Forum Klix.ba

I SADRŽAJ

II ZAŠTO PISATI O BESMISLENOM RATU – RATOVIMA?

III ZLOUPOTREBA JNA I ORUŽANIH SNAGA SFRJ:
- O čemu se govori, šta se izostavlja i zaobilazi u knjizi V. Kadijevića “Moje viđenje raspada – vojska bez države”
- Spoljna ugroženost i njen uticaj na bezbjednost SFRJ
- O Ustavu iz 1974, društvenom sistemu i nacionalnom sukobljavanju
- Suština i smisao napada na koncepciju opštenarodne odbrane
- Dva ili pet perioda razvoja OS SFRJ
- Od najave do ratova (1989-1992)
- Informacija Političke uprave SSNO (1991)

IV RATOVI U SLOVENIJI, HRVATSKOJ I BiH, SRBIJA, CRNA GORA I SRJ U RATOVIMA
* RAT U SLOVENIJI (1991)
- Prve vijesti o ratu u Sloveniji
- Rat u Sloveniji u knjizi Veljka Kadijevića
- Koncepcija ONO, TO i odnosi JNA i Slovenije
- Slovenački generali pred rat i u ratu
- Hrvatsko-slovenački sporazum i proglas Štaba Vrhovne komande
- Šta o JNA i njenoj ulozi piše general Stane Potočar?
- Načelnik kabineta Veljka Kadijevića general Vuk Obradović o vojnoj akciji u Sloveniji
- Zaključna razmatranja o ratu u Sloveniji
* RAT U HRVATSKOJ (1990-1995)
- Stanje u Hrvatskoj 1990.
- Politika SDP Hrvatske 1990.
- Rezultati izbora (1990)
- Najave krvavih zbivanja na obe strane
- Šta je prethodilo ratu?
- Preko živih i mrtvih
- General V. Kadijević – poglavlje “Rat u Hrvatskoj”
- Kratak pregled vojnih dejstava
- Sa lica mjesta – iz Like
- Nekoliko pitanja i zaključaka
* RAT – RATOVI U BOSNI I HERCEGOVINI (1991-1995)
- BiH pred rat u Sloveniji i Hrvatskoj
- Podjela BiH
- BiH – operativna osnovica za rat u Hrvatskoj i neposredne pripreme za rat u Bosni
- Neuspio puč u Sarajevu
- Pokušaj demokratskih snaga da spriječe rat
- Operativne namjere i tok dejstava
- Borbe u dolini Drine
- Opsada Sarajeva
- Rušenje Mostara
- Otvaranje koridora
- Borbe u Bosanskoj krajini
- O prvoj fazi rata u BiH (1991-1993)
- Partizanski generali sa narodom
* SRBIJA, CRNA GORA I SRJ U RATOVIMA
- Rat krenuo od (sa) dva Kosova
- Srbija i Crna Gora “nezvanično” u ratu
- Podudarnost ili revitalizacija projekta “Homogena Srbija”
- Srpska pravoslavna crkva na političkoj sceni
- Otvoreno pismo Slobodanu Miloševiću
- Crna Gora na hercegovačko – dubrovačkom ratištu
- Vukovar i Dubrovnik – pobjede koje predstavljaju poraz
- “Put u bespuće”

V INTELIGENCIJA, KONFESIJE I PARAMILITANTNE SNAGE - BOJOVNICI BESMISLENOG RATOVANJA
- Zakuvano u glavama kvazi-intelektualaca
- “Vjerska buđenja” ili “vjerski ratovi”
- Paramilitantne snage
VI RAT KAO NAJGORI IZBOR – ODGOVORNOST ŠTABA VRHOVNE KOMANDE

VII BILJEŠKE (1983-1995)
- Razgovor sa Petrom Gračaninom (1983)
- Osvrt na reorganizaciju OS (1984-1985)
- Generali sa Lazarom Mojsovom (1986)
- Pismo Peri Šimiću (1988)
- Slovenački penzionisani generali i SSNO (1988-1990)
- O Kninskoj krajini i Tromeđi (1989-1991)
- Akademiku Dr Jovanu Raškoviću (1991)
- O odnosu prema SIV-u Ante Markovića (1989-1991)
- Dva intervjua Petra Gračanina (1991-1993)
- Porast moći armijskog vrha

VIII VAŽNIJI DOGAĐAJI I DATUMI OD 1981. do 1995. (izbor i komentari autora)

IX VOJNIČKO RAZMIŠLJANJE O UNAPRED IZGUBLJENOM RATU – RATOVIMA
- Šta je trebalo, a šta nije trebalo da se čini?
- Neke karakteristike besmislenog ratovanja
- Katastrofalne posljedice
- Imenujmo glavne aktere i ličnosti apsurdnih ratova

X NISMO ĆUTALI
- Tri upozorenja Koče Popovića (1989)
- “Protiv sijača zla” (1990)
- Za stranku demokratskih promjena (1990)
- Zašto je izviždan general, narodni heroj i akademik dr Gojko Nikoliš? (1990)
- Općinskim odborima SUBNOR-a Like (1990)
- Povjerenje, mir, sloboda i demokratija nasušna su potreba – apel 55 generala (1990)
- Građanima i partizanima Like (1990)
- Za mir i ljudski razgovor (1990)
- Tri protesta antifašista (1991)
- Dva jubileja bez prave proslave (1991-1996)
- Odgovor tzv. Koordinacionom odboru (1991)
- Povodom akcije za povratak četničkog vojvode M. Đujića (1991)
- Mir jedina alternativa (1991)
- Poruka armiji za pedeseti rođendan (1991)
- U ime prozvanih (1991)
- Poslije dogovora u Ženevi (1991)
- Tito – naša i svjetska ličnost (1992)
- Apel za mir i zajednički život naroda BiH (1992)
- “Dozvolite da se ne slažemo, g. generale” (1993)
- Na pedeset prvoj godišnjici VI ličke proleterske divizije “Nikola Tesla” (1993)
- In memoriam – Milorad Miščević (1996)

XI O AUTORU I KNJIZI
* BELEŠKA O AUTORU
- Summary
- Iz recenzija
- Skraćenice
- RECENZIJA
____________________________________________________
“Nacija je najveće zlo za naciju, jer je organizovana
sebičnost koja se nužno zatvara u nepodnošljivo društvo.
Nacionalizam kopa grob vlastitioj naciji.”
(Indijski nobelovac Rabindranat Tagore)

“Nečija jednonacionalna ‘istina’, samim tim što je takva,
ne može biti istina. Ona suzbija razboritost slobodnih građana.”
(General-pukovnik Koča Popović)

“Za mene je ključno pitanje definisanje politike koja je dovela
do ratova u Jugoslaviji i koja je, kao glavni instrument, imala
zločine prema civilima, etnička čišćenja, logore, silovanja i ubijanja.
Stvaranje etničke države postavljeno je kao cilj, a etnički nacionalizam
proizveo je ideologiju koja je u svemu drugom i u svemu drugačijem
videla direktnu smetnju protiv koje je primenjivala silu. To je bila
neka vrsta totalnog rata, ne samo vojnog nego i propagandnog,
ideološkog, psihološkog i medijskog.”
(Istoričar Latinka Perović)

“Naš raskid sa svetom, naš rat sa svetom (jer nije to bio rat sa Muslimanima
i Hrvatima, nego rat sa svetom), šta je to drugo nego ludilo, i koja bi druga
sila mogla taj rat da vodi, ako ne sila ludila?”
(Književnik Radomir Konstatinović)

“Rat su u nekadašnjoj dobroj zemlji poveli oni koji ‘nisu mogli da žive zajedno’”.
(Književnik Radomir Kostantinović)

“Zašto rat? Može da se postavi i pitanje zašto je rat izgubljen, ali oni čak i ne
računaju da su izgubili rat. Ja sam uvek mislio da priznanja poraza u jednom
ratu – ratovima koji je nepravičan – deluje jako spasonosno na psihu nacije”.
(Arhitekta Bogdan Bogdanović)
_____________________________________________________________________

II ZAŠTO PISATI O BESMISLENOM RATU – RATOVIMA?

Ima li smisla analizirati jedan besmisleni rat – ratove? Šta se mora reći o uzrocima i faktorima razbijanja SFRJ, o ulozi Vrhovne komande i njenog vojnog djela? Šta reći o ulozi JNA? Šta o stavovima generala Veljka Kadijevića (sekretara za narodnu odbranu i načelnika Štaba Vrhovne komande 1988 – 1992), izloženim u knjizi “Moje viđenje raspada – vojska bez države”? (“Politika”, juni 1993).

S obzirom da je ovaj dovršeni (ili nedovršeni) rat izazvao katastrofalne posljedice, pred tom tragedijom niko nema pravo da ćuti. Analiza rata kojim su razorene i SFRJ i JNA, potrebna je, u prvom redu radi mira, da bi se što prije uspostavio, realizovao i dugotrajno obezbjedio.

Više od četiri decenije (od 1941. do 1985) bio sam vojnik. Aktivnu službu završio sam kao general-pukovnik, obavljajući razne vojne funkcije u Generalštabu i Saveznom sekretarijatu za narodnu odbranu i imam osjećaj da i ovaj rat mogu da sagledam, barem u globalu, razlikujući uzroke od posljedica, spontano i stihijsko od unapred smišljenog, pripremanog i organizovanog. Poznajem mnoge vojne i civilne ličnosti – aktere ratnih događaja i onih koji su im neposredno prethodili. Vjerujem da mogu da procjenjujem šta je bilo nužno, a šta se moglo izbjeći, šta je sa vojnog, političkog, društvenog stanovišta racionalno i opravdano, a šta ne.

Od 1988. javljao sam se kao supotpisnik ili potpisnik mnogih apela, poruka, zahtjeva ili sam javno istupao s ciljem da se zaustavi hod ka ratu. Bez obzira što je to često djelovalo “donkihotski”, uvjek sam vjerovao da se ratnoj opciji mora suprotstavljati otvoreno. Tragedija koju smo doživjeli mora da skine sve tabue (a sve se više i skidaju) da bi se došlo do potpune istine, do objektivnih analiza i objašnjenja a tako i do suočavanja sa odgovornošću svih njenih sada vidljivih i prepoznatljivih, ali i skrivenih aktera. Jer, niko nema pravo da bude zaštićen ni jednom prećutanom činjenicom, niti obzirom bilo koje vrste.

Svoje stavove, pojedinačno ili u manjoj ili većoj grupi istomišljenika – saboraca iz NOB-a, od trenutka kada su upaljeni prvi fitilji nemira i na scenu stupili politika i praksa stvaranja kriznih žarišta, psihološkog rata za prekrajanje SFRJ, pa sve dok se to moglo činiti – predočavao sam (predočavali smo) u pojedinim beogradskim, zagrebačkim i ličkim listovima. Izlagao sam ih na skupovima boraca VI ličke i XIX sjevernodalmatinske divizije, boračke organizacije opštine Savski venac, u Društvu za istinu o NOB-u (1941 - 1945).

Imam, dakle, moralno pravo da i sada analiziram posljedice bezumlja na koje smo ukazivali kada se zlo još moglo izbjeći ili bar učiniti neuporedivo manjim. A pošto sam i danas uvjeren da se sunovrat, kako je još 1989. godine nadolazeću jugoslovensku tragediju nazvao Koča Popović – mogao izbjeći, osjećam i obavezu da to uvjerenje objasnim, jer je i sada mnogo onih koji ističu da je sve baš tako moralo da se desi, da se tragedija nije mogla mimoići. Jedni to čine da bi sebe opravdali, da bi i lične odgovornosti podveli pod pojam objektivne nužnosti, a mnogo više je onih koji nisu svjesni svojih nacionalističkih zabluda i iluzija.

Istina, bilo je potrebno da se SFRJ, pa i JNA, transformišu i reorganizuju, ali nije postojao ni jedan opravdan razlog za najbrutalniji rat – ratove, za opšti sunovrat. Čak i da je bilo neizbježno razdružiti se, jer razići se na istom geografskom prostoru ne možemo – moglo je to da bude bez krvi, kako se i dogodilo u nekim državama. Nije bio nužan raspad na tako krvav i tako tragičan način. Za to nema opravdanja.

U tragičnom vremenu, dio državnog armijskog i političkog vrha i vrhova iz perioda 1988 – 1992. nije mogao da prevaziđe ranija opterećenja kada se našao u prilici da donosi ili sprovodi sudbonosne odluke, ne mogavši da sagleda ni čemu služi to odlučivanje ni kakve će posljedice izazvati. Armijski vrh (Veljko Kadijević i ostali) pomogli su, najblaže rečeno, da JNA izgubi svoja bitna obilježja, doživi slom i nestane sa istorijske scene, jer je JNA, kao i SFRJ, poražena iznutra kada je počela da negira i napušta samu sebe, osnove na kojima je formirana, funkciju koja joj je davala i snagu i smisao, pa je tako politički i moralno razoružana, postala lak plijen, u prvom redu, velikosrpske, a potom i drugih nacionalističkih politika.

Svako ko poznaje dio kadrova u vojnom i civilnom vrhu (vrhovima) iz perioda 1988 – 1993. nije bio iznenađen objašnjenjima izloženim u knjizi Veljka Kadijevića, njegovim često subjektivnim, dogmatskim i jednostranim tumačenjima zbivanja u jugoslovenskom društvu i oružanim snagama.

Najveću odgovornost vojnog vrha i Veljka Kadijevića posebno predstavlja to što su prihvatili rat kao sredstvo vojnog rješavanja jugoslovenske krize, pogotovo kad se ima u vidu da su oni bili najkompetentniji da ocjene šta se ratom može (odnosno, ne može) dobiti i kakve sve mogu biti posljedice ratne opcije. Samim tim što je procjena Štaba Vrhovne komande (ŠVK) vodila ratu i pošto tu nije bilo otpora ratnoj opciji, iako su je drugi nametali, vojni vrh je prihvatio i ponio dio odgovornosti za rat i sve njegove posljedice.

Veljko Kadijević je u toj knjizi pokušao da opravda sebe i “svoj” armijski vrh pred odgovornošću za pokretanje i učešće u oružanom obračunu na tlu Jugoslavije, za razbijanje SFRJ i JNA. Taj utisak provjerio sam i u razmjeni mišljenja sa prijateljima, penzionisanim generalima i pukovnicima Bracom Đerićem, Ahmetom Đonlagićem, Rahmijom Kadenićem, Aleksandrom Krajačevićem, Veljkom Miladinovićem, Jovom Ninkovićem, Svetozarom Orom, Savom Popovićem, Stipom Sikavicom, Mirkom Tomićem i drugima. Tada je, krajem 1993, i došlo do ideje i saglasnosti da se piše o ovom ratu – ratovima.

I ovom prilikom im se zahvaljujem na sugestijama i doprinosu, bez kojih bi moja kazivanja bila nepotpuna.

Prvu kritičku reakciju na Kadijevićev prikaz rata od strane vice-admirala Ivana Veselinovića (1993) pozdravio sam, ali istovremeno zaključio da taj kuražni i otvoreni istup treba da bude samo početak. Smatrao sam da treba da mu se pridruži i neko iz starije ratne generacije, kao i neko iz generacije vojnih starješina poslije Drugog svjetskog rata. Jer, ako se ne reaguje, ako se ova analiza rata, sa kojim se i prije njegovog početka nismo saglašavali, ne iskoristi kao povod da se rat objektivno prikaže i koliko je sada moguće – objasni, ostaće sramota na obrazu i stare i mlađe generacije vojnih rukovodilaca, i moralna, i profesionalna.

Istupi i upozorenja generala Koče Popovića i Gojka Nikoliša na svoj način su me podsticali, a suptilne analize Mirka Tepavca, dr Jovana Mirića, Slobodana Inića i drugih, su mi pomogle da, uvažavajući njihova stanovišta, pokušam da lakše sagledam i vojnu stranu događaja.

Uvjeren sam da najveći dio pripadnika JNA (od vojnika do generala), aktivnih i rezervnih, sve do njenog formalnog nestanka (27. aprila 1992) – stvaranjem SRJ i VJ - smatraju da put kojim je prošla JNA u još nerazmršenom zapletu na tlu bivše SFRJ nije morao da bude takav. Uvjeren sam da je JNA (da je armijski vrh to htio i želio) mogla izbjeći udes da od značajnog faktora jedinstva jugoslovenske države postane jedan od značajnih faktora (ili sredstvo) njenog raspada.

To sam zaključio i iz razgovora koje sam vodio, u kratkim susretima, sa generalima i pukovnicima koji su penzionisani u toku ovog rata – Mladenkom Maksimovićem, Ilijom Borićem, Vladanom Šljivićem, Cirilom Zabretom, Danom Ajdukovićem, dr Nikolom Popovićem, Aleksandrom Spirkovskim i većim brojem neposrednih učesnika rata sa područja Like (Simo, Mane, Đuro, Dane, Smiljan, Dušan, Duja, Milan i Pajo), Sjeverne Dalmacije (Jovica, Veljko i Milan), Banije (Milan, Momčilo i Mirko), Korduna (Milan i Stevo), Zapadne Slavonije (Gojko i Milan), Podunavlja (Ilija, Nenad i Srđan), Bosanske Krajine (Ilija, Desimir i Đuro) i Dragan sa jednog prelaza na Drini.

Možda Kadijević i njegova knjiga sami po sebi i ne zaslužuju toliku pažnju, ali činjenica da je autor bio krunski učesnik i da su pitanja kojima se bavi prevazišla i njegovu ličnost i djelo, danas i u budućnosti, to će biti predmet političkih, vojnih, socioloških, istorijskih, pa i psihopatoloških analiza.

Da li je presudila istorijska neminovnost ili snage gluposti? Snage gluposti, nerazuma, nekompetentnosti i istorijskih zabluda. O svemu su u određenom periodu (kao što inače biva u istoriji) odlučivali ljudi i sve što se dogodilo dolazilo je iz njihovih glava. Da li su Slobodan Milošević, Franjo Tuđman, Alija Izetbegović, Dobrica Ćosić, Borisav Jović, Stipe Mesić, Branko Kostić, Momir Bulatović, Veljko Kadijević i drugi – svi na vlasti u određenom periodu, jedine i jednako odgovorne ličnosti za našu tragediju? Da li su oni ideolozi ili učenici, da li su glavne arhitekte rata? Nesporno je da su bili na vlasti u tom periodu i da je njihova uloga glavna. Srbija je htjela Miloševića i Ćosića i dobila ih je. Hrvatska Franju i dobila ga je. Kostića je delegirala Crna Gora. A Predsjedništvo SFRJ, armijski vrh, rukovodstvo Srbije i Hrvatske i neki drugi, htjeli su 1988. Veljka Kadijevića i dobili su ga. Ko je kome i koliko pomogao, drugo je pitanje. Značajna je i postaje sve prepoznatljivija njihova uzajamnost – mada sa razlikama.

Prije ili kasnije, narodi će shvatiti (i sve više shvataju) da je rat bio nepotreban, uzaludan, da se mora živjeti zajedno, ali da punog mira neće biti dok ne izgore, dok se ne potroše i zaustave razorne energije, prije svega, srpske i hrvatske nacionalističke mitomanije, a one se još drže. I, na kraju, dok se cio prostor ne demilitarizira, oslobodi oružja i oruđa kojega sada ima nešto manje nego kad je počeo rat, a potom dođe i do demokratizacije društva, mir se neće potpuno ostvariti.

Armijski vrh nije bio dorastao promjenama koje su se pojavile s različitim intenzitetom po cjeloj SFRJ. Teško se prilagođavao novim odnosima. Mnoga upozorenja – da je neophodno drugačije ponašanje – dio ljudi iz armijskog vrha nije prihvatao, nego je čak samouvjereno i cinično uzvraćao u stilu “da se promjene u društvu i ponašanje JNA pogrešno razumiju i tumače”.

Istorija će nepristrasno ocijeniti ulogu svih onih koji su bili akteri odlučujućih i tragičnih zbivanja. Njen sud bio je i biće najmjerodavnija ocjena.

Da li JNA treba osuditi za rat – ratove? Ne, već političke, vojne, kulturne i konfesijske vrhove i ekstremiste, koji su JNA sa do tada neospornim ugledom vani i u zemlji, zloupotrebili. Vrhovna komanda i armijski vrh (ŠVK) su krivi što se toj zloupotrebi nisu suprotstavili, što su prihvatili i podržali ekspanzionističke i hegemonističke namjere i u nekim fazama bili u prvom redu njihovog ostvarivanja. Takva politika i njeni ciljevi bez neposredne podrške JNA, ne bi mogli napraviti taj stravični ceh koji su platili svi, a među njima posebno Bošnjaci – Muslimani i Srbi van Srbije i Crne Gore.

Neoprostiva greška armijskog vrha je što je dozvolio da JNA, kao zajednička snaga svih naroda i narodnosti, bude uvučena u rat. Ponavljam, mogla je ostati neutralna. Nije se trebalo i smjelo zaratiti nigdje – ni u Sloveniji, ni u Hrvatskoj (bez obzira na narastajući “secesionizam”), ni u Bosni. Srbija i Crna Gora nisu smjele da uđu u rat. I zato JNA (u narodu) predstavlja najveće razočarenje u cjeloj katastrofi.

Teško je naći i jedan strategijski, krupan, realan razlog (bez obzira i na neke povode) koji bi uslovljavao da se izabere najgore rješenje, da se besmislenim ratom ponište krupni strateški i nacionalni interesi i neprocjenjiva generacijska ostvarenja svih jugoslovenskih naroda.

