je skoro u astriji uhapsen onaj starac i jadnik
milivoje asner mozda ona najbolje zna..

a mozda je to sve ipak srpska propaganda... vrag cega znat.

I
znas... najetze je biti covjek, mnogo je lakse navijati hocu rec biti navijac...
ti za svoje ja za moje... i zabole nas dupe... za istinu

[ivannn]

Na stranu sve, Jasenovac je bio jedan od većih zločina tijekom 2.svjetskog rata,
samo sam htio naglasiti današnje manipulisanje brojem žrtava, a što li će tek biti u budućnosti.