Politička podijeljenost među muslimanima u BiH 1930-ih godina
Nakon dužeg studiranja odnosa među muslimanima, ban Drinske banovine je 24. juna 1937. uputio jedan izvještaj predsjedniku Vlade Milanu Stojadinoviću u kojem kaže:
„U poslednje vreme u redovima bosanskih muslimana pojavljuje se, napočito u političkom pogledu, jače strujanje, češći sukobi, koji se sve više zaoštravaju.
Ovoj pojavi posvetio sam naročitu pažnju, lično je ispitivao i o nađenom čast mi je poslati Vam ovaj sledeći izveštaj.
Muslimani nisu više jedna kompaktna masa ni idejno politički ni nacionalno, već podeljeni u više grupa.
Te grupe su sledeće: Spahinovci, Gajretovci, Muslimani biv.[ši] radikali i Muslimani Frankovci.
Prva grupa je najmnogobrojnija svakako 80% svih muslimana (bivše pristaše JMO) i njoj su na čelu Ministri g. g. Dr. Spaho i Dr. Behmen.
Do pre godinu dana u redovima ove grupe vladala je nesumnjivo jaka partiska disciplina, na njenu kompaktnost moglo je se uvek osloniti, tim pre što je to masa gotovo samih zemljoradnika, zanatlija i malih trgovaca. Intelektualaca je srazmerno prema celokupnom broju, vrlo malo.
Došavši na vlast posle tako dugo vremena, u kome su članovi biv.[še] JMO bili van svakog uticaja, prirodno došlo je do potrebe zadovoljenja zahteva mnogih njenih članova, naročito u pogledu nacionalnog uposlenja i pomoći. Svi se zahtevi nisu mogli zadovoljiti i to je prvi pravi uzrok sumnjičenja i nezadovoljstva.
Tako, Ministru g. Dr. Spahi zamera se, da je prvo uposlio svu svoju prvu rodbinu. Ističu da je postavio:
1. Za člana Upravnog odbora Gradske štedionice, člana Odbora za izmenu Zakona o Islamskoj verskoj zajednici, potom za Naiba, a verovatno i za Reis-ulemu svog rođenog brata g. Fehima Spahu;
2. Za senatora g. Dr. Halidbega Hrasnicu, rođenog ujaka svoje supruge;
3. Brat g. Dr. Halidbega Hrasnice je takođe u Upravnom odboru Gradske štedionice;
4. Sulejman Denišlić, zet g. Fehima Spahe postavljen takođe u Gradskoj štedionici;
5. Muhamed Hrasnica, sin Abduselambega ujaka gospođe Dr. Spaho postavljen u istoj Gradskoj štedionici;
6. Edhem Bičakčić, sadanji predsednik opštine je zet g. Dr. Hrasnice (ima njegovu bratanicu za ženu);
7. Rođeni brat g. Edhema Bičakčića postao je većnik i član Upravnog odbora Gradske štedionice;
8. Edhem Čejvanija, zet g. Dr. Spahe, postavljen za većnika opštine i člana Gradske štedionice;
9. Dr. Ahmed Abadžić, zet g. Bičakčića, postao je većnik i član Upravnog odbora Gradske štedionice;
10. Mehmed-Meho Šahinagić, rođeni brat gospođe Dr. Spaho, postavljen za većnika opštine i člana Upravnog odbora Gradske štedionice, koji je docnije podneo ostavku;
11. Zet g. Dr. Mehmeda Spahe, Rašid Rašidkadić, u opštinskoj je službi;
12. Stric g. Dr. M. Spahe, Seid Spaho, takođe je u opštinskoj službi;
13. Sestrić g. Dr. M. Spahe, Muhamed Rašidkadić, činovnik je opštine;
14. Zet Seida Spahe, Nanić, činovnik je opštine;
15. Zet g. Dr. M. Spahe, Hamdija Afgan, postavljen je za pretsednika opštine Banjalučke;
16. Najbliži prijatelj i saradnik g. Dr. M. Spahe, trgovac Uzeriaga Hadžihasanović i ovoga zet Mustafa Softić, većnici su opštine grada Sarajeva i članovi Upravnog odbora Gradske štedionice;
17. Muhamed Softić, brat zeta Uzeirage Hadžihasanovića, takođe je postavljen za činovnika u opštini grada Sarajeva.
Uvereni da je Ministar Dr. Mehmed Spaho svemoćan navalili su na njega sa mnogobrojnim zahtevima i kad nisu mogli biti zadovoljni, počeli su protestvovati.