Tekst koji se nudi čitaocu nije samo rasprava o sadržaju knjige Veljka Kadijevića (knjiga je jedan od povoda), već se iznose gledanja na neke događaje i pojave i prije ovog rata, razlike u mišljenjima i stavovima armijskog vrha, razlike koje su se ispoljile u raspravama sa Veljkom Kadijevićem, Brankom Mamulom i Petrom Gračaninom. U to vrijeme bio sam pomoćnik, odnosno zamjenik saveznog sekretara za narodnu odbranu, kada su na čelu SSNO bili Nikola Ljubičić, odnosno Branko Mamula, i kada je Petar Gračanin bio načelnik Generalštaba, a Veljko Kadijević pomoćnik saveznog sekretara. Sa njima sam sarađivao do juna 1985. Najznačajnije razlike odnosile su se na obim, strukturu i organizaciju oružanih snaga SFRJ, JNA i TO, na sistem rukovođenja i komandovanja i neka druga pitanja ciljeva i politike razvoja oružanih snaga. Te razlike su poznate njima, a i većini tadašnjih članova Predsjedništva SFRJ, mnogim generalima u SSNO-u, Generalštabu, komandama armija i štabovima Teritorijalne odbrane republika - pokrajina. Svoje stavove iznosio sam na užim skupovima kolegija, Savjeta za narodnu odbranu, pismeno ih formulisao u osvrtima na razne analize i predloge Generalštaba i drugih sektora SSNO-a. O reorganizaciji oružanih snaga, koja se tada pripremala, ispoljile su se najveće razlike. O tome su me konsultovali (i posle penzionisanja) članovi tadašnjeg Predsjedništva SFRJ (Nikola Ljubičić, Raif Dizdarević, Veselin Đuranović, Josip Vrhovec i Stane Dolanc), i to na njihovu inicijativu. Lazaru Mojsovu su, takođe, moja gledanja bila poznata i posebno izložena u Domu garde, na skupu aktivnih i djela penzionisanih generala. Svi su oni jedno vrijeme bili rezervisani, manje ili više su sumnjali ili čak bili protiv predstojeće reorganizacije oružanih snaga. Neki od njih su pojedine predloge kvalifikovali i kao “reviziju koncepcije opštenarodne odbrane”, ali su reorganizaciju na kraju odobrili, i tu je njihova najveća odgovornost.

Bio sam, dakle, protiv radikalne reorganizacije JNA, protiv ukidanja armija i divizija. Bio sam za manje i jevtinije oružane snage - JNA i TO. Bio sam za federaciju, ali sa većim kompetencijama republika i, naročito, općina. Bio sam kasnije, ako tako nije moguće, i za konfederaciju ili savez država i za savez republičkih SKJ. Za sve, samo ne za rat.

Bio sam za to da poslije generala Ljubičića i admirala Mamule, savezni sekretar za narodnu odbranu bude civil jugoslovenske orijentacije. Bilo je govora da to bude Vidoje Žarković (Crna Gora), Branko Mikulić (BiH), ili neki Slovenac ili Makedonac, jer do tada, na dužnosti sekretara za narodnu odbranu nisu bili ljudi iz BiH, Makedonije, Slovenije i Crne Gore. Da je to urađeno, uvjeren sam da bi se stvari drugačije odvijale.

Ni u snu nisam mislio da će doći vrijeme da se na našem jugoprostoru, uprkos krizama i napetostima, javi toliko neprijateljstava do stepena međusobnog uništavanja pred očima domaće i svjetske javnosti. Nisam vjerovao da će proraditi “bure baruta”. Nekada sam sa osjećajem bola slušao aluzije da smo “Balkanci”, ali sam se uvjerio da jesmo - previše osjetljivi, sa malo razuma, isključivi i nerealni. Nisam vjerovao da ćemo se toliko zatvarati u svoja dvorišta i da ćemo ratom rješavati aktuelne probleme.

Dakle, osjećao sam potrebu da nešto kažem o djelu vremena i prije ovog rata, a prvenstveno o ovom ratu – ratovima, koji traju skoro kao i II svjetski rat i koji kako god se završili, što je već sada potpuno jasno, završili su se potpunim porazom.

Moja kazivanja (bilježenja) baziraju se težišno na vojnom aspektu, protežu se uglavnom do kraja 1993. i samo su djelimično rekonstrukcija borbenih dejstava – operacija, u bilo kojem od ovih ratova, jer za to ne postoje potpuniji objektivni uslovi. Nije mi bila pristupačna dokumentacija ratujućih strana – ako ona uopšte postoji. Ako ne bude uništena ili uništavana, sigurno je da još dugo neće biti dostupna, a posebno ne za objektivne kritičke analitičare.

Sve u svemu, knjigu sam bio dužan da napišem, najviše zbog drugih i za druge, a i zbog sebe i najbližih članova porodice.

U činu njenog nastajanja, mnogo toga se preplitalo. Moje partizansko iskustvo prožeto borbom da se konkretnim činom, i u najtežim iskušenjima II svjetskog rata i poslije njega, promoviše ideja bratstva i jedinstva i moje sapatništvo u danima kada se sve to bjesomučno rušilo operacionalizacijom besmislene tvrdnje da se ne može živjeti zajedno, mada se uprkos svemu, zajedno živjeti mora. Preplitala se moja privrženost Jugoslovenskoj narodnoj armiji sa osjećanjem povređenosti i srdžbe što je ona kratkom pameću prepotentnih i ambicioznih “političara” i “vojskovođa” zloupotrebljena, ponižena, zbrisana, iako to nije zaslužila. Preprela se i potreba da istovremeno postavim i pitanja na koja su drugi dužni da odgovore, jer raspolažu mnogim, još skrivenim informacijama do kojih se i dalje samo posredno ili samo djelimično dolazi. Time sam želio da doprinesem da se brže dođe i do onih odgovora koji se ne smiju odlagati ako se želi da se svi na ovim prostorima izvlačimo iz gliba, ako se želi da se otvore perspektive za mlade generacije, ne samo materijalne, već i moralne, kulturne, političke. Jer, nema prave perspektive ako ostanu laži, prevare, obmane, iluzije, poluinformacije, ako se zločinci kite oreolima heroja, ako narode vode politički diletanti, a vojske neodgovorni sijači nasilja i razaranja.

Svemu što se dogodilo treba dati pravo ime i prezime. Koji to ciljevi mogu da opravdaju stotine hiljada izgubljenih života, patnje bezbroj moralno i fizički osakaćenih ljudi, toliko razorenih domova i materijalnih dobara? Da li su milioni ojađenih, prognanih i izbjeglih ljudi, a posebno oni kojima sada leđa okreću i vođe koje su ih zvale u rat, manipulišući njihovim navodnim interesima a ostvarujući etnička čišćenja najbrutalnijim sredstvima – taj uzvišeni cilj koji opravdava rat – ratove na jugoslovenskom prostoru? Odgovor je bio poznat mnogima i prije nego što se zapucalo, ali su sada dužni da ga daju, i to bez ostatka, svi koji su taj rat – ratove proizveli. To što su u međuvremenu orlovsku ćud prekrili golubijim perjem – nikoga neće zavarati, jer se toliko zlo ne može ni zaboraviti, ni prećutati, ni ostaviti nekažnjenim.

I, kao što je već pomenuto, ukazala se i potreba da neposredno odgovorimo na knjigu Veljka Kadijevića i neminovnost da se tim povodom kaže barem dio onoga što potpunije osvjetljava neobjašnjive odluke koje su imale sudbonosno značenje za jednu državu i vojsku, za sve narode te države i sve pripadnike te vojske. Zbog niza otežavajućih okolnosti – izvorna građa nije mi bila dostupna, niti su moja istraživanja u vrijeme ratnog zanosa bila rado viđena – sve se to nije moglo dovesti do kraja, niti su svi aspekti u potpunosti sagledani. No, važno je da se ostave pisani tragovi. Uostalom, već sada, lakše je objektivno predstavljati i zaključivati, jer su se, doduše znatno poslije Kadijevića, pojavile i knjige takozvanih “vrhovnih komandanata” od 1989. do 1995. godine: J. Drnovšeka, B. Jovića, S. Mesića, B. Kostića, D. Ćosića i intervjui R. Dizdarevića, B. Bogićevića, kojima ovom prilikom nisam stigao da se pozabavim.

Uz zahvalnost koju dugujem velikom broju istomišljenika, koji su mi čitavo vrijeme bili moralna podrška i pomoć, dužan sam da kažem da ovu knjigu, najavljenu izlaganjem “Besmisleni rat” na Okruglom stolu “Stvaranje i razbijanje avnojevske Jugoslavije”, u organizaciji Društva za istinu o narodnooslobodilačkoj borbi 1941-1945, održanom u Beogradu 5, 6. i 7. decembra 1995. godine – smatram i zajedničkim poduhvatom. Isticanje zajedništva, međutim, ne umanjuje, već upravo čini većom, ličnu odgovornost za izložene stavove i ocjene.


Slijedi nastavak...

“Javnost je polagala nadu u Jugoslovensku armiju i računala da će podjednako da štiti
interese svih naroda. Ali tako nisu mislili najodgovorniji činioci u vrhu, ni prve ličnosti u
armiji. Oni su stali na stranu jedne nacije i jedne nacionalne politike. Sve nade u vojsku
tada su bile iznevjerene. Da bi se stvar dovela do nivoa bizarnosti, vojska je uzela pod svoju
komandu i opremala ratnim materijalom i oružane paravojne formacije najekstremnijih
političkih organizacija u Srbiji i Crnoj Gori”
(Akademik Branko Pavićević)
_______

“U zakulisnoj igri Beograda i Zagreba i velikoj zavjeri, čiji su glavni scenaristi u
vojnom vrhu i krnjoj Vrhovnoj komandi pod pokroviteljstvom Borisava Jovića i
Branka Kostića, tajni planovi su dugo skrivani od jedinica i starješinskog kadra.”
(General-pukovnik Stane Potočar)

III ZLOUPOTREBA JNA I ORUŽANIH SNAGA SFRJ:

O ČEMU SE GOVORI, ŠTA SE IZOSTAVLJA I ZAOBILAZI U KNJIZI VELJKA KADIJEVIĆA “MOJE VIĐENJE RASPADA – VOJSKA BEZ DRŽAVE”

Iščitavanjem knjige “Moje viđenje raspada”, načelnika Štaba Vrhovne komande, lako se uočavaju njene slabosti.

Autor zaobilazi razvoj događaja u Srbiji sa pokrajinama (Kosovom i Vojvodinom), Crnoj Gori i Makedoniji, kao da one ne učestvuju ili ih nema u procesu raspada SFRJ i JNA, čiji su sastavni djelovi. A evidentno je da su Srbija i Crna Gora, a kasnije i SRJ, posredno i neposredno učestvovale u ratu. Iz Makedonije se povukla jedna operativno-strategijska grupacija koja je, manje ili više, bila angažovana za potrebe ratišta.

– Ratu u Bosni i Hercegovini, najstrašnijem od svih ratova na tlu SFRJ, ratu za razbijanje “Jugoslavije u malom” - centru našeg geostrategijskog prostora - autor posvećuje svega četiri stranice knjige (od 144. do 148). Da li to čini zbog toga što je otišao u penziju nešto prije nego što su se događaji u toj republici odvijali onako kako su se odvijali i rasplamsali u užasan rat u proljeće 1992, ili je u pitanju umanjivanje ili skidanje sopstvene odgovornosti i za taj rat?

Međutim, valja naglasiti da njegova knjiga izlazi iz štampe 1993, dakle, poslije četrnaest mjeseci velikih žrtava i razaranja u BiH, poslije etničkih čišćenja, logora i programirane opšte destrukcije u kojoj učestvuje i JNA. Čak i da se nije nalazio na vojno-političkoj osmatračnici, na kojoj je bio kao “vojno-politički” strateg koji o sebi nameće utisak da posjeduje sposobnosti da stvari sagledava daleko unapred, autor je, prije odlaska u penziju, raspolagao sa dovoljno elemenata za procjenu mogućih zbivanja u BiH. Uostalom, Kadijević to i priznaje, tvrdeći da je mnoge događaje predvidio. Bilo je, zato, za očekivati (a da li se moglo očekivati?) da će autor vidjeti i opisati osnovne činioce događaja i faktore rata u BiH, čije se pripreme i agresija na taj dio SFRJ vode pod šifrom “RAM”, a prije svega, ulogu JNA. Gdje je tu barem dio odgovornosti aktuelne nacional-šovinističke politike režima u Srbiji i Hrvatskoj i većine opozicionih nacionalističkih stranaka u Srbiji, Hrvatskoj i Bosni? Kako je u prvoj fazi došlo do “tihe okupacije” BiH, koja se izvodi kao “manevar snaga” u jesen 1991. i zimu 1991/92, što dovodi do otvorene agresije, koja simbolično počinje u Sarajevu februara (ili marta) 1992. U knjizi nema ni rječi o tehnologiji tog rata (koja se ispoljila dok Kadijević priprema knjigu), a koja je proistekla iz nacional-šovinizma i osvajačke prirode subjekata agresije i njenih nosilaca. Šta je sa odlukom da se ostatak JNA povuče iz Slovenije i Hrvatske u BiH (Kadijević je tada bio načelnik Štaba Vrhovne komande) kada su Alija Izetbegosić, Radovan Karadžić, Momčilo Krajišnik i Biljana Plavšić, koji su tada dominirali u novoj vlasti BiH, većinu prihvatili kao “prijateljske” jedinice koje su se povukle iz zapadnog djela zemlje? Koliko je tu bilo žive sile, a naročito tehnike? Kadijević je “preskočio” odgovornost Tuđmanove i Bobanove vlasti za bosansku tragediju. Ništa o “pogledima” Tuđmana i Miloševića o podjeli BiH i njihovim davno ispoljenim političkim filozofijama “svi Srbi u jednoj državi” i “konačan istorijski sporazum među Hrvatima i Srbima”. Autoru je morala biti poznata ideja obojice lidera o podjeli BiH na tri države, na kojoj je, izgleda, i izrastao Vens-Ovenov plan za BiH (koji je odbijen). U knjizi se ne govori ni o srpsko-hrvatskoj agresiji na jednu federalnu jedinicu SFRJ a ni o ratu između Hrvata i Muslimana od jula 92. do jula 93, za Mostar, u dolini Neretve i u centralnoj Bosni, kao sastavnom djelu obe strategije i najvećem uspjehu (privremenom) velikosrpskih i velikohrvatskih ambicija - u suštini, separatističkih.

– Stanju u JNA i oružanim snagama i ratovima na teritoriji SFRJ autor posvećuje 65 strana, a 101 stranu drugim pitanjima. S obzirom na funkciju i vojno-stručne kvalifikacije autora, ovaj odnos ne izgleda logičan. Mogla se, naime, očekivati opširnija vojno-stručna analiza.

– Periferno se govori o hegemonizmu, nacional-šovinizmu, različito ispoljenom u svim sredinama, a čiji su produkt paravojne snage - formacije. Govori se usput, samo na jednom mjestu, o “ustašama” i “srpskim ustanicima” u Hrvatskoj. Da li se konstatacija (na 157. stranici) “ustašama i nekim iz SRJ gazda je isti”, odnosi i na četnike i neočetnike? Ni slova nema o naredbi onovremenog polupredsjedništva SFRJ iz jula 1991. (objavljenog oktobra 1991), kojom je izjednačen status “dobrovoljaca” i “vojnih lica”. Javnost je obavještena da je Kadijević primao čestitke povodom unapređenja u čin generala armije od četničkog vojvode Vojislava Šešelja, Milana Babića (iz Knina) i Davida Rastovića (iz Donjeg Lapca) i da su pojedini generali dobili zlatne ogrlice od Željka Ražnatovića - Arkana. Poznato je da se general Života Panić srdačno rukovao i slikao sa Vojislavom Šešeljem u toku rata.

– Ništa o mitinzima, koji su predstavljali demonstraciju snage i populizma, potencijalnu i stvarnu armiju nadolazećih militantnih snaga i prethodnicu rata.

U knjizi se pominje 14 inostranih ličnosti sa pozitivnom ili negativnom konotacijom, koje su na posredan ili neposredan način bile u vezi sa događajima. Gorbačov, Cimerman, Iglberger, Čejn, Genšer, Van den Bruk, Jakovljev i Klinton na autora ostavljaju negativan utisak. Pozitivan utisak ostavljaju Vens, Karington, Gadafi, Kosiga, Golding i Jazov. Sa područja Jugoslavije, autor pominje 24 ličnosti (akteri u raznim fazama zbivanja i razbijanja SFRJ). Pozitivnu ocjenu dao je četvorici: Slobodanu Miloševiću, Borislavu Joviću, Petru Gračaninu i, naravno, sebi. Titu odaje priznanja i ima zamjeranja. Ostali: Vladimir Bakarić, Josip Vrhovec, Milka Planinc, Ante Marković, Stipe Mesić, Budimir Lončar i Josip Marendić (iz Hrvatske), Edvard Kardelj, Janez Drnovšek, Milan Kučan i Živko Pregl (iz Slovenije), Branko Mikulić, Alija Izetbegović i Bogić Bogićević (iz Bosne) i Kiro Gligorov, Vasil Tupurkovski i Vlado Kambovski (iz Makedonije) nisu dobili prolaznu ocjenu.

– Od vojnih ličnosti govori samo o sebi i Gračaninu, bivšem načelniku Generalštaba kao ministru unutrašnjih poslova SFRJ. Kako se može pisati o raspadu i transformisanju SFRJ i JNA, o Vrhovnoj komandi i njenom Štabu, o vojnoj organizaciji, grupacijama oružanih snaga, o vojištima i ratištima, o uspjesima i porazima (više o uspjesima), o transformiranju JNA u tri srpske vojske, a da nema ni riječi ni o jednoj vojnoj ličnosti? Nema ni jednog imena, počev od saradnika iz Štaba Vrhovne komande pa do potčinjenih, koji u talasima bivaju penzionisani, prije Kadijevića, zajedno s njim i poslije njega. Ne pominje se ni jedan od vojnika - Kadijevićevih protivnika.

– Ni rječi o snagama unutrašnjih poslova koje su znatne, koje narastaju u ovom ratu i u njemu učestvuju igrajući i svoje posebne uloge.

– U ovom “radu” (tako autor naziva svoju knjigu), nailazimo na šest fusnota koje su više objašnjenja nego navođenje izvora, literature ili dokumenata (strane 15, 17, 92, 102, 108. i 120). U knjizi su data pisma Cimermana (6. marta 1992), Karingtona (4. februara 1992), Sajrusa Vensa (14. februara 1992), Kadijeviću, uglavnom kurtoazna i dospjela poslije njegovog penzionisanja, kao i Kadijevićevo pismo Vensu (17. februara 1992).

– U knjizi nema ni jedne mape (a one se nikada nisu više spominjale), karte “specijalke”, šeme, strategijsko-operativnih i taktičkih strelica na karti, nema ni podataka o gubicima (a ogromni su), nema ni jednog plana dejstva sa efektima, ni jednog originalnog dokumenta - direktive i zapovijesti - čime se, obično, ilustruju ovakve “stručne”' knjige, a takvih podataka, strelica i efekata, bila je puna domaća i strana štampa.

– Ne pominje se XIV kongres SKJ (20-23. januar 1990) i uloga 68 delegata JNA, koji predstavljaju 75.000 komunista. Gotovo ništa o promociji SK PJ u centru “Sava” (19. novembar 1990), gdje učestvuju ministar odbrane i mnogi generali, da bi 8. oktobra 1991. godine potpisali naredbu kojom se “najstrožije zabranjuje svaki oblik političko-partijskog i stranačkog djelovanja u komandama, štabovima, jedinicama i ustanovama JNA” (“Narodna armija”, 12. oktobar 1991).

Bilo kako bilo, knjiga Veljka Kadijevića je dokaz, iz prve ruke, o ulozi bivše JNA u ovom ratu - ratovima - o napadu na Sloveniju, Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu, o koncepciji te agresije i ciljevima vojno-političkog vrha. Knjiga ostavlja utisak pravdanja politike velikosrpskog hegemonizma i birokratskog centralizma, pa i sebe. Ovom knjigom pozicija autora postala je još jasnija. Odigrao je svoju ulogu i u toj odigranoj ulozi se viša ništa ne može promjeniti.

Uprkos manjkavostima, knjiga načelnika Štaba Vrhovne komande podstiče na razmišljanje i analize i zaslužuje pažnju iz više razloga. Događaji o kojima se u knjizi govori, sudbonosni i tragični, uzdrmali su ne samo jugoslovensko područje, već i Evropu, pa i čitav svijet, a njihove posljedice u mnogim domenima još su nesagledive. O njima govori ličnost koja je svijedok i, što je važnije, istaknuti učesnik tih događaja, koji ne samo da se u presudnim trenucima nalazio u epicentru zbivanja, već se sa dosta razloga vjeruje da je mogao da te događaje usmjeri i drugim pravcima.

Ova knjiga jeste i prvi pokušaj (kako sam autor kaže) da se sagledaju i ocjene mjesto i uloga “oružanih snaga Jugoslavije, posebno JNA, u procesima koji su doveli do raspada SFRJ i stvaranja SRJ”.

Zbog svega toga, ne izgleda logično (ili je logično) što je knjigu Veljka Kadijevića, od njenog izlaska, propratilo malo komentara, odnosno da je malobrojnost objavljenih reagovanja u neskladu sa interesovanjem koje je izazvala. Ako knjiga nije imala ozbiljnijeg odjeka, onda to govori i o kvalitetu “knjige”. Godinu i po dana je bilo potrebno autoru da sredi i sistematizuje razmišljanja o događajima u kojima je neposredno učestvovao, pri čemu su mu svi relevantni dokumenti bili pri ruci, ili je bez većih teškoća mogao da ih pribavi, oslanjajući se na širok krug saradnika i institucija koje su mu bile otvorene. Za razliku od autora, za sve druge analitičare, teškoće da se dođe do informacija su neuporedivo veće, a neke su, u ovom trenutku, i nepremostive. O ovom ratu-ratovima, nema u javnosti presudnih dokumenata, ali postoji masa informacija, među njima mnogo onih koje su u suštini imale za cilj propagandno djelovanje radi nametanja “sopstvenog”, po pravilu iskrivljenog i jednostranog, viđenja rata, pa se u tim izvorima činjenice prikrivaju ili falsifikuju. Mnogi potencijalni kvalifikovani kritičari ovog rata suočavaju se i sa preprekama zbog kojih javno izlaganje svog suda o knjizi i pitanjima koja ona pokreće odlažu za pogodnija vremena.

Uprkos svemu tome, uzroci koji su doveli do raspadanja Jugoslavije i JNA, do rata, kao i sam taj rat i svi njegovi aspekti - moraju se analizirati. U tom smislu, knjiga Kadijevića dobar je povod, čak i podsticaj, iako je ona u mnogo čemu ostala nedorečena, protivrječna, sa mnogim namjernim ili nenamjernim prazninama. Od autora (i njegovih saradnika) mnogi su očekivali (i očekuju) dublju analizu, a posebno potpuniji odgovor i na ona pitanja za koja je on (i oni) najpozvaniji, a u nekim slučajevima i jedini pozvani, s obzirom na funkcije koje je (koje su) u datom trenutku obavljao (i obavljali), odluke koje je donosio ili morao da donosi, kao i na onaj dio odgovornosti koju ne može i nema (nemaju) sa bilo kim drugim da djeli (djele).

A da bi drugima dao mogućnost ili da ga podrže i njegove stavove prodube, ili da ga kritikuju, pa i ospore, kao analitičar kome je stalo do “što potpunijeg i objektivnijeg sagledavanja i ocjenjivanja”, morao bi da prihvati čak i metode publicističkog a ne samo naučnog saopštavanja, argumentisanja i dokazivanja.

– U knjizi se, naime, vrlo malo navode izvori, ne objašnjava se dovoljno sopstvena pozicija na osnovu koje se ulazi u osporavanje drugih, izbjegava se da se navede vrijeme za koje se vezuju pojedine ocjene, a “krupne” ocjene ne argumentuju se dovoljno ubjedljivim dokazima. U tom pogledu, dosta ga dopunjavaju knjige B. Jovića “Posljednji dani SFRJ” (1995) i J. Drnovšeka “Moja resnica”(1996).

Drugim rječima, ambicija globalno-političkog analitičara ne može se ostvarivati rutinskim propagandnim riječnikom, niti se, vojnički rečeno, o nečijem djelu i pogledu može pouzdano raspravljati ako sam autor nije jasno utvrdio sopstvene orijentire, a pogotovu ako se u međuvremenu ustanovilo da su neki orijentiri za koje je vjerovao ili se vjerovalo da su stabilni - to prestali da budu.

– Pri ođređivanju Kadijevićeve stajne tačke i orijentira, pomoću kojih se kretao, prvenstveno se mora sagledati kako on vidi Jugoslaviju, gdje uočava saveznike na međunarodnom planu, šta je - po njemu - uloga vojske u nastojanjima da se Jugoslavija sačuva i kakav je njegov lični udio u tome. Ali se, istovremeno, ne mogu zaobići ni neki detalji koji bi mogli da budu i sasvim privatni, da se, u njegovom slučaju, nisu uzdigli do inicijatora određenih krupnih odluka i opredjeljenja.

– Jedno od rijetkih mjesta gde se poziva na izvor i, istovremeno, određuje vremenske okvire, jeste navođenje sopstvenih riječi (kao kooptiranog člana CK SKJ), sa 17. sjednice CK SKJ, da “Jugoslavija može biti samo federativna država ili je neće biti”. Uz naknadnu tvrdnju da se to pokazalo tačnim. Na osnovu ovoga, moglo bi se zaključiti da je Kadijević, koji se predstavlja kao opredjeljeni federalista, smatrao da su ravnopravnost svih djelova zajednice, kao i zajednički dogovor kako se kuća gradi i održava, bez nadređenosti i podredenosti - osnova na kojoj ta država počiva i prema kojoj se moraju ravnati sve njene ključne institucije.

Ovakvom rezonovanju u prilog idu i Kadijevićeve rječi (strana 60): “Slobodno, nesmetano i ravnopravno njegovanje i razvijanje onoga što je zajedničko, jugoslavensko, kao i onog šta je posebno, nacionalno, bez favorizovanja jednog na štetu drugoga. Takva politika se simbolizovala u paroli bratstvo, jedinstvo, ravnopravnost. Kao što je poznato, to je bila osnovna poluga pobjede u oslobodilačkom ratu”. Ispostaviće se, međutim, da su Kadijevićev federalizam i ravnopravnost naroda bivše Jugoslavije nešto drugo. Budući da je istovremeno i veoma oštar kritičar Ustava iz 1974, za koji je imao (ili nije imao) neka rješenja koja je eventualno trebalo mjenjati u novonastalim okolnostima, bilo bi ne samo interesantno, nego i bitno za utvrđivanje Kadijevićeve pozicije da je detaljnije objasnio kakva je to konkretna ustavna rješenja imao u vidu, koja bi očuvala ravnopravnost i povjerenje, ojačala efikasnost, ali i racionalnost savezne države i u interesu efikasnosti, povjerenja, ali i razgraničenja i konkretizacije odgovornosti svih subjekata državne zajednice, jasno definisala specifične interese i izvela čiste račune.

Bez toga, na krupne, možda i pogrešne, zaključke može da navede njegova uzgredna konstatacija (strana 110), da je Jugoslavija ka svom raspadu “vrtoglavo jurila već preko dve i po decenije, stalno povećavajući tu brzinu, naročito u poslednjoj deceniji”. Prostim odbijanjem tih 25 godina, dolazi se do 1966. godine, kao do nekog razvođa od koga kola idu nizbrdo. Nije li, možda, rješenja da se izbjegne katastrofa sagledavao s one druge strane, prije 1966?

Postavlja se pitanje: gdje je tu Kadijević? Da li je on dobrovoljni saveznik, štaviše, i jedan od kreatora političkog koncepta kojemu je služio? Ili mu se samo morao (privremeno) pridružiti iz ovih ili onih razloga na koje je mogao (ili nije) da utiče? A kakav je to koncept u koga je Kadijević imao povjerenje, jasno se vidi iz njegovih rječi (na strani 106): “Ja sam smatrao da se sa pozicija borbe za jedinstvo Jugoslavije može uspješno boriti i za jedinstvo Srbije i njezin stvarno ravnopravni položaj sa ostalim jugoslavenskim republikama. Verovao sam da bi Milošević sa političkim autoritetom koga je već stvorio, sa sposobnostima koje je već dokazao, osobito sa sposobnošću da jednostavno rešava složene probleme koje je inače komplikovani jugoslovenski sistem neminovno proizvodio, sa podrškom svih koji su za Jugoslaviju, sa ovlašćenjima koje je imao SIV ili ih je mogao još izboriti, mogao napraviti preokret u daljem toku događaja i to najpre zaustaviti dalji proces destrukcije i razbijanja, a potom zaista pokrenuti i neophodne celovite reforme društva i države.” Tu je savezni sekretar za odbranu jasan. Vjerovao je u autoritet i sposobnost S. Miloševića. Takvo opredjeljenje je njegova vlastita idejna, politička i vojna opcija.

– Analizi zbivanja na međunarodnom planu, a posebno njihovom uticaju na raspad Jugoslavije, autor posvećuje skoro trećinu knjige, te na taj način skreće pažnju na tobože dominantan uticaj tog faktora. Sugeriše se zaključak da se “s naše strane” sve tačno predviđalo i ocjenjivalo, ali ostaje nedoumica zašto se ne govori i o odgovorima koji su morali da se traže u skladu sa tim ocjenama i predviđanjima.

– Ako bi se i prihvatilo Kadijevićevo tumačenje da je haos, kao posljedica ustavnih rješenja iz 1974, dezorijentisao državno-politički vrh, šta je sa institucijom na čijem se čelu on nalazio: kako je Armija usmjeravana i šta je zapravo htjela u tim izmjenjenim međunarodnim okolnostima? Ako je, na primjer, kako on tvrdi, bila očigledna namjera da se “prva ozbiljna i sveobuhvatna kriza komunizma iskoristi za njegov potpuni i definitivni poraz”, kako je procjenjivana mogućnost da se “komunizam” od toga odbrani? S obzirom na to da se u knjizi govori o krupnim promašajima i sistema realsocijalizma i međudržavnih odnosa zasnovanih na lagerskim principima kao i o neophodnosti reformi, bilo bi razumljivo da bliže naznači za koje se zapravo reforme on zalaže. Po njemu, Gorbačovljeva lutanja dovela su do raspada i sistema i SSSR-a kao države, u svim bivšim socijalističkim zemljama Evrope došlo je do klasične restauracije kapitalizma, i za sada je samo Kina uspjela da se odupre takvom istom pokušaju, te nastavlja reforme socijalizma. Po Kadijeviću ispada da nisu valjale ni nagovještene reforme Ante Markovića u Jugoslaviji, ni ono što je pokušao Gorbačov, a ni ono što se u SSSR-u dešava sa Jeljcinom. Pozitivna je samo Kina i nešto u bivšem SSSR-u što nije ni Jeljcin ni Gorbačov. Da li je u tom prostoru, između Gorbačova i Jeljcina, sagledavao i tražio podršku za JNA, na čijem se čelu nalazio, kao i stimulans za reforme realsocijalizma, pa i za vraćanje Jugoslavije na put sa koga je skrenula prije “dvije i po decenije”, ostaje nejasno. Ili, drugim rječima, sa vojno-političke scene u bivšem SSSR-u nestale su one snage na koje se računalo. A ako je već tako, jasno je da ne stoji ni teza o tačnim i blagovremenim procjenama o mogućim saveznicima i njihovoj realnoj snazi. Samouvjerenost i ubjeđenost da se drži prava karta u rukama, te da ne treba ni pomišljati a kamoli povlačiti drugu – višestruko se osvetila.

Kadijević je u pravu kada tvrdi da je Jugoslavija i ranije, zapravo uvjek, bila pod snažnim uticajem različitih međunarodnih interesa, a često i pod direktnim i snažnim spoljnim pritiscima. U periodu poslije Drugog svjetskog rata, svojom politikom proizvodila je snažne efekte na druge, ne dozvoljavajući da se nađe u pasivnom položaju. Činjeno je to na bazi realne procjene odnosa u svjetu koji su nekad za nju bili povoljniji, a nekad manje povoljni. Nikada, međutim, nije bila u poziciji da ostane usamljena, jer joj je saveznike stvarala njena principijelna politika. Zbog toga se, pri analizi međunarodnih okolnosti i njihovog uticaja na raspad SFRJ, do prave ocjene ne može doći ako se sagledavaju samo interesi drugih, a zapostavi činjenica da je i promjena politike i ponašanja na jugoslovenskom tlu uticala na druge da mjenjaju svoju politiku i ponašanje. Nisu samo međunarodni faktori uticali na faktičko stanje u Jugoslaviji, nego je i to stanje uticalo i utiče na ponašanje međunarodnih faktora prema njoj.


Nastavak slijedi...

“Opasnost od spoljne agresije iskonstruisana je da bi se, pod
maskom ‘spasavanja Jugoslavije’, zemlja prekomponovala u ‘Srboslaviju.’”
(General-potpukovnik Svetozar Oro)
_____________

SPOLJNA UGROŽENOST I NJEN UTICAJ NA BEZBJEDNOST JUGOSLAVIJE

1. Kada se ocjenjuje period “hladnog rata” i njegove reakcije na našu zemlju, imam u vidu i prilaz koji je bio prisutan u Generalštabu JNA, naročito u periodu 1975 - 1985. Pri ruci mi je jedna takva analiza, ali nemam pretenzija da rekonstruišem njene detalje. U njoj je naglašeno sljedeće: Poslije pobjede antifašističke koalicije u Drugom svjetskom ratu, došlo je do niza oslobodilačkih pokreta i rušenja kolonijalnih vlasti. U Evropi je počeo hladni rat, a više lokalnih ratova van Evrope. Dva vojna bloka na nekim prostorima (van Evrope) provjeravaju sopstvenu i suparničku moć, odmjeravaju odnos snaga. Između blokova nastaje pokret nesvrstanih kao protivteža blokovskoj podjeli.

Iako pritisnute hladnoratovskom atmosferom, Evropa i Jugoslavija žive u miru i brzo se tehnološki razvijaju, uz svojevrsne procese integracije. “Kapitalistički zapad” je “socijalističkom (komunističkom) istoku” nametnuo skupu trku u naoružavanju. Zapad je odustao od agresivnog rata, shvativši da se silom, pa i atomskim oružjem, ne mogu postići željeni ciljevi. U “hladnom ratu” vojna sila dobija i drugi značaj - pretnje, demonstracije rušilačkih mogućnosti i nastojanja da se svjetsko tržište sve više osvaja politizacijom trgovinskih odnosa i propagandom preko moćnih medija. Kapital, rukovođen logikom profita, favorizuje vojnu silu koja postaje najznačajniji faktor tehnološkog razvoja. U vojne poslove se ulaže kapital, a znanje i tehnološke inovacije se ugrađuju u rakete, satelite i druge sisteme i za vojne i za civilne namjene, a najčešće se finansiraju preko vojnih budžeta. To se dešava na obe strane. Vojna sila, sljedeći svoje potrebe, pomaže razvoj nauke i tehnologije. Tako je bilo i u JNA, koja je u najdužem periodu razvoja SFRJ bila značajan nosilac tehnološkog progresa. Za to su izdvajana znatna sredstva, ali da li su uvjek bila dovoljna, drugo je pitanje.

Paralelno sa ovim, išao je i proces transformacije tzv. klasične vojne sile. Gomilanje atomskog oružja (na obe strane) dovelo je do saznanja da bi njegova upotreba imala za posljedicu obostranu, tačnije, opštu kataklizmu. Izgleda protivurječno, ali je tačno da je atomsko oružje samo sebe ograničilo i postalo (vremenom) faktor sprečavanja globalnog rata. Iako su područja pod “atomskim kišobranom” bila najviše krizna (Amerika, Zapadna Evropa i SSSR), ipak su se najviše razvijala i integrisala. Sve armije mijenjale su se i demokratizovale onoliko koliko su se mjenjale i demokratizovale države i društva. U socijalističkom društvu, neki od tih procesa išli su nešto drugačije.

Dugo se govorilo o ugroženosti od komunizma, s jedne, i od kapitalizma, s druge strane, a u našem slučaju, o ugroženosti od oba bloka. Zbog toga smo morali imati i dvije varijante odbrane sa promjenljivim stepenom ugroženosti. To je kod nas, opravdano, dovelo do razvijanja koncepcije opštenarodne odbrane i relativno jakih, posebno ratnih oružanih snaga.

U trci naoružavanja, privrede socijalističkih zemalja bile su više opterećene. Ovakve procjene bile su stalno predmet rasprave u SSNO-u i JNA. Poznato mi je da su načelnici Generalštaba JNA Viktor Bubanj i Stane Potočar (bio sam njihov zamjenik), sumnjali da bi se dvije glavne koalicione sile iz antifašističkog rata mogle međusobno potući ratom u Evropi. To do sada i nisu učinile, već, kako vidimo, po mnogim pitanjima zajednički nastupaju. Tačno je da je nestalo bipolarnosti (Kadijević to označava kao “raspad bipolarne strukture Evrope”). Prelaz iz raspale bipolarnosti je vrlo težak i prolazi kroz mnoge krize, od kojih su neke i regionalne, zbog čega evropski integracioni procesi, koji po svemu sudeći nemaju alternative, moraju obuzdavati jednostrane nacionalne orijentacije.

Ko je pobjedio u dugom hladnom ratu? Da li je to Zapad? - kako mnogi misle, naročito na Zapadu! Da li je umjesto stare blokovske podjele koju je činila Zapadna i Istočna vojna sila (a mi između njih), izrasla nova granica - granica različite razvijenosti? - što je problem i Zapada. Razrješavanje ovog stanja može da dovede do unutrašnjih problema, bez obzira što je Zapad ostvario svoj strategijsko-politički cilj (raspadom tzv. “komunističkog uređenja”), jer se nije oslobodio mnogih svojih problema, pri čemu se Evropa naročito promjenila i izmješala. Bipolarnost je relativno naglo nestala, pa se danas govori o “Novoj Evropi” i “novom svjetskom poretku”. Međutim, istovremeno se postavlja pitanje da li su kulturne, civilizacijske i socijalne osnove dovoljne za brzu demokratizaciju svijeta. Činjenica je da se nekadašnje socijalističke države vraćaju tržišnoj privredi i žele da se pridruže Evropskoj uniji. Međutim, za taj “novi model” biće potrebno dosta vremena, tolerancije i kapitala. Neophodno je, izgleda, prihvatiti svojevrsne principe “zajedničke suverenosti” (unije naroda) i prilagoditi tradicionalne poglede na državnu suverenost novonastaloj stvarnosti. Nacionalna bezbjednost se postavlja drukčije. Odbrambeno i političko partnerstvo je na dnevnom redu.

Evropski i svjetski mir se grade na saradnji među narodima, regijama i na obezbjeđenju manjinskih prava. I NATO je izgleda prisiljen da postepeno napušta svoju preživjelu političku i vojnu ulogu.

Sve ovo sam pomenuo da bismo postavili pitanje - da li su se osnovni elementi ovakvih procjena i razmišljanja imali dovoljno u vidu kod nas i u JNA, a naročito u periodu od 1985, ili čak nešto ranije? Ili se saveznika tražilo više na jednoj strani i na taj način počelo napuštati neke principe opštenarodne odbrane (naročito 1987, 1988, 1989. i kasnije) i to u vrijeme kada je stepen spoljne vojne ugroženosti SFRJ bio na najnižem nivou poslije Drugog svjetskog rata. Ovim se ne tvrdi da su nestali uvjek prisutni interesi spoljnih faktora ali mnoge savjete koji bi doveli do drugačijeg i realnijeg ocjenjivanja stanja u svijetu i oko nas, tada neke aktuelne političke i vojne ličnosti nisu prihvatale, ili su to činile vrlo teško, i među njima su u tom pogledu postojale razlike (pa i u našem armijskom vrhu prije 1986. godine).

Dakle, nikada nismo bili bez stranog mješanja. Nekad je ono bilo manje, nekada veće, ali nikada u SFRJ stepen spoljne vojne ugroženosti nije bio tako nizak kao u posljednjih deset godina. U ovom (sadašnjem) ratu, mješanje različitih spoljnih činilaca je očigledno. Ali, ovaj problem treba posmatrati i iz ugla opšteg razvoja prilika u Evropi i svijetu, ne samo sa stanovišta ranije ispoljenih interesa, već i kao posljedicu činjenice da je u najvećoj mjeri i prvenstveno do mješanja došlo pod pritiskom događaja unutar SFRJ. Bez stvarnih razloga, uplašili smo se Vatikana, Njemačke i Amerike. Sva glavna pitanja su se mogla i morala rješavati (i rješavaće se) unutar Jugoslavije i od toga bi zavisili stepen i oblici uplitanja tzv. stranog faktora. Uostalom, aktuelni političari, civili i vojnici, pregovarali su sa stranim faktorima koje su, proglasivši ih prethodno glavnim krivcem, pozvali u pomoć.

U globalnoj politici i Zapad i Istok su prihvatili princip nemješanja i nemjenjanja granica u Evropi (KEBS i Pariska povelja). Oni su to poštovali dok u SFRJ nije počeo rat, a umješali su se kada su bili pozvani, s tim što ni tada nisu napustili princip nepromjenljivosti republičkih granica.

2. Pogledajmo detaljnije procjene te ugroženosti u knjizi Veljka Kadijevića (na stranama 34 - 36), gde stoji “da je Vatikan imao i ima vrlo značajnu ulogu u zbivanjima u Jugoslaviji” i “da je Vatikan radio intenzivno sa omladinom do 17 godina starosti”, te “da je obezbjedivao finansijska sredstva za naoružanje hrvatske vojske” (gdje su podaci?). Poslije Vatikana, ocjenjuje se da su se kod Turske i Austrije “pojavili stari imperijalni prohtjevi”. A zašto Austrija to nije iskoristila poslije napuštanja Slovenije od strane JNA? Italija “često mjenja stav prema Jugoslaviji”, kaže Kadijević, ali “njene pretenzije na djelove jugoslovenske teritorije nemaju (zbog Njemačke) nikakvih izgleda na uspjeh” i da “stavovi Italije do sada nisu bili ekstremni”. A zašto Italija ne koristi rat u Sloveniji i Hrvatskoj da uđe u Istru i Slovenačko primorje, ili barem u zonu “B”? Albanija ima “neskriven cilj da djelove jugoslovenske teritorije pripoji sebi”. Mađarska igra “dvoličnu ulogu”, a Rumunija je jedina koja “stalno održava korektne odnose”. Bugarska se popravila, a ima “promenljive stavove”. Kako to da ni Mađarska ni Bugarska ne ostvaruju svoje teritorijalne pretenzije u Makedoniji i Vojvodini, naročito poslije povlačenja Treće vojne oblasti iz Skoplja? Grčka “zaslužuje posebnu pažnju” ili “Grčka i Srbija su uvijek bile u savezničkim a nikada u neprijateljskim odnosima”. (Mnogi od nas se sjećaju “sukoba” na grčkoj granici, kada smo grčke oružane snage kao djelove NATO-snaga poražavali i istjerivali sa teritorije Makedonije na mnogim štabnim i neštabnim vježbama. To isto smo činili i prema NATO-snagama iz Austrije i Italije.)