Pored ostalog izbio je sukob između glavnog eksponenta partiskog g. Dr. Mehmeda Spahe, g. Uzeirage Hadžihasanovića i g. Dr. Mahmuda Behmena, advokata i brata Ministra g. Dr. Šefkije Behmena, zbog postavljanja zeta g. Uzeirage, g. Mustafe Softića za višeg činovnika opštine grada Sarajeva. Sukob je se prenio i u opštinu gde je najzad na sednici gradskog veća došlo do otvorenog rascepa i povlačenja iz veća grupe g. Dr. Mahmuda Behmena.
Ova dva protivnika veoma temperamentna i ne popustljiva i danas vode oštru, mada potajnu borbu ali ta borba, prenela je se daleko i van Sarajeva i kod muslimanskih masa oseća se veliko kolebanje koje iskorišćuju ostale grupe muslimanske, neoprijateljski raspoložene prema grupi g. Dr. Mehmeda Spahe.
Posle skoro provedenih izbora Vakufskih sabora ova potajna borba jasno je ocrtala dva tabora u grupi Spahinovaca, samo sada pod nazivom razmimoilaženja Ministra g. Dr. Mehmeda Spahe i g. Dr. Šefkije Behmena. Ovo je znano u svim slojevima muslimanskih masa i opšte je mišljenje da će vrlo teško doći do izmirenja, jer kako se čuje na g. Dr. M. Spahu snažno utiče ono nekoliko njegovih najbližih prijatelja sa. g. Uzeiragom Hadžihasanovićem. Osećajući se nesrazmerno jačim od Ministra g. Dr. Behmena, a podložan uticaju svoje okoline, uveren sam da g. Dr. Mehmed Spaho u svojoj borbi neće popustiti.
Grupa Gajretovaca, kojoj je na čelu biv.[ši] Ministar g. Dr. Avdo Hasanbegović prema grupi Spahinovaca neznatna je, ali ima znatan broj intelektualaca, ranijih pitomaca Gajreta. Cela grupa [je] nacionalistički javno orijentisana ka Beogradu.
Između prve i druge grupe stari je rascep samo pojačan posle 6. januara 1929. god., a pretvoren u borbu za vreme petomajskih izbora 1935. godine.
Ova grupa naročito napada prvu grupu - Spahinovce, iznoseći da se njihovi ljudi nemilosrdno proganjaju a kao dokaz navode:
H. Hafiz Ibrahim Maglajlić, Reis-ul.ulema, svrgnut je s položaja protiv svih propisa islama;
Salem ef. Muftić, smenjen je sa opoložaja pretsednika Ulema-Medžlisa u Sarajevu, kao saradnik i pratilac misli umrl.[og] Osmana Đikića;
Muhamed Kurt, muftija banjalučki, svrgnut je s toga položaja, kao Srbin nacionalista;
Džabić Muftija iz Mostara, rođak biv.[šeg] muftije Džabića, svrgnut je s položaja kao pokretač i vođa autonomnog pokreta muslimana BiH;
Hafiz Hasan Odžečkić, imam matičar, premešten je iz Zavidovića u Kupres kao pretsednik imama matičara, pa je i nakon premeštaja opet skupština imama matičara izglasala istome poverenje, a on je premešten bez ikakova razloga samo zato, što je kao pretsednik štitio interese udruženja;
Džemal Hulusić, takođe imam matičar, premešten je iz Zvornika u Mionicu;
Bojić Smail, imam matičar, premešten je iz Ključa u Bos. Brod, bez ikakova povoda;
Osim toga, premešteni su još sledeći imami matičari, samo zbog toga što su Gajretovi saradnici:
Džubo Osman, Nazif Heljić, Sabit Ajanović, Čejvan Osman, Nuhefendić Murat, Pašalić Nezir, Imamović Rašid, Šabić Muhamed, Šabić Bećir, Mahmutović Jusuf, Bešović Murat, Ljubović Alija i Sikić Abdulah.
Osim toga, u svim sreskim vakufsko-mearifskim poverenstvima gde su se zatekli ljudi naklonjeni Gajretu uklonjeni su. Svrgnuti su svi članovi Ulema Medžlisa, sve muftije, a premešteni su mnogi drugi verski službenici.