Nije se razmišljalo o posljedicama kidanja diplomatskih veza sa Zapadom i svijetom, o reagovanju Zapada na odnose unutar zemlje, odnose sa Kosovom, o “ugledu” Šešelja, Arkana i sličnih u Evropi - Interpolu.

Spoljni faktor nije bio glavni faktor razbijanja SFRJ. Taj faktor je, uglavnom, insistirao na jedinstvenoj Jugoslaviji, bez obzira što je njegovo djelovanje bilo nijansirano sa stanovišta različitih interesa. Djelovanje tog faktora je postepeno postajalo kompleksno i snažnije, mada usporeno. Ali, čvrsto stoji činjenica da je unutrašnji faktor bio glavni i odlučujući i da je kod nas bilo pameti i dogovora, svaku, dogovorom uspostavljenu Jugoslaviju, spoljni faktor bi bez zaziranja prihvatio i podržao. Negativnu ulogu međunarodnog faktora Kadijević je preuveličao da bi prikrio razornu politiku domaćih faktora.

Dakle, takvo je bilo okruženje prema ocjeni načelnika Štaba Vrhovne komande, pa se ponovo pitamo gdje je tu zapravo spoljna vojna ugroženost i zašto te snage, od kojih su četiri članice NATO pakta (Italija, Grčka, Turska i na svoj način Austrija) i Vatikan sa švajcarskom gardom, Bugari, Mađari i Albanci, ne iskoristiše šansu da uzmu dijelove teritorije i da realizuju svoje pretenzije u fazi unutrašnjeg razbijanja SFRJ i JNA. Međutim, šta se faktički događa - Italiju pozivaju srpski nacionalisti u Istru i Slovenačko primorje (Dobrica Ćosić), a drugi joj nude Zadar i neke otoke (Milan Martić i drugi), a treći prihvataju sugestije Grka da se sadašnja Makedonija naziva “Bivša jugoslovenska republika Makedonija”. I zašto i sada govorimo o ratnom okruženju krnje Jugoslavije (SRJ) koja ni sa jedne strane, ni u ovom ratu-ratovima, nije bila i nije ni sada ugrožena agresijom spolja, već ratom na prostoru nekadašnje SFR Jugoslavije, u kojem i Savezna Republika Jugoslavija (SRJ) učestvuje. Stranci (UNPROFOR) nisu došli silom nego i na naš poziv, uz našu dozvolu i potpise Slobodana Miloševića, Franje Tuđmana i Veljka Kadijevića, pošto su propala sva šetanja i sastanci na kojima se oni i drugi nisu uspjeli dogovoriti. A IFOR i SFOR dolaze sa pet puta jačim snagama uz dozvolu i potpise S. Miloševića, F. Tuđmana i A. Izetbegovića.

3. Godine 1991, kada se već ratuje, ponuđen je i Karingtonov plan. U pregovorima u kojima su učestvovali i predstavnici JNA, bilo je govora o Jugoslaviji kao novoj asocijaciji, imajući u vidu objektivne potrebe, interese i zahtjeve koji su stizali iz baze, a koji su trebali da omoguće narodima iz svih republika da žive u skladu sa modernim uslovima razvoja. Karingtonov plan nije nudio raspad Jugoslavije. Nudio je konture nove (a najmanje krnje) Jugoslavije, a rješenja je trebalo naći sporazumom i novim Ustavom. Predlozi sadržani u tom planu bili su u skladu sa obavezama SFRJ prema međunarodnim konvencijama za koje se SFRJ ne samo vatreno borila, već puno i učinila, a posebno u oblasti razoružanja. Sve je to palo u vodu, pa su čak Karingtonovi prijedlozi okvalifikovani kao “protivni međunarodnom pravu i Povelji UN”, što, očigledno, nije tačno, jer su njegovi prijedlozi zadovoljavali zahtjeve pojedinih djelova zemlje, predviđali čak i nove autonomne regije u Hrvatskoj, podrazumjevali osnivanje i postojanje niza organa koji bi regulisali osnove zajedničkog života. Oni koji su odbacili model iz Ustava 1974. godine, tražili su da se prihvati model tzv. čvrste federacije, što se pokazalo kao nerealno, jer je sam život zahtjevao nova rješenja. Što u Karingtonovom planu nije pomenuta JNA, može se shvatiti i kao ustupak njoj, kao želja da se to pitanje ostavi otvoreno i da se JNA (i drugim faktorima) pruži mogućnost da se u daljnjim pregovorima utvrdi kakva će ona biti i u kojoj mjeri Armija treba da učestvuje u rješavanju tih pitanja. Međutim, Jugoslavija se oktobra 1991. godine našla u situaciji u kojoj su, na mnogim mjestima, glavna mjerila civilizovanog života zaboravljena.

Za što objektivnije procjenjivanje spoljnjeg faktora, nužno je imati u vidu još jednu istinu - da nijedna inostrana sila nije izvršila agresiju, niti je za odbranu bilo kojeg djela zemlje od tako pretpostavljene spoljne ugroženosti i agresije upotrebljen i jedan vojnik JNA i TO.

Dakle, kada se situacija razvila do besmislenosti, rat nije bilo moguće prekinuti bez učestvovanja međunarodnog faktora, u stvari, bez “treće strane”. Ni ratne rane svih u Jugoslaviji se, na žalost, ne mogu rješiti ni liječiti bez učestvovanja tog faktora.


Nastavak slijedi...

keep going...

“Ajmo stvoriti konfederaciju, inače ćemo propasti”.
(Edvard Kardelj, 12. i 13. XI 1965.)

“Kritikom Ustava iz 1974. i samoupravnog socijalizma, Kadijević se deklariše
kao zastupnik etatističkog centralizma i sa tog stanovišta pokušava da objasni
jugoslavensku krizu i faktore njenog katastrofalnog finala.”
(Pukovnik Radoslav (Braco) Đerić)
_____________________

O USTAVU IZ 1974, DRUŠTVENOM SISTEMU I NACIONALNOM SUKOBLJAVANJU

1. Kadijević manipuliše Ustavom SFRJ iz 1974. godine (str. 71-77), ali prije toga, obara se na “Kardeljevsku koncepciju” o vojsci, jer smatra da je njen “dobar dio... ušao u Ustav iz 1974”. On to čini na sljedeći način: “Teorijsku osnovu Kardeljeve koncepcije činila je kvazi-teorija o naoružanom narodu. Osnovna poruka te teorije u Kardeljevom izdanju bila je da samoupravnom socijalističkom društvu ne odgovara tip vojske kao što je JNA, da je prevaziđen ostatak stajaćih profesionalnih vojski, ostatak birokratskog centralističkog državnog uređenja i da nju treba zamijeniti naoružanim narodom.” Ništa slično, međutim, ne može se naći u Kardeljevim spisima. Autoru to ne smeta i on, jednostavno, hoće da mu vjerujemo na rječ, i iz jedne konstrukcije mirno izvlači drugu, u vidu čudnog zaključka: “Jedino što je bilo važno jeste da se razbije JNA iz istih onih razloga iz kojih je razbijena i federalna jugoslovenska država” (Kadijević, str. 72.)

Po logici da se iz jednog iskonstruisanog podatka mogu konstruisati sve novi i novi (prividno tačni, ukoliko se prenebregne nezasnovanost polazne pozicije), Kadijević dalje ređa iskaze, među kojima je najuočljivije njegovo odricanje od “Kardeljevog koncepta naoružanog naroda” i izjašnjavanje za vojsku sposobnu “da vodi kombinovani oblik oružane borbe, a to znači visoko profesionalno obučenu i uvježbanu, sa manjim profesionalnim dijelom aktivnih starešina i vojnika, ali i sa dobro obučenim i uvježbanim rezervnim sastavom Armije, koja će biti sposobna da vodi najmoderniji rat na frontu, ali i da efikasno može voditi i partizanski rat u pozadini neprijatelja” - (str. 72). Stvara se utisak da su ideja naoružanog naroda, opštenarodne odbrane, podruštvljavanja odbrane (različiti nazivi za istu suštinu) Kardeljeva izmišljotina i “kvazi teorija”. I čitalac ponovo treba da autoru vjeruje na rječ.

Sličan sistem odbrane - kakav je bio jugoslovenski - imale su Švedska i Švajcarska. Mi smo koristili njihova, a oni naša iskustva. Principe naše koncepcije ONO koristile su i pojedine nesvrstane zemlje.

Osvrćući se na segmente koncepcije ONO, zacrtane u Ustavu SFRJ, Kadijević piše:

“Na prvom mestu to je generalna teza o takozvanom podruštvljavanju odbrane, prema kojoj poslove odbrane treba da vode ne neka stručna tijela, još manje vojska, već cijelo društvo” - (str. 72). Pogledajmo šta o tome stvarno piše u Ustavu.

“Opštenarodna odbrana u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji je jedinstven sistem organizovanja, pripremanja i učešća federacije, republika, autonomnih pokrajina, opština, organizacija udruženog rada, mesnih zajednica, samoupravnih interesnih zajednica i drugih samoupravnih organizacija i zajednica, društveno-političkih i drugih društvenih organizacija, radnih ljudi i građana u oružanoj borbi i svim drugim oblicima otpora i u vršenju drugih zadataka od interesa za odbranu zemlje” (Ustav SFRJ - Službeni list - Beograd, str. 20). “Federacija preko saveznih organa... uređuje osnove sistema narodne odbrane i stara se o njegovom sprovođenju... utvrđuje osnove planova i pripremnih mera za odbranu zemlje...” (Ustav SFRJ, str. 117-119). “Predsjedništvo SFRJ, u ostvarivanju opštenarodne odbrane, utvrđuje osnove planova i pripremnih mera za odbranu zemlje, daje smernice za preduzimanje mera priprema i mobilisanje izvora i snaga zemlje za odbranu i za usklađivanje planova i mera društveno-političkih zajednica, organizacija i zajednica, utvrđuje postojanje neposredne ratne opasnosti, naređuje opštu i delimičnu mobilizaciju... Predsedništvo SFRJ utvrđuje plan upotrebe oružanih snaga Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije za slučaj rata i naređuje upotrebu oružanih snaga u miru...” (Ustav SFRJ, str. 135).

Dakle, tvrdnja da prema Ustavu, poslove odbrane treba da vodi “cijelo društvo” proizvoljna je i logički nakazna konstrukcija koja u dokumentu na koji se poziva nema potvrde. Odbrana je, kako smo vidjeli u Ustavu, “jedinstven sistem” sa jasno određenim nadležnostima. To, međutim, ne smeta Kadijeviću i on iz jedne konstrukcije lako i “logično” izvlači drugu: “U praksi to je značilo uvođenje samoupravne anarhije i u poslove odbrane u cjelini, pa i u čisto vojno-stručne poslove” (“Moje viđenje raspada”, str. 72).

Sljedeća misao koja, takođe, po autorovom shvatanju, proizlazi iz Ustava, bila bi: “Stvaranje dviju ravnopravnih komponenti oružanih snaga - JNA i Teritorijalne odbrane - značilo je da se na najautoritativniji način praktički cijepa jedinstvo oružanih snaga. Teritorijalna odbrana postaje vojska republičkih i pokrajinskih država” (str. 73). Ostaje nejasno kako se postojanjem “dviju ravnopravnih komponenti” u okviru jedinstvene cjeline može ugrožavati i “cijepati” ta cjelina. Ustav tu ne ostavlja nikakvu priliku za dvoumljenje. “Oružane snage Socijalističke Federativne Republike JugosIavije štite nezavisnost, suverenitet, teritorijalnu celovitost i ovim Ustavom utvrđeno društveno uređenje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i čine jedinstvenu celinu i sastoje se od Jugoslovenske narodne armije, kao zajedničke oružane sile svih naroda i narodnosti i svih radnih ljudi i građana, i od Teritorijalne odbrane, kao najšireg oblika organizovanog oružanog opštenarodnog otpora” (Ustav SFRJ, str. 101).

Poturajući, dakle, stav koji se na Ustavu ne zasniva, opet svojom “logikom” zaključuje: “Posle takve krupne strategijske pobede koncepta razbijanja oružanih snaga, razbijačima Jugoslavije je ostalo da svoje aktivnosti dalje skoncentrišu na razbijanje same JNA, što oni vrlo organizovano, uporno i dosljedno čine” (str. 73).

“Sledeći krupan udar na jedinstvo oružanih snaga - nastavlja autor - Ustav iz 1974. učinio je u najvažnijem elementu funkcionisanja vojske - komandovanju i rukovođenju. Dao je pravo republikama i pokrajinama da rukovode Teritorijalnom odbranom, a štabove teritorijalne odbrane stavio u dvojnu potčinjenost - pretpostavljenim komandama oružanih snaga i rukovodstvima republika, pokrajina i opština” (str. 73). Provjerimo, možda ovoga puta tako nešto, ipak, postoji u Ustavu? “Vrhovno rukovođenje i komandovanje oružanim snagama obezbeđuje jedinstvo i nedeljivost oružane borbe” (Ustav SFRJ, str. 20). “Oružane snage SFRJ čine jedinstvenu celinu i sastoje se od Jugoslovenske narodne armije... i od Teritorijalne odbrane” (str. 101). “Predsedništivo SFRJ je najviši organ rukovođenja i komandovanja oružanim snagama SFRJ u ratu i miru” (Ustav SFRJ, str. 135). “Predsednik Republike je Vrhovni komandant oružanih snaga Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije” (Ustav SFRJ, str. 141), i “Predsednik Republike, kao vrhovni komandant oružanih snaga Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, rukovodi i komanduje oružanim snagama Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije i utvrđuje osnove planova i pripremnih mera za odbranu zemlje; utvrđuje Plan upotrebe oružanih snaga Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije za slučaj rata i naređuje upotrebu oružanih snaga u miru...” (Ustav SFRJ, str. 142).

Kadijević nas, dakle, još jednom (neistinito) obavještava i iz Ustava izvlači tumačenja koja tamo ne postoje. Računajući da će neobavješteni čitalac povjerovati u izvedenu obmanu, on ga iznova ubjeđuje: “Takvo rješenje predstavlja izvanrednu podlogu za paralisanje komandovanja, pa i više od toga. I to se rješenje u praksi pokazalo kao dobro odabran potez u funkciji razbijanja i slabljenja u svakom pogledu i posebno kao vješt manevar za nacionalistički orijentisane starešine u oružanim snagama.”(str. 73).

U knjizi ima, međutim, i jedan tačan podatak, a to je - da je “finansiranje JNA dato u nadležnost federacije, a finansiranje TO u nadležnost republika, pokrajina, opština i radnih organizacija”. Ali, ta činjenica lišena je važnog podatka da u Ustavu postoje i sljedeće odredbe: “Kad je to neophodno radi sprečavanja i otklanjanja većih poremećaja u privredi ili kad to zahtevaju interesi narodne odbrane ili druge vanredne potrebe zemlje, saveznim zakonom mogu se propisati granice u kojima društveno-političke zajednice obrazuju rezervna društvena sredstva: privremena zabrana raspolaganja delom društvenih sredstava... od strane... društveno-političkih zajednica; način raspolaganja viškovima prihoda budžeta društveno-političkih zajednica...” (Ustav SFRJ, str. 279), “... sredstva za finansiranje narodne odbrane obezbeđuju se u budžetu federacije prema srednjoročnom planu razvoja, izgradnje i opremanja Jugoslovenske narodne armije i srednjoročnom planu zadataka organa federacije u oblasti narodne odbrane, utvrđenih u skladu s društvenim planom Jugoslavije... Za potrebe narodne odbrane... Skupština SFRJ može... samostalno utvrditi izvore sredstava, odnosno preuzeti i kreditne ili druge obaveze radi obezbeđenja tih potreba, ako se te potrebe ne mogu obezbediti iz budžeta federacije” (Ustav SFRJ, str. 111-116, čl. 267. i 279). Bez tog dodatka koji govori o presudnom uticaju federacije i kad je u pitanju finansiranje narodne odbrane, pomenuti podatak djeluje kao poluistina, a autoru se ta ne-cjela istina učinila pogodnom da iz nje izvede novu konstrukciju: “Tako je u stvari utvrđena materijalna pretpostavka nejedinstva OS...” (“Moje viđenje raspada”, str. 74).

2. Kadijević dalje tvrdi da “svakom normalnom čovjeku koji voli svoju zemlju i svoj narod, suočenom sa opasnošću raspada zemlje putem građanskog rata, moraju ideološka i politička uvjerenja biti u drugom planu” (“Moje viđenje raspada str. 2. i 19.)

Ova pretpostavka data je u kontekstu iz koga bi trebalo da proizlazi da je ona bila “credo” Kadijevića i vojnog vrha, od koga su polazili u svom opredjeljenju u jugoslovenskoj krizi i tragediji. Međutim, gotovo svakom stranicom knjige, autor to demantuje. Kritikom samoupravnog socijalizma on se deklariše kao zastupnik etatističkog centralizma i sa tog stanovišta pokušava da objasni jugoslovensku krizu, faktore njenog katastrofalnog finala i svoje opredjeljenje u procesu razaranja zemlje. Na četrdesetak stranica teksta autor pokazuje ne samo da nije imao razumjevanje za demokratski razvoj socijalizma i reforme, već da mu je ideološki protivan (str. 53-68). Nevažno je da li se radi o konverziji ideja ili o idejama koje su intimno sakrivane godinama pa su sada dobile šansu da se reafirmišu. Bitno je nešto drugo, a to je da je njegova kritika traženja novih demokratskih puteva razvoja socijalizma u funkciji opravdavanja politike nacionalističkog populizma.

Iz ugla njegovog viđenja unutrašnjih faktora raspada, jedino se ta politika ocrtava kao mogući “spasilac” Jugoslavije. Samo za nju on nema ni rječi kritike. On joj se priklanja i preporučuje je (navedeno str. 106), a snagom funkcije nastoji da se ona ostvari bilo kao dominirajuća snaga SFRJ, bilo kao dominirajuća snaga neke nove države - makar ona bila i manja i drugačija.

Teze - da se osnovni uzroci nestajanja SFRJ nalaze u protivrječnostima, u utopiji i nepravednostima njenog društvenog bića, u antijugoslovenstvu i izdaji svih ostalih nacija osim srpske; u jugoslovenstvu kao velikoj grešci i zavjeri protiv srpskog naroda, u tome da se Jugoslavija kao vještačka tvorevina morala raspasti, pogotovo što je to bio strategijski cilj svjetske zavjere itd. - samo su paravan kojim se pokriva i iskrivljava suština tragičnih zbivanja i zamagljuje politika glavnih krivaca. I ovog puta ponavljam - Jugoslavija se nije morala raspasti, a ako je do razlaza ili drugačijeg organizovanja samostalnih nacionalnih država moralo doći, moguće je bilo to učiniti bez bratoubilačkog rata, bez obzira na izražen stepen unutrašnje krize.

Osnovna uloga oružanih snaga SFRJ, po Ustavu, bila je, kao što smo to konstatovali, zaštita i odbrana državnog suvereniteta i teritorijalnog integriteta zemlje i zaštita ustavnog poretka. Prvi zadatak OS SFRJ obavile su uspješno. Kao efikasna odbrambena sila, bile su jedan od odlučujućih faktora odvraćanja u nekoliko kritičnih situacija (Tršćanska kriza, oružani pritisak IB zemalja, tršćanska kriza povodom zone “B”, u vrijeme tzv. mađarskih događaja i za vrijeme čehoslovačke krize). JNA je bila značajan, ali ne jedini faktor bezbjednosti zemlje i oslonac nesvrstane spoljne politike SFRJ.

“Zaštita ustavnog poretka podrazumjevala je dvije obaveze. Prva: JNA i drugi elementi OS razvijali su se u skladu sa razvojem socijalističkog društvenog sistema koji im je bio osnov i izvor odbrambenog motivacionog interesa i jedinstva. U skladu sa tim, izgrađivala se koncepcija ONO i adekvatna joj vojna organizacija. Pretpostavka odbrambenog interesa bio je društveni položaj radnog čovjeka i građanina. U takvoj društvenoj poziciji građanin ne bi mogao biti uskraćen ni u čemu, pa ni u nacionalnim potrebama i osjećanjima. Nacionalna prava obezbjeđivana su njegovim socijalnim položajem i činila ga ravnopravnim sa pripadnicima drugih naroda i narodnosti. Sljedstveno tome, neminovna je bila politička ravnopravnost socijalističkih narodnih republika. OS SFRJ i u organizacionom, i u kadrovskom pogledu morale su trajno polaziti od ovih principa kako bi dosljedne tekovinama NOB-a bile sigurna odbrana ravnopravnosti naroda i narodnosti i njihovih republika. Druga obaveza bila je da OS budu uvjek oslonac onih političkih snaga koje djeluju u skladu sa Ustavom i da im budu oslonac u borbi protiv njegovog narušavanja” - ocjenjuje A. Krajačević (Stvaranje i razaranje Jugoslavije, Zbornik, Beograd, 1996).

Ustavi nisu vječni, razvoj je tražio njihove promjene. U odnosu na OS to je značilo da u tom slučaju one moraju biti oslonac onih jugoslovenskih političkih snaga koje bi bile nosilac legitimnog mjenjanja ili dograđivanja Ustava. OS SFRJ ni jednim sastavnim djelom, pa i najvažnijim (JNA), po Ustavu i društveno-političkom poretku nisu mogle biti samostalni politički subjekt ili arbitar. Za njih, a to znači u prvom redu za armijski vrh, kriterijumi su bili određeni ustavnom ulogom OS. Tragična politička zbivanja pokazuju da vojni vrh nije bio dorastao svojoj ustavnoj obavezi. Prihvatajući postepeno, a onda sve brže, projekciju “treće Jugoslavije” po modelu političkih snaga koje su svoju platformu gradile na negaciji postojećeg Ustava, osnovnih tekovina NOB-a i demokratske socijalističke izgradnje, vojni vrh je - Kadijevićeva knjiga to potvrduje - arbitrirao u njihovu korist i Armiju faktički doveo u funkciju njihovog odlučujućeg instrumenta. Postojanje dezintegrativnih snaga u nekim djelovima SFRJ ovome nisu mogli i ne mogu biti opravdanje.

Tačno je da je izgradnja socijalizma u SFRJ bila opterećena objektivnim i subjektivnim teškoćama, pa i promašajima. Istorijske hipoteke, velike ekonomske razlike, česte nepovoljne međunarodne prilike, birokratizam, teškoće i problemi koji su izrastali u traženju vlastitih društveno-razvojnih puteva, činili su razvoj neravnomjernim i oscilatornim, vodili nastajanju različitih interesa i njihovim slabijim ili jačim sukobima. Činjenica je, međutim, da je on (u cjelini) bio na uzlaznoj liniji i da je Jugoslaviju od zaostale doveo u red srednje razvijenih zemalja. Takve razvojne probleme i teškoće, pa i razlike u gledanjima na dalji razvitak, utoliko prije je trebalo rješavati putem međusobnog uvažavanja i dijaloga, u procesu unapređivanja i ostvarivanja političke i ekonomske demokratije. To se nije dogodilo, preovladale su snage njene negacije.

Značajna karakteristika društveno-političkih kretanja u SFRJ bio je permanentan, nekad otvoreniji a nekad prikriveniji, sukob između birokratizma i samoupravljanja. I pored borbe protiv birokratizma, birokratizam nije savladan, uspjevao je da se održi, pa i da ojača. Po metodama i većoj demokratičnosti, on se razlikovao od birokratizma u zemljama istočno-evropskog lagera. To je bio rezultat uticaja samoupravnog socijalizma i nastojanja da se on ostvari. Kroz samoupravne društvene odnose, ma koliko da su bili (u početnoj fazi) opterećeni lutanjima i greškama - a i pritiskom birokratsko-tehnokratske prakse, probijao se talas demokratskih zahtjeva neposrednih i širih interesa radnih ljudi i udruženog rada. Preplitanje samoupravnog i birokratskog ispoljavalo se u koncentraciji odlučivanja u centrima političke moći i realnim interesima odredenih društvenih struktura. Društveni položaj, ugled i mogućnosti ostvarivanja ličnih materijalnih interesa, zavisili su od položaja u hijerarhiji tih struktura. To je postalo moćna interesna baza i korjen žilavosti birokratizma, pa je decentralizacija u federaciji i niže, iako je predstavljala udar po birokratizmu (iz navedenih razloga), ipak ostavljala mogućnost da se on utvrdi (i to različito) u republikama i pokrajinama. Centru je ostala arbitraža, razvojno-usmjeravačka, spoljno-politička i odbrambena funkcija. Radilo se o dva koncepta prevazilaženja pluralizma realnih društvenih interesa u prelaznom periodu. Demokratski zahtjevi nisu imali alternativu. Da li je armijski vrh to mogao da shvati i intimno prihvati? Tehnokratska svijest je odnose u neposrednoj proizvodnji, određene tehnologijom, vidjela i nudila kao model društvenih odnosa. Otuda i osnova za spregu dogmatizma, autokratije, birokratije i tehnokratije. Možda u tom svjetlu treba tražiti i razloge opredjeljenja armijskog vrha u jugoslovenskoj krizi.

Samoupravni socijalizam je svojom vizijom ozbiljno nagrizao društvene osnove birokratije. Samoupravljanje je tražilo svoju univerzalnost na cjelom jugoslovenskom prostoru. Postavljajući interes i slobodu radnog čovjeka kao osnovni kriterijum, ono je zahtjevalo određeni demokratizam u svim pravcima i na svim nivoima. Birokratizam se opirao i nastojao da razvojne tokove samoupravljanja uspori i zadrži pod svojom kontrolom. Samoupravljanje je trebalo ideološki zaustaviti, trebalo ga je potisnuti iz svijesti radnih ljudi i birokratizam “demokratskog” predznaka predstaviti kao sistemski izraz ostvarivanja njihovih interesa.

3. Bujanje nacionalizma na tlu Jugoslavije nije samo posljedica oživljavanja nekih prigušenih nacionalističkih žarišta, već i rezultat akcija i prakse nacionalnih birokratizama. Prekrivena mitovima tradicije i istorije, nacionalna ideologija bila je pogodno sredstvo za manipulisanje narodom. U višenacionalnoj zemlji (kakva je bila naša), nacionalizmi se međusobno podstiču, isključivi su i antagonistički. Međutim, nacionalizam u najvećoj naciji ili u dvije nacije ima najrazorniju moć.

Nacionalističke ambicije u nekim vodećim političkim krugovima republika bivale su unekoliko suzbijene i usporene, a negdje su se i razbuktavale, posebno u najvećoj naciji. Iako je nacionalizam u Srbiji bio pod određenom kritikom, ona nije u istom smislu zahvatala i vodeće političke strukture. Oštrica kritike bila je usmjerena na snage demokratskije opcije, a nacionalističke tenzije u vodećim političkim snagama manje-više ostale su neuzdrmane. Utoliko lakše se onda ostvarivala simbioza nacionalističkih ambicija sa socijalnim. Prihvatanje nacionalne ideologije neminovno je vodilo i usvajanju njenih političkih ciljeva, a to su bili ciljevi društvenih snaga koje su i oformile nacionalnu ideologiju. O tome svjedoči sličnost, pa i podudarnost, današnjeg “programa” ostvarivanja nacionalnih interesa srpskog naroda (ako se to može nazvati programom) sa Moljevićevim srpskim nacionalnim programom (iz 1941. godine). Radikalni kurs označila je tzv. “istorijska sednica” 1987. godine. “Antibirokratska revolucija” bila je, u stvari, birokratska kontrarevolucija, koja svoju platformu gradi na velikosrpskom hegemonizmu i etnocentrizmu. Pomenuti kurs ubrzo je pokazao svoje pravo lice. Napadaju se AVNOJ, bratstvo i jedinstvo, samoupravljanje, zakon o udruženom radu, a prije svega, Ustav SFRJ. Otvara se tzv. srpsko nacionalno pitanje, podstiču pokreti Srba u drugim republikama, traže se promjene u unutrašnjoj teritorijalnoj podjeli, želi se politička majorizacija u federaciji. Svim sredstvima se podjaruje nacionalistička histerija, potpiruje nacionalna mržnja, uvode se ekonomske sankcije prema drugim republikama, pripremaju se nacionalistički pohodi na tzv. “mitinge istine” u drugim republikama. Legalizacija nacionalizma u Srbiji i njegovo podizanje na nivo državotvorne ideološke osnove unitarne države (srpskog naroda) imalo je katastrofalne posljedice i za srpski narod i za druge narode. Za ulazak na političku scenu Srbije otvorila su se vrata antisocijalističkim, nacionalističkim snagama iz zemlje i inostranstva. One postaju “saveznik” velikosrpskom birokratskom hegemonizmu u politici “preuređenja” Jugoslavije. Njihovi ciljevi su identični. Cjena toga je rehabilitacija četništva, monarhizma, negiranje onoga što je stvoreno poslije Drugog svijetskog rata, najbezobzirnije blaćenje NOB-a, rušenje potvrđenih društveno-političkih i moralnih vrijednosti, procvat korupcije, profiterstva i kriminala, grabež društvene imovine, osiromašenje i - ono najgore - duhovno opustošenje i mržnja.

Insistiranje na novoj “trećoj Jugoslaviji”, koja bi se izgradila na supstituciji avnojevskih principa, nije moglo biti prihvatljivo ni jednom drugom konstitutivnom subjektu federacije. To je moralo biti jasno. Međutim, kako se, u suštini, radilo o sukobu sa velikosrpskom koncepcijom rekompozicije SFRJ, koja je imala i rezervnu varijantu velikosrpske secesije, rasprave ubrzo prevazilaze ustavno-pravne okvire i poprimaju karakter međunacionalno-republičkih sve dubljih razilaženja i otvorenih političkih sukoba. I sa time se moralo računati. Ni druge republike nisu bile imune od vlastite birokratsko-nacionalističke infekcije. Ona je utoliko brže jačala ukoliko je nalazila opravdanje u sve arogantnijem hegemonističkom nastupu rukovodstva najveće nacije. Agresivni nastup velikosrpskog hegemonizma nacionalističke snage u drugim republikama široko koriste za napade na vodeće političke strukture u svojim republikama. Optužuju ih za nemoć, neodlučnost, kapitulanstvo pred velikosrpskim pritiskom i izdaju. Sa finansijskom i drugom pomoći djela emigracije i katoličke crkve, one, isto tako vjerskom i nacionalnom mitomanijom, razvijaju kampanju reafirmacije svojih nacionalno-unitarističkih i separatističkih programa i ciljeva.

Političke akcije srbijanskog rukovodstva su im u tom pogledu direktno išle na ruku: teze da disperzija srpskog elementa na najvećem djelu jugoslovenskog prostora čini Srbe prirodnim integrativnim faktorom Jugoslavije; da su Srbi stvarali obe Jugoslavije i da su po toj istorijskoj ulozi i jedini njeni pravi branioci i vodeća i najjugoslovenskija nacija, Pijemont države i njena osnovna snaga, da treba da imaju daleko vidniju ulogu i prava u svim republikama kako bi se oslobodili poniženja kojima su bili izloženi u SFRJ; da srpska nacionalna svijest treba da postane neka protivteža drugim nacionalizmima koji nisu jugoslovenski i državotvorni - na čemu se, između ostalog, gradila velikosrpska varijanta rješavanja jugoslovenske krize - nisu mogle da ostanu bez teškog negativnog odjeka u drugim republikama. One su prihvaćene kao hegemonistička opasnost pod geslom o “srboslaviji” i to ne samo u redovima desnih, nacionalističkih i šovinističkih snaga. Iako to ne može biti isprika za mnoge greške političkih rukovodstava drugih republika, glavni sponzor pobjede nacionalističkih snaga svih boja na višestranačkim izborima u drugim republikama bio je objektivno velikosrpski hegemonizam.

Jugoslavija je tako, prvo postepeno a onda konačno, ušla u vrzino kolo međunacionalnih sukoba, u kojima se jedan nacionalizam hranio drugim, a svi zajedno onim najvećim i najmasovnijim. Nacionalne države i nacionalni interes postaju jedini kriterijum političkog života. Tok zbivanja danas pokazuje da je vrijeme još mogućeg pravovremenog reagovanja bilo vrijeme Osme sjednice, a to je propušteno. Kadijević ne objašnjava kako je jedna politika, inaugurisana na toj sednici, puna sebe, nametljiva i odbojna prema svemu što se sa njom ne slaže - posebno prema principima na kojima je do tada zasnivano zajedništvo zemlje i jedinstvo OS, mogla da postane zamjena za dotadašnju politiku razvoja.

4. Krizni procesi u Jugoslaviji se nisu mogli dešavati a da ne ostave traga i na oružane snage. Događanja su uznemiravala sastav JNA i izazivala nedoumice. Unutrašnja stabilnost bila je pretpostavka i faktor odbrambene sposobnosti zemlje. Bilo je očigledno da se one dovode u pitanje, a time i međunarodni položaj zemlje. U uslovima razlaza u istočnoevropskom lageru, ujedinjenja Njemačke, sloma društveno-političkih sistema u istočno-evropskim zemljama, raspada i slabljenja SSSR-a, moralo je biti jasno da će se i u Jugoslaviji aktivirati inostrani strategijski interesi. U takvoj situaciji pokretati “srpsko nacionalno pitanje”, a time neizbježno i druga “nacionalna pitanja”, bilo je porazno.

Velikosrpski hegemonizam je srpske nacionalne pokrete u drugim republikama planski podsticao i svim sredstvima pomagao. Bez toga, njih ne bi ni bilo. Čelnici tih pokreta su to javno potvrđivali i odavali zahvalnost matici. Ovi pokreti nastali su prije izbornih pobjeda nacionalista, što svjedoči da se nisu javili spontano i samo kao opravdana politička reakcija na državno-sistemski antisrpski kurs, posebno u Hrvatskoj, do kojeg je došlo - pošto su ekstremno nacionalističke snage preuzele vlast. Štaviše, nacionalističke snage su oformljenu političku fizionomiju uzimale kao argumenat odbrane sopstvenog etnosa kroz inauguraciju nove šovinističke državne politike, što se onda i na drugoj strani koristilo za nastajanja i namjene tih pokreta kao moćnog i odlučujućeg instrumenta velikosrpskog hegemonizma u mjenjanju političkog uredenja SFRJ. Nacionalne pokrete nije bilo moguće razviti na pitanjima socijalnog položaja pripadnika srpskog naroda u drugim republikama, koji je, uglavnom, bio na nivou odgovarajućih sredina, a veći ili manji međunacionalni problemi do kojih je dolazilo, mogli su se rješavati političkim putem. Nastupilo se i sa pitanjima vjere kao “suštine nacionalnog bića” i sa podsjećanjima na vjersko-nacionalne genocide domaćih fašističkih - u prvom redu, ustaško-kvislingških organizacija u Drugom svjetskom ratu. To se onda poklapalo sa isto tako militantnom komponentom religije ekstremno nacionalističkih snaga u drugim republikama. Mržnja i želja za odmazdom, podignute su na nivo nacionalno-teističke vrline.

U vrijeme kada su, s obzirom na zbivanja u svijetu, jedinstvo i zajedništvo bili - ne samo neophodni, već i jedina šansa jugoslovenskim narodima, pa i srpskom, njegovo rukovodstvo je činilo sve da se unutrašnje stanje do kraja destabilizuje. Nevjerovatno je da armijski vrh u svojim procjenama to nije uočio. Po Kadijeviću, ključni činilac razbijanja Jugoslavije bio je inostrani faktor, u čiju službu su se bili stavili svi nacionalizmi (sem srpskog) i antijugoslovenski zavjerenici. Apsurdnost te logike je i u tome što Kadijević među rušitelje Jugoslavije svrstava i neke istorijske ličnosti, koje su, po njemu, stvarale i razvijale avnojevsku Jugoslaviju samo zato da bi je mogle razbiti.

Prema velikom “otkriću” Kadijevića, onda presudnu funkciju preuzima psihološki rat koji se iz inostranih centara vodi protiv SFRJ i Srbije, kao jedine još preostale kohezione snage zemlje. On svjesno zaboravlja da taj psihološki rat nije bio ništa novo, da se sa većim ili manjim intenzitetom uvek vodio protiv SFRJ, pa ipak nije uspjevao.

5. Čak i onda kada je došlo do faktičkog rušenja društveno-političkog sistema u SFRJ i slabljenja federacije, bilo je izlaza koji bi bili u interesu svih naroda. Izlaz se mogao naći u labavoj federaciji, u formuli 4 + 2, u konfederaciji, u savezu država - u svakom, svima prihvatljivom obliku, koji bi održao određenu cjelinu zemlje. Odlučujuća prepreka da se Jugoslavija zadrži u bilo kom od pomenutih oblika državne cjeline bio je stav aktuelne vlasti i većine opozicije u Srbiji, koji su tvrdoglavo i bez pogovora tražili da se prihvati njihov model nekakve nove “federacije”, u kojoj bi, u stvari, fizički i teritorijalni majorizam poslužio kao osnova hegemonije velikosrpske politike. To ne samo da nije moglo biti prihvatljivo za druge, već je i dolijevalo ulje na vatru ekstremno nacionalističkog partikularizma i secesionizma kod drugih. Niz besplodnih sastanaka predsjednika republika, koji su putovali iz mjesta u mjesto, jasno je pokazivao da ta politika vodi zemlju razlazu. Ali, kakvom? Odbojnost srpskog rukovodstva prema svakom kompromisu nije dozvoljavala bilo kakvu alternativu. Ta odbojnost nosila je u sebi i neskrivene predznake spremnosti da se jedna ili druga varijacija sopstvenog viđenja “jedinstva federacije” nametne i drugim sredstvima kojima se politika produžavala silom.

Pogrešno procjenjujući međunarodni ambijent i strategijski momenat, srpsko rukovodstvo je zaključilo da ima dovoljno moći za ostvarivanje svoje politike. Zahvaljujući političkim pučevima, računalo je da je obezbjedilo dominantan uticaj u vrhu federacije. Nacionalistička histerija je pothranjivala iluziju o političkoj snazi u masama. Neadekvatna procjena kretanja i interesa u nekim republikama, vodila je zaključku da će ozbiljniji politički otpori biti djelom blokirani, djelom brzo ugušeni; otpadanje pojedinih djelova se čak smatralo poželjnim - otpori “novoj federaciji” bi bili manji i lakše prebrodivi.

6. Velikosrpski hegemonizam je u svojim unutar jugoslovenskim obračunima računao i sa JNA. Ona je bila organ federacije i imala bi da sljedi njene zahtjeve, zahtjeve Vrhovne komande, pa makar većina te komande bila i velikosrpski orijentisana; krnje Predsjedništvo je u tom smislu bilo veoma povoljna solucija. Samo po sebi, to još ne bi moralo biti odlučujuće za Armiju, pogotovo što je njen položaj u Vrhovnoj komandi bio jak i uticajan, što potvrđuje i Kadijević u pojedinim djelovima svoje knjige. Kobno je, međutim, što je tu opciju, i pored izvjesnih kolebanja, prihvatio i vrh JNA.

Za armijski vrh, po svemu sudeći, hegemonistički centralizam srpske politike poklapao se sa njegovim viđenjem nekog modernijeg etatističkog centralizma kao modela za rješavanje unutar jugoslovenskih suprotnosti i tu je, izgleda, bila odlučujuća spona. Ali, tu je onda i početak konačnog kraja JNA kao armije naroda i narodnosti Jugoslavije i okosnice opštenarodne odbrane.

Sve što se kasnije događalo: sukobi vojnog vrha sa nekim republičkim rukovodstvima; nesporazumi i razmimoilaženja sa Saveznom vladom; razilaženja, pa i sukobi sa pojedinim djelovima TO i načini kojima su se oni pokušavali rješavati; nacionalističke borbe za TO i cjepanja u TO; nedoumice, pukotine, pa i razlazi u samoj JNA; “uspjesi” i neuspjesi JNA u tzv. razdvajanju međunacionalno sukobljenih strana; izdaje i “izdaje”; ovakva ili onakva upotreba efektiva JNA, iza kojih su ostali loši rezultati, samo su posljedica osnovnog idejnog i političkog opredjeljenja Kadijevića, tadašnjeg vojnog vrha i njegovih političkih mentora.


Nastavak slijedi...

“Rasformiranje armija, uvođenje korpusa nije bila strateška i organizacijska potreba;
to je napravljeno planski da bi se razbio raniji sistem u kojem je svaka republika, pored
zajedničke jugoslovenske, imala i svoju vojsku. Takvu reorganizaciju razumjeli smo kao
potpunu reviziju sistema opštenarodne odbrane.”
(General-pukovnik Stane Potočar)
_________________

SUŠTINA I SMISAO NAPADA NA KONCEPCIJU OPŠTENARODNE ODBRANE

1. Koncepcija ONO i organizacija OS

U knjizi “Moje viđenje raspada”, Kadijević je kao činioce raspada SFRJ, označio koncepciju ONO i neadekvatnu organizaciju oružanih snaga.

Po njemu, glavni razlog za takvu organizaciju i nepripremljenost OS SFRJ, a time i “nesnalaženje” u nastaloj kriznoj, odnosno ratnoj situaciji, leži u činjenici da je izgradnja JNA i TO bila utemeljena na zahtjevima koncepcije opštenarodne odbrane: “Ogroman hendikep za efikasnu upotrebu oružanih snaga bio je u činjenici da su se one cijeli poslijeratni period pripremale za rat po koncepciji opštenarodne odbrane, koja je sušta suprotnost uslovima i načinu upotrebe do koje je zaista došlo” (Kadijević, “Moje viđenje raspada”, str. 95).

Neodrživost ovih teza je očigledna, jer se za neprimjerenu upotrebu OS optužuje koncepcija ONO - široka društveno-politička i vojno-strategijska zamisao o pripremi države i društva za odbranu i vođenje rata u strategijski najnepovoljnijim uslovima, tj. u slučaju agresije jednog od dva ili oba tada postojeća vojna saveza (NATO ili VU), ili kako se to u zvaničnim dokumentima označavalo, u slučaju tzv. agresije sa radikalnim ciljem. Cilj koji se ovom kritikom želi postići nije načelna teorijska rasprava, a još manje je riječ o analizi iskustava i saznanja poslednjeg rata, reč je o nečemu drugom. Da li je u pitanju providan pokušaj pravdanja nekih nerazumljivih i nedopustivih postupaka JNA (Slovenija, Vukovar, Dubrovnik) i pogrešnih odluka vojnog vrha, ili je u pitanju strah od odgovornosti za posljedice koje su nastale raspadom oružanih snaga SFRJ i JNA?

Iako će potpunije analize pokazati cjelinu ovog rata, već u ovom času se pouzdano može potkrepiti nizom dokaza (a posebno saznanja stečenih u praksi) da koncepcija odbrane (do 1986. i 1987), vojna organizacija društva i organizacija OS nisu mogli biti bilo kakav oslonac, a još manje razlog za ovakvu ulogu i upotrebu JNA (ranije zajedničke oružane sile svih jugoslovenskih naroda) u posljednjem bezumnom ratu.