Sem toga, vele, premeštene i penzionisane šerijatske sudije:
Muharem Krajinić iz Maglaja u Gacko, kao raniji saradnik biv.[šeg] Reis-Ul-Uleme Maglajlića;
Gavranović Ibrahim iz Gacka u Prizren;
Buturović Derviš iz Konjica u Maglaj;
Korkut Derviš iz Nevesinja u Kotar Varoš;
Ibišević Mehmed ef. iz Bos. Novog u Sanski Most;
Azapagić, šerijatski sudija iz Visokog u Bos. Krupu;
Halilović Mustafa iz Dervente, penzionisan;
Đozić Hafiz Salih, isto u Derventi, penzionisan;
Hadžihalilović Hasan u Višegradu, penzionisan;
Hadžiomerović Dr. Ibrahim, pomoćnik bana, kao dobrovoljac i potpredsednik Gajreta (Glavnog Odbora) penzionisan je;
Musakadić Fehim, upravnik policije u Sarajevu, premešten je u Banovinu, a poslije na Cetinje, kao ratni dobrovoljac i odličan nacionalista:
Gluhonjić Abdulah, policijski činovnik, premešten je iz Brčkog u Vladimirce;
Plevljak Derviš, polic.[ijski] činovnik premešten je za kratko vreme iz Tuzle u Cazin, Prijedor i najzad u Zemun;
Tanović Muhamed, polic.[ijski] činovnik premešten iz Višegrada u Loznicu i Višegrad;
Hadžimusić Edhem, polic.[ijski] činovnik [premešten] iz Foče na Cetinje, a zatim u Bijelo Polje;
Pašić Ahmet, premešten je kao starešina sreske ispostave u Kupresu u Zemunik;
Kapetanović Mehmed, polic.[ijski] činovnik premešten je iz Predora u Guču;
Pilav Hasan, polic.[ijski] činovnik [premešten] iz Sarajeva u Višegrad;
Sadiković Ahmet, veterinar iz Bugojna je premešten u Arilje
Nikšić Sadik, poljoprivredni referent u Bugojnu sa preko 10. god.[ina] službe bio je suspendovan, iza tog reaktiviran kao dnevničar;
Krvavac Salih, učitelj u Olovu na intervenciju jednog r. k. sveštenika premešten je u Kovren kod Plevlja;
Huskić Mehmed, učitelj iz Zenice premešten je u Turije kod Tuzle;
Pašić Safet, učitelj iz Gor. Tuzle, premešten je u Mionicu;
Mundžić Muradif, rudarski činovnik premešten je iz Kreke u Zenicu
Hadžić Ćamil, šef poreske uprave iz Stoca u Prnjavor;
Dr. Omerhodžić Salih, lekar u Trebinju, premešten je u Derventu;
Mulalić Salih, pošt.[anski] činovnik premešten iz Sarajeva u Gruž;
Čelik Bego, upravnik državnih dobara u Podlipniku, premešten je u Sarajevo;
Kurtović Šukrija, otpušten je kao dobrovoljac i nacionalni radnik sa položaja Generalnog direktora „Šipada“;
Delić Mehmed-Remzi, činovnik Direkcije Vakufa u Sarajevu otpušten iz službe;
Saričić Sulejman, teh.[nički] činovnik Vakufske direkcije u Sarajevu, takođe ispušten iz službe;
Dimić Teufik, učitelj, premešten iz Rudog u Podgradinu.
U samom Sarajevu je otpušteno 6 opštinskih službenika od 4-7 godina službe i to: Čučak Hamdija, Đulbegović Mehmed, Alikadić Latif, Zvizdić Salih, Bisić Mustafa, Pašović Sulejman, a kao uzrok je, vele, taj što su nacionalni Srbi i Gajretovi saradnici.
Hamza Humo, činovnik Centralnig Presbiroa otpušten isto bez razloga, samo kao pisac i javni kulturni radnik;
Bjelevac Hivzija, povučen iz Ankare i penzionisan;
Kurbegović Fehim smenjen sa položaja Okružnog suda u Travniku;
Repovac Nasih smenjen je sa položaja direktora Vakufa.
Svi navedeni, tvrde, poznati su kao najistaknutiji Srbi nacionalisti i borci za Oslobođenje, Sokolski i Gajretovi saradnici, a tako isto i Prosvetini saradnici i to im je upisano u greh da su sada iskusili pored materijalne štete još gore i moralne udarce, a to je došlo samo kao osveta za njihov prošli i sadanji napredan nacionalan rad.
Gajretovci, među kojima ima i simpatizera današnjeg režima, ovim postupkom prema njihovim drugovima, veoma su ogorčeni i tvrde, da su njihovi redovi sada samo još gušći, borbeniji i mnogobrojniji.