Ili, drugim rječima, strategijska upotreba JNA, zadaci koje je dobijala, i nekad odabirala i način njihovog realizovanja, nisu bili diktirani zahtjevima i postavkama koncepcije odbrane, već političkim i vojnim ciljevima i odlukama aktuelnog državnog i vojnog rukovodstva i drugih političkih faktora, posebno Srbije i Crne Gore.

U dokazivanju tvrdnje po kojoj je koncepcija ONO bila činilac raspada države i uzrok neadekvatne organizacije i nepripremljenosti OS autor koristi “argumente” koji su problematični.

Jedan od takvih je i konstatacija (navedeno, str. 71), da se razvoj OS od polovine šezdesetih godina do raspada SFRJ, odvijao kroz sukob dvije dijametralno suprotne linije. Jedne, koju je, kako tvrdi Kadijević, zastupala većina armijskih starješina, a čija je suština bila zalaganje za koncept jedinstvenih OS, i druge, koja je dolazila iz društva, čiji su nosioci bili Kardelj i Bakarić i po kojoj je navodna Kardeljeva teorija o naoružanom narodu i milicijskom tipu organizacije OS bila osnova i najširi teorijski okvir takvog koncepta. Indikativna je i konstatacija da se Tito (kao šef države, odnosno kao Vrhovni komandant OS) u svojim stavovima o izgradnji jugoslovenskih OS stalno “kolebao” između te dvije koncepcije, da bi se “kako je vrijeme odmicalo, sve više priklanjao Kardeljevoj ideji ustrojstva OS i doktrini njihove upotrebe”. Stav autora o “dvije dijametralno suprotstavljene koncepcije u politici razvoja i izgradnje jugoslovenskih oružanih snaga” više se zasniva na preuveličavanju obima i značaja određenih razlika koje su se u razvoju OS pojavljivale, posebno u procesu teorijskog osmišljavanja i operacionalizacije u domenu vojne organizacije društva i ustrojstva OS. Istina, u različitim fazama bilo je i drukčijih mišljenja o ustrojstvu i razvoju OS. Međutim, u najvažnijim zakonskim normativnim aktima (Ustav, Zakon o narodnoj odbrani, Strategija oružane borbe, Strategija ONO i DSZ i dr.) nema ni pomena o milicijskom tipu vojne organizacije, pa ni kad je u pitanju TO, odnosno tzv. prostorna struktura kao najširi oblik vojnog organizovanja. Naprotiv, u tim dokumentima oružane snage se definišu kao jedinstvena oružana sila, organizovana po savremenim principima i kriterijumima i u skladu sa zahtevima koncepcije i doktrine, potrebama i objektivnim mogućnostima zemlje (Oružane snage SFRJ, glava IV, str. 11-156. Strategija 1983. godine.)

Apsurdna je i tvrdnja o Titovom kolebanju i priklanjanju nekoj Kardeljevoj koncepciji razvoja jugoslovenskih OS, tim prije ako se zna da se kontinuirano zalagao za jedinstvene i moderno organizovane OS, a posebno za savremeno opremljenu JNA. U razgovoru sa delegacijom OS (u kojoj sam učestvovao), 21. decembra 1979, u Karađorđevu, Tito je rekao: “Nastavite rad na daljem usavršavanju i jačanju naše Armije. Sredstva koja su za to potrebna naš narod rado daje... Armija je jedna od garancija da niko neće smeti da posegne na našu slobodu i nezavisnost” (Vojna dela, knjiga VI, str. 384, VIZ, Beograd, 1981.)

Takva optužba Tita je još čudnija ako se ima u vidu da je Kadijević, ne tako davno, podržavao Titov koncept razvoja OS, ocjenjujući ga kao primjer stvaralačke primjene Marksove teorije o naoružanom narodu na konkretne jugoslovenske uslove i potrebe. U članku “Marksizam i vojna organizacija za odbranu”, polemišući sa nekim neadekvatnim interpretacijama Marksove teorije o naoružanom narodu i mogućnosti njene primjene na jugoslovensku stvarnost, Kadijević zastupa tezu da je jugoslovensko rješenje, oživotvoreno u koncepciji ONO i na njoj zasnovanoj vojnoj organizaciji, najdoslednija stvaralačka primjena Marksove teorije, pri čemu je Titov doprinos bio odlučujući. “Tito je očigledno pitanju izgradnje oružanih snaga prilazio stvaralački i služeći se marksističkom metodom, rješenja pronalazio u skladu sa postojećom praksom... Realizacija ideje o naoružanom narodu i u savremenim uslovima nije vezana za primjenu samo jednog vojnog sistema, bilo da se radi o milicijskom tipu vojne organizacije, ili regularnoj armiji... JNA i TO su dva osnovna oblika organizovanja radnih ljudi, naroda i narodnosti Jugoslavije za borbu. To su konkretni oblici, primjene Marksove ideje o naoružanom narodu na današnjem stepenu razvitka našeg socijalističkog društva i u okviru postojećih međunarodnih odnosa” - piše Kadijević, i zaključuje da je “osnovna linija razvoja cjeline OS ostala još uvjek sačuvana, zahvaljujući, prije svega, Titu i njegovim uvjek jasnim stavovima o tom sudbonosnom pitanju naše odbrane” (Vojno delo, 6/1983.) Zbog toga se (za mnoge), s razlogom nameće pitanje otkud takva metamorfoza u odnosu na politiku koju je “branio” i podržavao u dužem vremenskom periodu (a da li je?). Da li se uzroci Kadijevićeve metamorfoze mogu tražiti i u kontekstu prepoznatljivih napada koji se vode protiv Tita i protiv svega što je na bilo koji način vezano za Titovo ime, a naročito njegovu ulogu u NOB-u, u stvaranju Jugoslavije i njenih OS? Mora se reći da je u realizaciji politike razvoja oružanih snaga bilo različitih prilaza, kolebanja i nedosljednosti (predimenzioniranost obadvije komponente OS, elemenata unificiranosti i paralelizma u razvoju JNA i TO, nekonzistentnosti u sistemu komandovanja i dr), ali da nikada nije bio doveden u pitanje koncept izgradnje jedinstvenih, savremeno organizovanih i opremljenih OS, u čemu je Titova uloga bila odlučujuća.

Kadijević se obračunava i sa strategijskim rješenjem o stvaranju dvije komponente (JNA i TO) u strukturi OS, tvrdeći da je to rješenje bilo direktan udar na njihovo jedinstvo, jer, kako kaže, “TO je sve više postajala vojska republičkih i pokrajinskih država, a samim tim, i opasan presedan za jedinstvenu organizaciju i funkcionisanje oružanih snaga”, što je on, doduše, i ranije tvrdio (intervju M. Lazanskom 1990), rekavši: “TO, takva kakva je, stvorena krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih, objektivno je velika podvala” (“Narodna armija”, Beograd, 6. decembar 1990).

Ne ulazeći u analizu razloga i ciljeva koji su odlučujuće uticali na prihvatanje dvokomponentne strukture jugoslovenskih oružanih snaga, niti principa na kojima se temeljila organizacija jedne i druge komponente, odnosno njihove uloge i načela upotrebe u eventualnom ratu, potrebno je istaći da je odluka o dvokomponentnom ustrojstvu jugoslovenskih OS proizlazila iz koncepcije odbrane, tradicije, karaktera i načina vođenja rata, koji bi se mogao eventualno voditi na jugoslovenskom ratištu, sa osloncem na demografske, ekonomske i druge mogućnosti zemlje i na druge činioce jugoslovenske stvarnosti, zbog čega je bila i prihvaćena kao optimalan odgovor na agresiju i ugrožavanje bezbjednosti zemlje. Za prihvatanje takve strukture OS, značajan uticaj imala su vrlo bogata iskustva i saznanja iz NOB-a 1941-1945, iskustva iz nekih drugih ratova (Kina, Vijetnam, Alžir), kao i onih država (Švedska, Švajcarska), koje su se u politici razvoja i strukturiranja svojih snaga orijentisale na slična rješenja.

Drugo je pitanje opravdanosti ili neopravdanosti kritike nekih tendencija da se TO po organizaciji, opremanju, načinu upotrebe i drugim karakteristikama izjednači sa JNA ili joj se maksimalno približi (Srbija i BiH), kao i tendencija da još više postane elemenat republičkih državnosti (Slovenija, Makedonija i Crna Gora). Međutim, više je nego očigledno da kritika dvokomponentne strukture, odnosno TO kao djela OS SFRJ, kod Kadijevića ima drugu konotaciju i predstavlja pokušaj da se u nekim objektivnim razvojnim i organizacijskim slabostima OS pronađe opravdanje za njihovu neprimjerenu upotrebu u nastaloj kriznoj situaciji, za podršku unitarističkoj Jugoslaviji i ratu.

Kritika koncepta dvokomponentne strukture OS zanimljiva je i kad se razmatra sa stanovišta ranijih teorijskih gledanja i zalaganja Kadijevića u nekim člancima u kojima je podržavao baš takvo rješenje. U pomenutom članku “Marksizam i vojno organizovanje za odbranu”, on piše: “Bitni faktori, ako ne i jedini koji opredeljuju oblik organizacije oružanih snaga jesu karakter i osobito oblik oružane borbe. Koncepcija opštenarodne odbrane je utvrdila da se mi pripremamo za sva tri oblika oružane borbe, kombinovani, frontalni i partizanski, s tim što kombinovani oblik, prema našoj doktrini, zauzima dominantno mesto. Primena kombinovanog oblika oružane borbe pretpostavlja postojanje dveju komponenti oružanih snaga, jedne, namenjene za vođenje dejstva pretežno na frontu, i druge, osposobljene za vođenje borbe u pozadini neprijateljevih snaga koje deluju na frontu, uz sposobnost prelaženja manjih ili većih delova jedne u drugu komponentu” (Vojno delo, 6/1983). Upoređenjem onoga što je o dvokomponentnoj strukturi OS Kadijević pisao ranije, sa onim što piše u svojoj knjizi, nameće se pitanje koje je - od dva dijametralno suprotna stanovišta - njegovo istinsko ubjeđenje?

Oblikovanje koncepcije, doktrine i strategije ONO, njeno ustavno i zakonsko uredenje i, konačno, njeno ostvarivanje nije išlo bez teškoća, čak i sporenja između konzervativnih, dogmatskih, klasičnih mišljenja i savremenih rezona u političkom i vojnom vrhu. Suprotnosti su premošćavane prvenstveno Titovim autoritetom, no, i pored toga, ne sve i ne uvjek. (U češkoj krizi 1968. sekretar za narodnu odbranu Gošnjak je morao napustiti položaj sekretara NO SFRJ). Bilo je bitno i značajno sačuvati jedinstvo zemlje i jedinstvo armijskog - vojnog vrha. Nekada je preovlađivalo jedno, a nekad drugo mišljenje, ali su duže vremena bila snažnija ona nedogmatska. I pored svega, u tako različitim pogledima i konceptima skrivali su se i zameci ideja koje su, poslije Titove smrti, počele oživljavati i jačati, jer su u armijskom vrhu sve više jačala dogmatska shvatanja (tim snagama je pripadao i Kadijević), koja su dovela zemlju do krvavog zapleta upravo u vrijeme kada je armijski vrh ostao bez partizanskih kadrova i korišćenja njihovog neposrednog iskustva u Drugom svjetskom ratu i poslije njega.

Osuda dvokomponentne strukture i označavanje tog koncepcijsko-doktrinarnog rješenja kao faktora slabljenja njihovog jedinstva i funkcionalne osposobljenosti, problematična je i kad se posmatra sa stanovišta nekih “iskustava” stečenih u ratu - ratovima 1990-1995. Nezavisno od toga za koje je političke ciljeve korišćena (kako je i zašto dolazilo do tih ciljeva - pitanje je za posebnu raspravu), teritorijalna odbrana se pokazala kao efikasna, a posebno u slučajevima kada je imala podršku naroda. TO je bila okosnica za formiranje oružanih snaga ne samo u tzv. secesionističkim republikama (Slovenija, Hrvatska, Makedonija), i u BiH, gde je TO proglašena (aprila 1992) OS republike BiH, već i u tzv. Republici Srpskoj, Republici Srpskoj Krajini. U nekim operacijama JNA u Hrvatskoj i BiH, TO je bila ne samo osnovni izvor popune njenih jedinica (koja je bila otežana poremećajem u mobilizacijskom i regrutnom sistemu), već je u brojnim slučajevima sadejstvovala jedinicama JNA.

Tvrdnja po kojoj je neadekvatna organizacija sistema rukovođenja i komandovanja bila “dobro odabran potez u funkciji slabljenja OS i njihovog onesposobljavanja za uspješno izvršenje svojih zadataka u novonastaloj kriznoj situaciji” (“Moje viđenje.., str. 73) je neargumentovana, tim prije ako se zna da postojeći sistem nije bio ni u organizacijskom ni u tehničkom pogledu prepreka i limitirajući faktor uspješnog komandovanja na bilo kom nivou vojne organizacije OS. Neki problemi, ako bi se tako mogli nazvati (dvojna nadležnost u komandovanju TO, neprecizno regulisana prava i nadležnosti određenih državnih organa, komiteti za ONO i DSZ, tehničke razlike u sredstvima veze u JNA i TO i dr), bili su još prije ovog rata “razrešeni” (ukinuti su komiteti ONO i DSZ, snage TO republika - operativno su potčinjene komandama novoformiranih vojišta), a neki su bili u procesu rješavanja (unifikacija sredstava veze), tako da to nije bila prepreka funkcionisanju sistema rukovođenja i komandovanja.

Kritici je izloženo i rješenje o vojno-teritorijalnoj podjeli jugo-prostora, a naročito navodno podudaranje armijskih i republičkih administrativnih granica, što je, kako kaže Kadijević na strani 76, “imalo vrlo jasan cilj, tj. da se definitivno razbije JNA kao jedinstvena oružana sila savezne države i u njenim okvirima praktično stvore vojske republičkih, odnosno pokrajinskih država”. Nekorektnost nije samo u tome što se jednom strategijskom i vojno-stručnom rješenju pripisuju neprimjerene političke kvalifikacije, već i u tome što se netačno interpretiraju i navode neke značajne materijalne činjenice. Poznato je (a Kadijević to vrlo dobro zna), da se u traženju najcjelishodnijeg rješenja za vojno-teritorijalnu podjelu jugoslovenskog prostora, odnosno pri određivanju armijskih granica, moralo polaziti od složenog kriterijuma, pri čemu su operativno-strategijski zahtjevi i potrebe bili odlučujući. Površna analiza tzv. zona odgovornosti (armijskih granica) pokazuje da su se, pri njihovom utvrdivanju, pored operativno-strategijskih, morali uvažavati i drugi činioci (geografske karakteristike, političko-administrativna podjela, ekonomski i demografski potencijali, tradicija i dr), što se vidi i po konkretnim rješenjima koja su bila na snazi prije ukidanja armija. Čak i kada bi bilo tačno Kadijevićevo mišljenje da postojeće armijske granice nisu bile najbolje utvrđene, ne može se prihvatiti tvrdnja da je to mogao biti razlog za nedovoljnu pripremljenost JNA i teškoće koje su se pojavile u procesu njenog angažovanja, tim prije ako se ima u vidu činjenica da su armije (u njegovo vrijeme i na njegov predlog) bile ukinute prije početka rata.

2. Kritika kadrovske politike

Apsolutna kritika kadrovske politike, a posebno pretjerane koncentracije starešina JNA u garnizonima svoje republike, sporna je zbog toga što su primjeri takve koncentracije bili karakterističniji za raniji period (početak osamdesetih), i zbog toga što je to bila jedna od mjera kojom se želilo poboljšati materijalno stanje starešina koji su odlazili u penziju. Međutim, takva politika bila je u velikoj mjeri napuštena (u Kadijevićevo vrijeme), što se moglo vidjeti iz činjenice da se početkom rata 1992. veliki broj starešina JNA, porijeklom iz jedne, nalazio u garnizonima drugih republika.

Nije tačno da su komandanti armijskih oblasti i korpusa, koji su pokrivali teritoriju jedne republike, po pravilu bile starešine iz te republike, iako je ova pojava u ranijem periodu bila dosta karakteristična. To se vidi iz činjenice da prije, a pogotovo neposredno pred izbijanje rata, nijedan komandant oblasti nije bio iz republike čiju je teritoriju pokrivala njegova armija, ili su mnogi zamjenjeni zbog nepovjerenja. Posljednji komandant IX (ljubljanske) armije bio je Srbin, Svetozar Višnjić, V (zagrebačke) vojne oblasti Života Avramović, Srbin, a prije njega Konrad Kolšek - Slovenac, VII (sarajevske) armije Hrvat, Ante Lukežić (pre rasformiranja), odnosno Milutin Kukanjac, Srbin, nakon ponovnog formiranja. Komandant III (skopske) oblasti bio je Života Avramović. Komandant I (beogradske) oblasti bio je Makedonac Aleksandar Spirkovski, komandant vojno-pomorske oblasti Srbin Mile Kandić, a komandant Ratnog vazduhoplovstva i PVO Hrvat Zvonko Jurjević. Zbog toga i nije bilo neočekivano što su neki od njih (u teškoj i komplikovanoj situaciji) ispoljili nesnalažljivost, nesposobnost ili bili izmanipulisani, pa su svi ranije, ili zajedno sa Kadijevićem, penzionisani 1992. godine. Dovodeći u pitanje opravdanost politike da se pri postavljanju starješina na dužnosti komandanta armije - oblasti - moralo voditi računa i o nacionalnoj i republičkoj pripadnosti, autor, slučajno ili namjerno, prenebjegava činjenicu da je SFRJ i multietnička zajednica, a JNA oružana sila svih jugoslovenskih naroda i narodnosti i da se to moralo imati u vidu kada su se rješavali problemi i u sferi kadrovske politike. Drugim rječima, da bi JNA bila istinska oružana sila svih naših naroda, morala se obezbjediti i odgovarajuća nacionalna struktura starješinskog sastava, posebno na najvišim komandnim položajima i funkcijama u Saveznom sekretarijatu i Generalštabu OS.

Koliko taj momenat može biti značajan, pokazuju npr. događanja u ranijoj VII armiji koja je ukinuta i ponovo formirana, kao II sarajevska armija. U razgovoru koji je Kadijević vodio sa rukovodstvom BiH (koncem 1991), kao sporno nametalo se pitanje nacionalne strukture starješinskog sastava na komandnim položajima (komanda armije i komande korpusa), jer je upravo takav sastav dovodio do nepovjerenja i podozrivosti kod aktuelnog državnog i političkog rukovodstva BiH. Komandant armije (sada već druge) bio je general Milutin Kukanjac, Srbin (došao iz Skoplja), načelnik štaba general Dobrašin Praščević, Crnogorac (prije toga u Zagrebu), komandant 17. tuzlanskog korpusa general Savo Janković, Crnogorac, 4. sarajevskog general Vojislav Đurđevac, Crnogorac, a komandant 5. banjalučkog korpusa Srbin, Nikola Uzelac. Poslije povlačenja JNA iz Slovenije i Hrvatske na teritoriju BiH, komandanti novih korpusa bili su iz drugih republika (Perišić i Vuković iz Srbije, Niković iz Crne Gore), tvrdi general J. Ninković. Dakle, niko iz BiH. Ali i ovo je bilo planirano.

U članku “Armija mora očuvati svoj narodni i jugoslovenski karakter” (Vojno delo, 3/88), Kadijević piše: “Armija mora očuvati i dalje razvijati svoj narodni i jugoslovenski karakter. Samo tako ona može biti ono što je uvek bila - zajednička oružana sila svih naroda i narodnosti Jugoslavije. Da bi se ta dva svojstva sačuvala i dalje razvijala, neophodni su koordinirani napori ne samo njenog sastava, nego i svih progresivnih snaga našega društva... Vaspitanje u duhu jugoslovenskog socijalističkog patriotizma, bratstvo, jedinstvo, ravnopravnost, borba protiv nacionalizma svih vrsta - bitni su zadaci koji su u funkciji daljeg razvoja pomenutih istorijskih svojstava JNA.” Ako je zalaganje za očuvanje i razvijanje pomenutih svojstava JNA bilo iskreno, onda je teško razumjeti da se nekoliko godina kasnije tako obračunava sa onom politikom i praktičnim rješenjima koji su obezbjeđivali ostvarenje takve ideje. Zbog toga nestvarno zvuči euforična Kadijevićeva konstatacija da su od bivše JNA stvorene tri vojske - vojska SRJ, vojska Republike Srpske i vojska Republike Srpske Krajine, što potpuno odudara od zalaganja da JNA mora biti “zajednička oružana sila svih naroda i narodnosti Jugoslavije”.

Poslije kritike koncepcije ONO i nekih (po njemu) neprimjerenih rješenja u organizaciji, sistemu rukovođenja i komandovanja, kadrovskoj politici i finansiranju, načelnik Štaba Vrhovne komande elaborira mjere koje je preduzelo najviše vojno rukovodstvo, a kojima je, kako kaže, “trebalo ublažiti negativno razarajuće dejstvo koncepta oružanih snaga sadržanog u Ustavu iz 1974”.

Ne ulazeći u ocjenu korektnosti “orijentacije” vojnog vrha koji nastoji da se u donošenju i provođenju planiranih mjera zaobiđu i izigraju važeće ustavne i druge zakonske odredbe, odnosno, kako to, ne bez ironije, kaže Kadijević, “da se odgovarajućim stručnim rješenjima doskoči i maksimalno neutrališu ona rješenja koja su proizlazila iz postojećeg ustavnog koncepta”. Treba reći da su te mjere vojnog vrha (sa malim izuzecima), posmatrane sa političkog i vojno-stručnog aspekta, bile ishitrene, kontroverzne i kontraproduktivne, pogotovo u tako složenoj unutrašnjoj političkoj situaciji. Ukidanje armija i divizija kao i formiranje vojišta (AO) sa korpusima i druge promjene koje su iz toga proizlazile - nije provjeravano i u praksi nije do kraja ni provedeno. Međutim, te mjere su nametnute i izazvale su od početka oštre reakcije u relevantnim armijskim krugovima i u nekim republikama. Ni jedna od mjera iz ovog kompleksa nije ocjenjivana kao racionalna, a pogotovo primjerena aktuelnoj situaciji u društvu i OS. Suština brojnih i oštrih primjedaba i zamjerki takvom rješenju svodila se na ocjenu da takvo rješenje očigledno nije bilo diktirano nekim operativno-strategijskim potrebama i razlozima, već, prvenstveno, određenim političkim planovima i ciljevima. Trebalo je, po svemu sudeći, da njihovo provođenje maksimalno suzi, ako ne i onemogući uticaj republičkih državnih i političkih rukovodstava na politiku razvoja OS SFRJ, koncept organizovanja, pripremanja i upotrebe, pa i kad je u pitanju TO kao njihova značajna komponenta i integralni deo, u odnosu na koju su, po Ustavu i drugim propisima, republike imale značajne ingerencije. I površan osvrt na kompleks ovih mjera upućuje na zaključak da upravo zbog toga što su bile diktirane prvenstveno nekim političkim ciljevima (militantni hegemonizam) i potrebama, te mjere, u vojno-stručnom smislu, nisu mogle biti optimalne i racionalne.

3. Reorganizacija OS

Nova vojno-teritorijalna podjela (formiranja četiri vojišta izvršena 1988/89), imala je ozbiljnih manjkavosti kad su u pitanju veličina, granice i druge karakteristike novoformiranih vojišta. To se najbolje vidi na primjeru tzv. centralnog ili sjevernog vojišta (sjedište u Beogradu), koje je obuhvatalo najveći dio teritorije Srbije, gotovo cjelokupnu teritoriju BiH i dio teritorije Hrvatske. Ako se ovo posmatra sa operativno-strategijskog (kao prioritetnog) stanovišta, zaista je teško pronaći racionalne razloge za njegovo prihvatanje, pogotovo ako se imaju u vidu ranija rješenja koja se odnose na uređenje teritorije, komandovanje, saradnju sa organima vlasti i dr. Ukidanje armija kao najviših operativno-strategijskih grupacija kopnene vojske je bilo problematično i neracionalno rješenje, ne samo zbog nekih tradicionalnih i istorijskih razloga (armije su postojale u srpskoj vojsci, u vojsci Kraljevine Jugoslavije, u NOV i POJ i u JNA u poslijeratnom periodu), već i zato što su armije, s obzirom na sastav i jačinu, strategijski raspored na jugoslovenskom prostoru, karakter i pripremljenost teritorije koju su pokrivale i druge faktore, bile za jugoslovenske uslove racionalnije i cjelishodnije organizacijsko i operativno-strategijsko rješenje. (Armije se ukidaju 1988/89, a formiraju se 1991. godine, kada je Kadijević na čelu OS i JNA.)

Odluka o prepotčinjavanju štabova TO republika novoformiranim komandama AO - vojištima, a štabova zona TO komandama korpusa je jedan segment globalnog rješenja reorganizacije komandovanja na operativno-strategijskom nivou, čime se isključuju republička i pokrajinska rukovodstva iz politike razvoja, pripreme i materijalno-tehničkog obezbeđenja OS. Dakle, u pitanju su, prije svega, razlozi političke prirode, a ne neke urgentne operativno-strategijske potrebe. To se vidi iz činjenice da je problem objedinjavanja snaga na odredenom vojištu, njihova upotreba i komandovanje već bio na korektan način razrješen (Strategija oružane borbe 1983, str. 149) i otuda nije bilo potrebe da se takva odluka donese.

Rasformiranje i reorganizacija TO Kosova, kao jedna od “značajnih” mjera koju je donijelo najviše državno i vojno rukovodstvo, mora se cjeniti u kontekstu politike koja se vodila i koja se još vodi prema toj pokrajini, odnosno u povezanosti sa drugim mjerama i postupcima koji proizlaze iz takve politike, a ne samo kao neko primarno vojno-stručno rješenje. Čak uz pretpostavku da se TO Kosova, u jednoj nepovoljnoj situaciji mogla koristiti i za međunacionalne obračune, način na koji je ova odluka provedena, a pogotovo obrazloženje koje daje Kadijević, s pravom izazivaju sumnju u opravdanost njenog ukidanja. Koliko su te sumnje i nedoumice bile opravdane, vidi se iz obrazloženja odluke (navedeno str. 78), gdje se kaže: “.. da je posle rasformiranja postojeće TO Kosova otpočelo stvaranje mnogo manje TO Kosova od jugoslovenski orijentisanih ljudi”, čime je i sam na jasan način ukazao na pravi smisao i cilj njenog donošenja. Kadijeviću ne smeta TO kao oblik vojne organizacije (koju prethodno napada i osporava), pod uslovom da je sačinjavaju pripadnici “jugoslovenski (unitaristički - I. R.) orijentisanih naroda” i da se njena funkcija i djelovanje uklapaju u jedan, već smišljen koncept tzv. transformacije postojećih OS i njihove maksimalne političke instrumentalizacije.

To potvrđuje i odluka o oduzimanju oružja od TO (maja 1990) i na drugim područjima Jugoslavije. Naime, ako su za donošenje ovakve odluke i postojali neki razlozi (zaoštravanje međunacionalnih i međurepubličkih odnosa, formiranje stranačkih i drugih paravojnih formacija, disperzija i “nedovoljna obczbedenost” TO), njeno provođenje moralo je izazvati ozbiljnu sumnju u njen pravi smisao i cilj, i to ne samo kod republičkih rukovodstava i štabova TO, već i kod većine objektivnih i nepristrasnih ljudi, uključujući i najveći broj starešina JNA.

Veljko Kadijević (navedeno str. 78) ocjenjuje da je oduzimanje oružja teritorijalnoj odbrani “jedna od najznačajnijih mera paralisanja pogubnog ustavnog koncepta”. Zašto se ovom “najznačajnijom merom” autor nije više pozabavio? Kada bi se problem razoružanja TO dublje analizirao, moralo bi se konstatovati da oružje nije oduzeto teritorijalnoj odbrani Srbije i Crne Gore, da je ta odluka najviše pogodila Hrvatsku i Bosnu i Hercegovinu, da se nije uspjelo oduzeti oružje 1/3 teritorijalne odbrane Slovenije i mnogim jedinicama teritorijalne odbrane Zapadne Hercegovine, a da je teritorijalna odbrana Srbije i Crne Gore, poslije učešća mnogih jedinica u ratu, preko Drine, Dunava i Prevlake, rasformirana stvaranjem Vojske Jugoslavije.

U provođenju ove mjere državnog i vojnog rukovodstva, došlo je do jedne ne samo indikativne, već i zabrinjavajuće pojave, odnosno do različitog odnosa prema jedinicama TO u republikama, pa i primjene etničkog kao osnovnog kriterijuma u njenoj realizaciji. Praksa je pokazala da se oružje oduzimalo samo od nesrpskih jedinica TO (Kosovo, Slovenija, Hrvatska, BiH), što je izazvalo proteste, ozbiljan otpor, pa i oružano suprotstavljanje. Poznato je da su neke jedinice TO u Hrvatskoj i BiH, pretežno srpskog sastava, dobijale u toku provođenja ove mjere i dodatne količine naoružanja, kao i to da je velika količina oružja i vojne opreme podjeljena i onim građanima srpske nacionalnosti koji čak i nisu bili vojni obveznici. Rezultati takve politike su poznati. To oružje, zajedno sa onim što je JNA planski ostavljala prilikom povlačenja iz nekih republika, poslužilo je ne samo za stvaranje vojske novoformiranih tzv. srpskih država (RS i RSK), već i brojnih paravojnih formacija.

Analiza nekih mjera koje je preduzeo vojni vrh, vjerovatno uz saglasnost državnog rukovodstva, ili njegovog djela, a kojima je, kako kaže Veljko Kadijević, “trebalo ublažiti negativno razarajuće dejstvo koncepta oružanih snaga sadržanog u Ustavu iz 1974”, pokazuje, pored ostalog, da ni one mjere koje su u datoj situaciji izgledale opravdane (kontrola nad naoružanjem TO), zbog nedosljednosti i pokušaja političkog manipulisanja nisu dale očekivane rezultate. Štaviše, bilo je očigledno da u napetoj situaciji, kakva je na prostoru Jugoslavije bila u vrijeme njihovog donošenja i provođenja, one nisu mogle biti svrsishodne i produktivne. Naprotiv, može se tvrditi da je njihovo donošenje i provođenje dovelo do većeg zaoštravanja odnosa između saveznog državnog vrha i republičkih rukovodstava, a posebno između tih rukovodstava i JNA, što bi se moglo označiti kao početak eskaliranja krize, pa i oružanih sukoba koji su se ubrzo razbuktali.

Začuđuje (ali, ne previše) nekritičan odnos koji Kadijević ima prema sopstvenoj ulozi i doprinosu politici razvoja OS, pa i usvajanju onih rješenja koja u knjizi kritikuje i osporava, odričući pri tom svaku ličnu i funkcionalnu odgovornost. To se eksplicitno pokazuje u sljedećem stavu: “U vreme kada se odlučivalo o temeljnim postavkama koncepta, odnosno između 1965. i 1974. godine, nisam bio na dužnostima sa kojih se moglo značajnije uticati na odluke toga nivoa, pa prema tome, mogu biti manje pristrasan u zaključivanjima” (navedeno str. 81). Nekorektnost ove ograde nije samo u tome što je Kadijević i do 1974. obavljao značajne dužnosti, već u prvom redu, zbog toga što ne pominje period (od 1974. do 1992), kada je obavljao visoke vojne dužnosti, uključujući i dužnost saveznog sekretara za narodnu odbranu, sa kojih je mogao i odlučujuće uticati na globalnu politiku i konkretna rješenja. Od 1968. pa do 1988. Kadijević je bio načelnik odelenja u I upravi GŠ, načelnik IV (nastavne) uprave GŠ, pomoćnik načelnika GŠ za KOV, pomoćnik saveznog sekretara za vojno-privredni sektor i zamjenik saveznog sekretara za narodnu odbranu. Po prirodi tih funkcija i nadležnosti, on se bavio (ili se morao baviti) ne samo pitanjima vojne politike, doktrine, organizacije OS, obuke i opremanja JNA, TO i dr, već je morao i direktnije učestvovati u donošenju i provođenju (barem većine) najvažnijih odluka i rješenja.

Treba li uopšte isticati šta je u političkoj, državnoj i vojnoj hijerarhiji predstavljala funkcija saveznog sekretara za narodnu odbranu, koju je obavljao od 1988. do 1992. godine? Dovoljno je reći da su njegove (zakonski utvrđene) nadležnosti u domenu vojne politike, odbrambenih priprema društva, organizacije i opremanja OS bile velike, a u nekim aspektima i neograničene, što mu je omogućavalo ne samo da bitno, već i presudno utiče na globalnu politiku i konkretna rješenja. Zbog toga je (u najmanju ruku) čudno da neko ko je obavljao istaknute štabne i na kraju komandne funkcije u periodu kada se razrađivala i usvajala koncepcija ONO, može tu isti koncepciju optuživati, skidajući sa sebe bilo kakvu odgovornost. Kadijević je, dakle, bio u prilici da ukaže na eventualne neutemeljenosti koncepcije, doktrine i ratne veštine, kao i na nedostatke u praktičnim rješenjima koja sada kritikuje, odnosno da iznese vlastite poglede i predloge. Široj armijskoj javnosti, pa i djelu ljudi (ne svima) koji su sa njim saradivali, nije poznato da se suprotstavljao koncepciji ONO i na njoj zasnovanoj politici razvoja OS, koju sada kritikuje. Naprotiv, iz onoga što je objavljivao u raznim publikacijama, a posebno u stručnim časopisima, može se zaključiti suprotno. Od više članaka objavljenih u “Vojnom delu”, polovina je posvećena problemima teorijske razrade kocepcije ONO, doktrine i ratne vještine i nekim pitanjima organizacije OS. Da pomenemo samo neke: “O metodu materijalističke dijalektike u vojnoj teoriji” (“Vojno delo”, 2/56), “Uloga ratnih iskustava u izgradnji teorije ratne veštine” (“Vojno delo”, 11/58), “Opštenarodni oblik rata, borbeni moral armije i naroda - međusobni uticaj i zavisnost” (“Vojno delo”, 1-2/61), “O nekim osnovnim pitanjima naše strategije i doktrine oružane borbe” (“Vojno delo”, 3/72), “Tito tvorac naše savremene koncepcije opštenarodne odbrane” (“Vojno delo”, 6/80), “Marksizam i vojna organizacija za odbranu” (“Vojno delo”, 6/83), “Branko Mamula je bitno doprineo očuvanju kontinuiteta Titove koncepcije odbrane” (“Vojno delo”, 6/89) i dr. Iz navedenih naslova i stavova koje zastupa u tretiranju pojedinih pitanja, proizlazi zaključak da se autor trudio da neke postavke ONO potvrdi i objasni. Zbog toga se neki čitaoci njegove knjige s pravom pitaju otkud takav i tako radikalan zaokret u njegovim pogledima na isti problem? Nameće se i pitanje šta su, zapravo, njegovi pravi stavovi i opredjeljenja, oni raniji ili sadašnji i da li je samo u pitanju pokušaj prilagođavanja, odbacivanja lične, političke i svake druge odgovornosti za sunovrat jugoslovenskog društva.

4. TO kao “podvala” i “vojska bez države”

Ranije je bilo govora o tome da u knjizi “Moje viđenje raspada” i nekim ranijim intervjuima, Veljko Kadijević Teritorijalnu odbranu naziva podvalom, pa čak u tome vidi i djelo neprijatelja. Da li je Kadijević, savezni sekretar za NO, čovjek obnove nekih stanovišta o klasičnoj vojsci? Šta o toj njegovoj definiciji, o “podvali” misle njegovi prethodnici, savezni sekretari za narodnu odbranu Nikola Ljubičić i Branko Mamula, šta načelnici Generalštaba Stane Potočar, Branko Mamula, Petar Gračanin, Zorko Čanadi, Stevan Mirković i Blagoje Adžić? Šta o tome misle komandanti armija, vojišta i komandanti republičkih štabova Teritorijalne odbrane? Dakle, šta o tome misle ljudi sa kojima je sarađivao i “gradio” tu komponentu oružanih snaga? Šta o tome misle članovi Predsjedništva SFRJ, kojima je bio potčinjen, a šta predsjednici republika sa kojima je saradivao, a koji su manje-više svi doprinjeli da Veljko Kadijević postane po činu i položaju to što je postao? Najzad, šta o tome misle njegovi ondašnji pomoćnici - generali i doktori nauka Mićo Ćušić, Simeon Bunčić, Ramiz Abduli, Sveto Popović, Aleksandar Stamatović i Nikola Čubra?

Pravo je pitanje zašto Kadijević sada smatra da je ta koncepcija podvala. Da li se (između ostalog) on za takav stav opredjelio i iz pragmatičnih razloga, kada su na izborima u Sloveniji i Hrvatskoj i, djelom, u BiH, pobjedile snage koje su (objektivno) bile protivnici političkog vrha Srbije, i došle u priliku da, na osnovu političke pozicije koju su zadobile, kontrolišu cjelu (u Sloveniji), ili veći dio snaga svojih TO (u Hrvatskoj i Bosni)?

Veljko Kadijević naglašeno govori o ulozi i učincima Štaba Vrhovne komande (ŠVK) kao nosioca procjene. Tako, na primjer (navedeno str. 35. i 36), piše i to da je ŠVK (1989) pune dvije godine (od 1987) ukazivao “da se velikom brzinom približava vreme kada će upravljanje zbivanjima u Jugoslaviji dominantno preuzeti strani faktori”. Ako je tako zaista bilo, postavlja se pitanje: kako je ŠVK tada (u toj funkciji) djelovao i šta je ŠVK (čiji je savezni sekretar admiral Branko Mamula, Veljko Kadijević, njegov zamjenik, a Stevan Mirković načelnik Generalštaba) poduzeo? Da li tada, ili u martu 1991. sazrijeva ideja o Štabu Vrhovne komande kao surogatu vrhovnog komandovanja, kada je armijski vrh zaključio da Predsjedništvo SFRJ (Jović, Zelenović, Mesić, Bućin, Drnovšek i Bogićević) ne mogu funkcionisati kao Vrhovna komanda Oružanih snaga? Kada i po čijoj odluci ili sugestiji Kadijević sebe stavlja u centar zbivanja? O tome ko čini Štab VK i kakav je suštinski odnos između Vrhovne komande i ŠVK Kadijević nije dao precizniji odgovor.

Veljko Kadijević piše o JNA kao “vojsci bez države”. A kako je i zašto tako dugo ostao i napredovao u takvoj vojsci? Kako je u toj vojsci od 1974. godine, kada je po njemu JNA postala “vojska bez države”, do 1992. godine (to znači za 18 godina) bivao unapređivan u najviše činove? I, na kraju, kako je učestvovao i komandovao snagama za “odbranu” od razbijanja SFRJ, koje, kako on kaže, nije ni bilo? Po njemu SFRJ i JNA razaraju nepremostive krize već 30 godina! Čak od 1962. godine! A sam raspad SFRJ i JNA traje 18 godina. Zašto se prihvata da vodi “vojsku bez države”? I zašto, barem on i dio armijskog rukovodstva, nisu podnijeli ostavku maja 1991. godine, kada Predsjedništvo SFRJ, zajedno sa predsjednicima republika, nije prihvatilo njegov stav o “mešanju međunarodnih institucija u unutrašnje stvari naše zemlje” i kada kakva-takva Vrhovna komanda, tj. Predsjedništvo države nije prihvatilo njegove “predloge i konkretne mere”?

5. Vojišta - umjesto armija

Na strani 77, Kadijević govori o formiranju tri vojišta umjesto šest armija kopnene vojske i o tome kako se organizacija JNA poklapala sa administrativnim granicama republika - što nije tačno. Prva i Druga armija (beogradska i niška), osim nekoliko garnizona na jugu Srbije, pokrivale su teritoriju Srbije sa Kosovom i Vojvodinom. Titogradski korpus teritoriju Crne Gore. Treća armija (Skopje), pored Makedonije, drži i dio južne Srbije. Peta armija (Zagreb) pokriva dio Slovenije (pravac Trst-Rijeka). Sedma armija (Sarajevo), pored Bosne, dio hrvatske (istočnu Slavoniju do linije Našice-Slavonski Brod - vinkovačku depresiju). Deveta armija (Ljubljana) je na teritoriji Slovenije. Vojno-pomorska oblast “pokrivala” je cjelu akvatoriju i deo kopnene teritorije četiri republike. RV i PVO (što je bilo logično), locirane su na cjeloj teritoriji. Na teritoriji Hrvatske preklapale su se zagrebačka armija i još tri operativno-strategijske organizacije - grupacije.

JNA je do 1988/89. u svom sastavu imala armije i vojno-pomorsku oblast koje su (skoro sve) nosile tradiciju ratnih armija. (Slovenija je 1968. godine dobila ljubljansku - Devetu armiju sa tradicijom Devetog slovenačkog korpusa). Komande armija su rukovodile divizijama i brigadama sa tradicijama iz NOB-a. Novom organizacijom ukinute su armije i većina divizija, a vojišta rukovode novouvedenim korpusima. Očekivalo se da Kadijević obrazloži reorganizaciju komandovanja i ustrojstva operativno-strategijskih grupacija i Teritorijalne odbrane. O kojoj reorganizaciji se radi? Od šest armija stvaraju se četiri “vojišta” i to:

Tzv. sjeverno ili centralno vojište spaja Prvu (Beograd) i Sedmu armiju (Sarajevo) i njihove snage se stavljaju pod komandu vojišta sa sjedištem u Beogradu. Zapadna granica vojišta je Našice, Slavonski Brod, Sava-Una i bosansko-hrvatska granica od Bosanskog Grahova do Crne Gore. Prema tome, Prva armijska oblast ili “vojište” drži najveći dio Srbije, cjelu BiH i istočnu Slavoniju. Korpusi Sedme armije iz Banja Luke, Tuzle, Sarajeva idu pod Beograd. Koliko je to imalo veze sa novom organizacijom Jugoslavije - u najmanju ruku je indikativno?

Tzv. sjeverozapadno vojište (Zagreb) spaja Devetu (Ljubljana) i Petu armiju (Zagreb). Ukidanjem ljubljanske armije (i Kraljevina Jugoslavija je u Sloveniji imala svoju - Sedmu armiju), Deveta armija transformisana je u dva korpusa pod komandom Zagreba.

Tzv. jugoistočno vojište (Skopje) ukida Drugu (Niš) i Treću armiju (Skopje) i “pokriva” prostor Makedonije, dio južne Srbije, Kosovo i Crnu Goru.

Tzv. jadransko-pomorsko, kao četvrto i specifično vojište (Split), čine efektivi Ratne mornarice, pri čemu je Kninski korpus bio najjača snaga kopnene vojske ovog vojišta.