Dok se kod prve grupe ispoljava krajnji verski konzervatizam, dotle kod ove druge grupe jasno se ispoljava shvatanje verskog i društvenog modernizma. Ovo se ispoljilo i na dan „Kurban-Bajrama“ ove godine. Do sada nisu se smele isticati verske (zelene) zastave, dok ovog dana one su istaknute u Sarajevu na sledećim zgradama:
Na džamijama:
1. Carevoj džamiji – na Francuskoj obali
2. Na Džamiji u Alifakovcu
3. Na Džamiji u ulici Samarđije
4. Na Džamiji u ulici Bravadžiluk
5. Na Džamiji „Ferhadija“ u Masarikovoj ulici
6. Na Džamiji Đulagin Dvor
7. Na Džamiji u ulici Kaukčije Abdulah Efendija
Na drugim objektima:
1. Nezavisni dnevnik „Naša domovina“ - Vojvode Stepe Obala
2. „Kafana“ u Francuskoj ulici broj 10
3. Husref-begova knjižnica, Careva obala broj 6
4. Uprava Husref-begove džamije
5. Sahat kula
6. Vakufska direkcija – do Vranićeve apoteke i
7. Na zgradi Starešinstva Islamske verske zajecnice
Ovdanji Srbi počeli su protestvovati, označujući to kao izazivanje, navodeći da se Spahinovci koriste što je u njihovim rukama vlast. Gajretovci o ovom isticanju zastava izjasnilu su se, da su protivni, jer ne žele, vele, da izazivaju Srbe sa kojima žele bratski da žive, a kojima je isticanje Srpskih zastava o Vidovdanu prošle godine bilo zabranjeno.
Ja sma bio naredio Upravniku policije g. Vikertu da odmah interveniše lično kod g. Ministra Spahe, koji je bio u Sarajevu i on mi je referisao, da je sam Ministar g. Dr. Spaho preduzeo korake, da se zastave skinu, ali je to usledilo tek posle podne istog dana. Saopštio sam Upravniku da od sada prema svakom posebice slučaju povede istragu i novčano kažnjava.
Ipak, stvoren je presedan, jer će Hrvati, a verovatno i Srbi pozivajući se na isticanje ovih muslimanskih zastava i sami pokušati isticanje svojih. Izdao sam potrebne upute svojim organima i nadam se, da ću sprečiti iskorišćavanje ovog slučaja.
Večina Spahinovaca neostupno pridržava se svih starih običaja, koje je današnja Turska Republika davno već Zakonom ukinula, dok Gajretovci i njihove porodice u veliko od tih običaja kao zastarelih i često škodljivih odstupaju. Njihove žene češće se viđaju otkrivena lica i uopšte oseća se pokret za saobražavanjem kulturnoj sadašnjici.
Moje je mišljenje da ovu grupu muslimana Gajretovaca ne treba smatrati nekom nepomirljivom opozicijom i ako bi im se kod pojedinih Ministara izašlo kadgod u susret, naročito u personalnim pitanjima, vrlo je verovatno da bi prišla zajedničkoj saradnji. To se jasno ocrtava iz izjava koje je meni učinio više puta g. Dr. Avdo Hasanbegović. Pokušao sam da dovedem u dodir obe grupe, ali sam naišao na otpor samo kod Spahinovaca, dok su ovi drugi rado pristajali na razgovor, preko kojih bi se verujem došlo do izmirenja. A to bi na ovdašnje Srbe veoma povoljno uticalo, jer su Gajretovci sa njima uvek sarađivali i smatrani Srbima samo druge vere.
Grupa muslimana biv.[ših] radikala sada oko tzv. „Glavnog odbora“ sa g. Dr. Hafizadićem iz Travnika na čelu, mada neznatna, ipak [je] veoma agilna. Ova grupa je još pre godinu i po dana preko mene tražila izmirenje sa grupom g. Dr. Spahe i ja sam Vas o tome izveštavao, ali ni g. Dr. Spaho ni g. Dr. Behmen nisu pristali u dodir da dođu i oni su tada prišli biv.[šem] Glavnom odboru N.R.S.
Ova grupa je u tesnoj vezi sa Gajretovcima i kod eventualnih izbora istupili bi zajedno.
Četvrta grupa Muslimana Frankovaca kojoj je na čelu g. Dr. Hakija Hadžić. umir.[ovljeni] profesor, ima manji broj pristalica, ali vodi žučnu i beskompromisnu borbu protivu g. Dr. Spahe i g. dr. Behmena. Idejno cela grupa orijentisana je javno Zagrebu. Od ove grupe ni pod kojim uslovima ne može se očekivati kakva iskrena saradnja, pa i u slučaju sporazuma sa H.S.S.
S obzirom na eventualne izbore po gradovima i za narodne poslanike nalazim, da bi ovo tako nezgodno stanje kod muslimana trebalo raščistiti, jer ako se to ne učini teško će se moći orijentisati u izbornoj kampanji,
još manje predvideti rezultati izbora. Iznenađenja mogu lako nastupiti“, stoji na kraju ovog izvještaja.
https://historiografija.ba/clanci-i-pol ... sZkJrrLmng 