Veljko Kadijević ocjenjuje da su toj reorganizaciji najviše otpora pružale Slovenija (koja ide “pod” Zagreb) i Bosna i Hercegovina (koja ide “pod” Beograd), a velike prigovore iskazali su Kosovo i Crna Gora, koji su potčinjeni Skoplju. Otpori su bili još veći i zbog stavljanja štabova Teritorijalne odbrane republika i pokrajina i zonskih štabova (ne samo u operativnom pogledu) pod komande vojišta i korpusa. Nosioci otpora (naročito u Sloveniji i Bosni) su reorganizaciju JNA smatrali revizijom koncepcije opštenarodne odbrane u oblasti komandovanja i organizacije jedinica. Reagovanja na ovu reorganizaciju JNA bila su opravdana, jer su mnogi smatrali (uključujući i veliki broj generala) da ona u suštini razbija jedinstvo oružanih snaga i destabilizuje odnose između saveznog centra i republika. Pri tome, treba imati u vidu da je odluka o transformaciji Teritorijalne odbrane Kosova donesena ranije i to zbog toga, kako tvrdi Kadijević, što je bila sastavljena od “separatističkih snaga”, pa je njeno novo komponovanje primjenjeno u korist “jugoslovenski orijentisanih ljudi”.

U kojoj mjeri je ova i ovakva reorganizacija OS usklađena sa ponašanjima JNA u godinama 1988-89. i dalje? - pitanje je koje traži analizu i odgovor, ali činjenica je da se ta reorganizacija izvodi pred rat (a svaka reorganizacija je stanovit period i dezorganizacija) i da se novi sistem komandovanja srušio za 2-3 godine i doveo, mada ne samo on, do razbijanja JNA, tj. zajedničkih oružanih snaga Jugoslavije. Nestale su u ratu sve komande “vojišta” i sve se svelo na Vojsku SRJ sa tri srpske armije (Prva u Beogradu, Druga u Podgorici i Treća u Nišu), a od formacija teritorijalnih odbrana nastale su vojske u Bosni i Hercegovini (tri), u Hrvatskoj (dvije vojske), u Sloveniji i Makedoniji (po jedna). Teritorijalne odbrane Srbije i Crne Gore su oficijelno rasformirane 1994. godine.

Razloge za neprimjerenu upotrebu i ukupno ponašanje JNA i njen raspad ne treba tražiti u koncepciji, doktrini ili organizaciji, već u pogrešnoj politici najvišeg državnog i armijskog vrha i nekih republičkih rukovodstava posljednjih godina, čiji je sastavni dio bila i zloupotreba JNA, kojoj je dodjeljena uloga koja za nju nikada nije bila predviđena.


Nastavak slijedi...

“Rukovodstvo JNA se jula 1988. počinje vezivati za
velikosrpsku nacionalističku politiku i u odsudnom
trenutku jugoslovenske drame ono je stalo na stranu
srpskog nacionalizma u bezumnom bratoubilačkom ratu”
(Kontra-admiral Vidoje Žarković)
_______________________________

DVA ILI PET PERIODA RAZVOJA OS SFRJ

Pišući o razvoju oružanih snaga (str. 68. i dalje), Kadijević korektno govori o ratnom periodu (1941-1945), bez obzira na to što ne spominje partizane, zaboravlja pun naziv našeg rata (ispuštajući atribut “narodni”), izbjegava da kaže da smo NOR dobili preko nacionalnih partizanskih snaga predvođenih glavnim štabovima, koje su istovremeno bile i zajedničke jugoslovenske oružane snage.

Mirnodopski (posljeratni) period djeli na dva djela 1945-1960. i 1960. i dalje. Međutim, u kojoj mjeri je ova periodizacija subjektivan i neutemeljen prilaz prilagođen njegovim “viđenjima” ostaje da se vidi i uporedi sa napisanom periodizacijom.

Četvorogodišnji ratni razvoj (1941-1945) je period stvaranja i razvitka narodnooslobodilačke vojske i partizanskih odreda, sa Vrhovnim štabom i glavnim štabovima republika, kao i njihove transformacije u JA pred kraj rata. To je ujedno i vreme organizovanja Vrhovnog štaba u toku oslobodilačke antifašističke borbe na bazi zajedničkih općejugoslovenskih i specifičnih rješenja. Ovaj period je naučno i stručno obrađen u hiljadama tomova i radova, a istorijske institucije raspolažu svim što se moglo sačuvati i obraditi o pobjednosnoj borbi svih naroda Jugoslavije. Prema tome, mi smo, u stvari, narodnooslobodilački rat dobili preko nacionalnih armija koje su istovremeno bile i zajedničke - jugoslovenske.

Četrdesetogodišnji poslijeratni (mirnodopski) period (obrađen u ediciji od 24 obimne monografije) je uslovljen razvojem SFRJ od državnog organizovanja s ideološkim usmjeravanjem, do podruštvljavanja odbrane, U ediciji se razvoj oružanih snaga SFRJ djeli na tri perioda (Monografija I, str. 12, 13. i 14).

– Prvi period (1945. do 1958) - obilježava slavljenje pobjede, zatim analiza rezultata, pregrupacija jedinica, demobilizacija i početak mirnodopskog organizacijskog i doktrinarnog procesa. Javila se i određena opasnost sa Zapada (Čerčilove pretnje, povlačenje iz Trsta, dela Istre i Koruške, Andersonove jedinice u Italiji). Organizacija JNA je bivala sve više centralizovana, posebno u oblasti komandovanja i po mnogo čemu su se kopirala iskustva Crvene armije (uglavnom bez pravog opravdanja) - sve do 1948. Tada je zaprijetila nova opasnost sa Istoka, uslovljena otporom Staljinovoj hegemoniji, i ona je uslovila promjene u oružanim snagama i vraćanje na sopstvena iskustva iz Narodnooslobodilačke borbe. Oružane snage su postepeno prestajale da budu jedini nosilac funkcija odbrane, ali su ostale njen najvažniji dio.

– Drugi period (1958-1969) - predstavljao je normativno, doktrinarno i organizaciono uređenje odbrane i oružanih snaga. Na bazi Ustava iz 1963. odbrana zemlje nije više bila samo dužnost, već i pravo stvaraoca i realizatora odbrambene politike, da bi 1968. u osnovi bio oblikovan koncept opštenarodne odbrane, pa su se oružane snage Jugoslavije sastojale od JNA i Teritorijalne odbrane. Federalnu armiju je organizovala i finansirala federacija, a Teritorijalnu odbranu, kao drugu komponentu oružanih snaga, opštine, pokrajine i republike međusobno usklađenim planovima razvoja i upotrebe.

– Treći period (1969-1985) - predstavlja nastavak dogradnje opštenarodne odbrane, posebno Teritorijalne odbrane i provjeru cjelokupnog sistema sa proširenjem na ONO i društvenu samozaštitu. Ustav iz 1974. detaljnje je definisao prava i obaveze odbrambenih subjekata. Sve je to praćeno i raspravama, promjenama, pa i različitim gledanjima. Ovaj period prate pisane rasprave i stručni elaborati, odnosno planovi, a posebno je značajna studija “Strategija oružane borbe 1976” i njena dopuna iz 1983.

Za ratni i tri posljeratna perioda razvoja, NOV i POJ i JNA nemaju čega da se stide. Učinile su sve za narode Jugoslavije, oslobodile su zemlju, odvratile su agresiju s obe strane i obezbjedile miran četrdesetpetogodišnji razvoj zemlje.

– Period od 1986. do formalnog nestanka JNA, aprila 1992, nije još obrađen. Predstoji njegova istorijska analiza u kojoj neće moći da se izbjegnu ocjene o najvećoj centralizaciji odbrane i najvećoj posljeratnoj reorganizaciji oružanih snaga (protiv čega su bili mnogi i u Armiji, i u republikama). Reorganizacija je izvedena neposredno pred ovaj rat i nije bila završena. Neće moći da se izbjegnu ocjene o tome da je JNA postepeno počela (pred ovaj rat i tokom njega) da prolazi kroz svojevrstan negativan preobražaj. Od zaštitnice nezavisnosti i suvereniteta Jugoslavije, više od 45 godina, iako joj se danas s mnogih strana to osporava, kada je postala VJ, ona je jednostrano branila interese jednog ili dva naroda i time prestala da bude jugoslovenska i narodna. Tačno je da su Jugoslavija i JNA bile u teškoj situaciji. Napravljena je sudbonosna greška kada se JNA od branitelja Jugoslavije i svih njenih naroda preobratila u zaštitnicu samo jednog etnosa i jedne nove države. I, opet, pitanje: zar je za stvaranje tzv. “treće Jugoslavije”, to jest SRJ i vojske te države, trebalo proliti toliko krvi? Naravno da nije. Da su prije ovog rata srpsko i crnogorsko političko rukovodstvo, pa i armijski vrh odmah krenuli (a ne poslije izgubljenog rata) ka stvaranju ovakve države, uz priznanje drugih država - nekadašnjih republika koje su postojale i bile međunarodno priznate u svojim ranijim granicama, rat i sve što se dogodilo bilo je moguće izbjeći.

Početak raspada Jugoslavije neki (pa i Kadijević) pomjeraju vremenski unazad. Tačno je da je postojala od ranije tzv. jugoslovenska kriza. Ali se SFRJ i JNA nisu raspale. Zbog slabosti u SK Jugoslavije na scenu su postepeno stupali nacionalisti, antikomunisti, kako oni iz redova SK, tako i iz redova ekstremne desnice. Pogodovala im je tzv. “antibirokratska revolucija”, s tezama o “ugroženosti nacije”, koja je počela neobuzdano da ruši zajedništvo jugoslovenskih naroda i stvara nove međunacionalne odnose po mjeri interesa “istorijskog naroda”. Tako su jedni, uglavnom militantni nacionalisti, zagovarali centralističku, unitarnu državu, okrivljujući Ustav iz 1974, koji je, navodno, dao previše prava republikama i pokrajinama, dok su drugi bili za konfederaciju, tj. savez država uz prethodno međurepubličko razdruživanje. Dakle, umjesto borbe za demokratizaciju jugoslovenskog društva, počela je bitka za prevlast nacionalista.

Prvi su nastupili srpski nacional-šovinisti sa “neobjavljenim” Memorandumom SANU, koji je postao podloga za populističko-nacionalističku politiku aktuelne vlasti i većine opozicije. Psihološke pripreme za to počele su ranije. Vojni vrh tada nije polemisao sa tvorcima Memoranduma, mada je dao do znanja (koliko je meni poznato), da se s tim ne slaže. O Osmoj sednici CK SKS vojni vrh je “samo razmišljao”, dvoumeći se da li da reaguje ili ne, ali do toga nije došlo. Takva politika u Srbiji tjerala je vodu na mlin svih drugih nacionalizama. Politiku “velike Srbije” slijedile su politika “velike Hrvatske” i politike drugih nacija, usmjerene ka samostalnim državama.

JNA se duže vrijeme držala Jugoslavije, ali, kada je sve krenulo nizbrdo, u vojnom vrhu se 1988. procjenjuje da su Srbija i Slobodan Milošević jedini branitelji SFRJ. Da li je armijski vrh tada vidio (ili nije) da je to politika nacionalnog hegemonizma vodeće nacije? U izbornim kampanjama (1990) i poslije njih, stvari su se zaoštravale, a ulje na vatru doliveno je odlukom SSNO (maja 1990) o razoružanju Teritorijalne odbrane nekih republika. Poslije višestranačkih izbora, JNA je imala sve manje kontakta sa republikama, naročito sa onima u kojima je pobjedila opozicija, i to ju je dalje orijentisalo ka Srbiji. I kadrovskom strukturom postajala je sve bliža srpskoj strani. Opozicione stranke nisu ni htjele da pridobiju JNA (već su je iskoristile) i radile su na stvaranju sopstvenih oružanih snaga - paravojnih formacija. U takvim okolnostima JNA se nije snašla. Ona nije ustrajala na razoružanju paravojnih snaga kao glavnoj opasnosti za međunacionalne oružane sukobe, a sve to se dešavalo u uslovima narastajućeg haosa kada niko ne poštuje Ustav, pravni poredak, a još manje međusobne onovremene dogovore.

Izlaz je bio u promjeni principa zajedničkog života, ali ne nasiljem i ratom, nego koncenzusom naroda i narodnosti. JNA, kao jugoslovenska oružana sila, nestaje poslije povlačenja iz Slovenije, mijenja svoje ime, simbole, doktrinu, strategiju, političko usmjerenje i zadatke. Ukratko, to je sada druga vojska i od njenih ostataka stvorene su Vojska Krajine u Hrvatskoj, srpska vojska u BiH i Vojska Jugoslavije. Sve tri zajedno, i ni jedna posebno, nemaju ništa zajedničko sa bivšom JNA.

Stalno se postavlja pitanje da li se JNA mogla drugačije ponašati? Odgovor je potvrdan. JNA se morala držati politike zaštite demokratskog razvoja, privrednog i političkog preobražaja Jugoslavije i, posebno, zaštite ravnopravnosti njenih naroda! Tvrdnjom da je do rata moralo doći, da je rat nametnut spolja i od “secesionista” - opravdavaju se krivci za rat. Tačno je da je Jugoslavija bila u izuzetno teškoj situaciji, ali u najmanju ruku, JNA je mogla smanjiti žrtve. Armijski vrh je napravio sudbonosnu grešku, jer se JNA od branitelja Jugoslavije i svih njenih naroda preobratila u zaštitnicu samo jednog naroda i jedne države.


Nastavak slijedi...

“Kompromis se nije mogao postići jer je već otprije
postojao plan da se silom rješi jugoslovenska kriza.
Odluka o ratu već je bila donijeta”.

“Cijela priča o vojnom udaru kojim bi se stavila tačka
na avnojevsku Jugoslaviju bila je koordinirana
u trouglu Milošević-Jović-Kadijević.”
(Član Predsjedništva SFRJ Bogić Bogićević)
_________________________

OD NAJAVE DO RATOVA (1989-1992)

Ako se u vezi sa raspadom SFRJ i JNA apostrofiraju neki vremenski intervali iz ugla vojno-stručne analitike, onda su to godine od 1989. do 1992. - od najave do rata-ratova.

1. Godina 1989. istorijski je značajna (čak presudna) za čitavu jednu epohu. To je godina raspada jednopartijske države i vrhunac nacionalističke euforije, naročito u Srbiji i Hrvatskoj.

U Srbiji se “dešavaju” Slobodan Milošević i antibirokratska revolucija (privlačnog li imena). Tu su svojevrsne aneksije pokrajina. Uveden je višepartijski sistem, počela bitka za “veliku Srbiju”. Začela se “balvan revolucija”. Sve policije, posebno one u Srbiji i Hrvatskoj, uskočile su u velike uloge. Miting u Beogradu (28. februara 1989.) bio je najveći i najrušilačkiji od svih mitinga tzv. antibirokratske revolucije. Dan ranije, kninskim mitingom počinje tzv. ustanak Srba, uz prethodno veliko angažovanje brojnih intelektualaca iz Srbije (tzv. “kulturni desant”), koji obezbjeđuje paravojna grupa iz Vojvodine. Osniva se i HDZ u Društvu književnika Hrvatske, što je, po Tuđmanu, “početak preporoda - Hrvatske”. U Beogradu je Slobodan Milošević, u Kninu Milan Babić i Jovan Rašković, uz svestranu pomoć članova SANU, posebno Matije Bećkovića, Antonija Isakovića, Dobrice Ćosića i drugih, poput Brane Crnčevića... U Zagrebu je Franjo Tuđman. Tada je jasno zacrtan tok budućih događaja.

Beogradski studenti (upotrebljeni kao sredstvo manipulacije) organizuju protestne zborove, njih oko 5.000 ide ka Skupštini SFRJ. Kolonu predvode Slobodan Unković (Hercegovac) i Petar Škundrić (iz Slavonije). Prvi je rektor Univerziteta (a kasnije predsjednik Skupštine Srbije), a drugi je predsjednik Univerzitetske konferencije SKJ (a kasnije generalni sekretar SPS-a). Ujutru im se priključuju radnici iz Rakovice. Istog dana se drži sjednica Predsjedništva SFRJ o tome kako smiriti ovaj miting i donosi se odluka da im se obrati Raif Dizdarević, predsjednik Predsjedništva SFRJ.

U isto vrijeme oko 2.000 radnika TVIK-a idu pred zgradu Kniske općine. Oko podne, pred Skupštinom SFRJ pojavljuje se Dragan Tomić, predsjednik Gradskog odbora Socijalističkog saveza Beograda (a danas predsjednik Skupštine Srbije), koji traži preispitivanje odgovornosti Stipe Šuvara i Štefana Korošeca, čelnika CK SKJ. Raif Dizdarević traži Stipu Šuvara da idu zajedno na miting, i oko 14,00 časova obraća se masi pred Narodnom skupštinom, ali biva ispraćen povicima; “Ništa nisi rekao”. U isto vrijeme u Klubu književnika Hrvatske, Franjo Tuđman govori o osnivanju Inicijativnog odbora HDZ-a. U 22,30 časova Slobodan Milošević poručuje - da će svi krivci za stanje na Kosovu biti “kažnjeni i uhapšeni”. Sutradan, uhapšen je Azem Vlasi, omladinski pa zatim partijski funkcioner sa Kosova. U ponoć istoga dana Franjo Tuđman slavi “početak preporoda Hrvatske”. Tuđman i Milošević objektivno postaju priželjkivani partneri.

Neki kažu da je u Beogradu, ispred Skupštine SFRJ, umrla avnojevska Jugoslavija. U svakom slučaju, tada su u još vladajućoj partiji postojala dva gledanja o Jugoslaviji koja su uveliko uzdrmala njene temelje. Jugoslavija se počinje opredjeljivati za i protiv Slobodana Miloševića, a i Slobodan Milošević za i protiv drugih. To je raspad po nacionalnoj crti - srpsko-albanskoj i srpsko-hrvatskoj. Slovenci 27. februara 1989. iz Cankarjevog doma (Ljubljana) poručuju da se u Starom trgu na Kosovu brani avnojevska Jugoslavija, a miting u Beogradu optužuje ove snage za razbijanje zajedničke države. Jugoslavija se posvađala oko Kosova, što je bio samo povod, ali ne i glavni uzrok. Javlja se admiral Petar Šimić i u ime SKJ u JNA napada Slovence, a u stvari, interpretira stavove rukovodstva JNA, solidarišući se sa Slobodanom Miloševićem. Slobodan Milošević, osokoljen istupanjem JNA, saopštava da ne treba popuštati pritiscima albanskih demonstranata.

Godinu 1989. obilježava rasprava o zategnutim odnosima Srbije i Slovenije i Slovenije i JNA. U pitanju su “dogmatsko-centralistička politika” Srba i “razbijačka antisrpska politika” Slovenaca. To je godina napora i razgovora da se stanje popravi i ne dozvoli promjena Ustava Slovenije i V. Kadijević ističe da “neće ni pod koju cjenu to dozvoliti”. To je godina vanrednih mjera na Kosovu. Godina priprema za promjenu Ustava SFRJ, akcija protiv A. Markovića i poruka S. Miloševića “pre će Srbija srušiti njega nego on Srbiju”. Te godine Petar Gračanin kao sekretar za unutrašnje poslove SFRJ kaže Borisavu Joviću: “Pita se Veljko kako može Drnovšek da mu bude vrhovni komandant”.

U Kuparima, vojnom odmaralištu kod Dubrovnika, od 1. do 12. avgusta zajedno se odmaraju S. Milošević, V. Kadijević, B. Jović i B. Trifunović, a prema izjavi B. Jovića: “Veljko ima iste stavove kao Srbija, što nas jako zbližava s Armijom” (B. Jović, navedeno str. 45).

Oktobra 1989. savezni sekretar za narodnu odbranu predlaže da je “neophodno pojačati planove odbrane i izraditi Plan kontraobaveštajnog obezbeđenja na razotkrivanju neprijateljskog delovanja” u Sloveniji. To je godina oštrih polarizacija na sjednicama Predsjedništva SFRJ o međunacionalnim odnosima. Odnos je 4:4; na jednoj strani su Srbija i Crna Gora i dve pokrajine, a na drugoj Slovenija, Hrvatska, BiH i Makedonija. Načelnik Štaba Vrhovne komande dobiva čin generala armije. Stipe Šuvar je bio protiv i smatra da prvo treba unaprediti Koču Popovića i Peku Dapčevića. Tu je Proglas SSRN Srbije o prekidu ekonomskih odnosa sa Slovenijom i bez “Jovićevog znanja.”

Od maja 1989. do maja 1990 predsjedavajući u SFRJ je J. Drnovšek - teška godina, ali bez rata.

2. Godina 1990. označava nastavak napada na “komunjare”, barikade, početak borbe u Hrvatskoj i prve žrtve. Godina izbora u svim republikama. Tu su i početni elementi ekonomskog rata (prisvajanje primarne emisije i blokada roba iz Slovenije).

Počinju pripreme da se na 14. kongresu SKJ (20. januar 1990) odigra glavna bitka; da “Slovenci ostanu sami”, a Armija prihvata “da nosi barjak. Mi ćemo ih podržati, da ne budemo na čelu, jer bi djelovalo odbojno za Hrvate i Makedonce” (B. Jović, navedeno str. 88). Na 14. kongresu delegati JNA su ćuteći podržali S. Miloševića. Sa 14. kongresom prestaje da funkcioniše SKJ, glavna poluga SFRJ.

Tu su demonstracije na Kosovu (13. februar 1990), čijim povodom S. Milošević izjavljuje: “Biće rata, boga mi.” U prisustvu Kadijevića je još određeniji: “Pred građanskim ratom smo i moramo ga sprečiti.” Na pitanje Stipe Šuvara da li će Vojska pucati, njegov zemljak Kadijević iz Imotskog odgovara: “Hoće”.

Održani su tajni razgovori (26. april 1990) između V. Kadijevica i B. Jovića. Kadijević smatra da nigdje “ne može da iznese što želi”, a Jović ocjenjuje da Kadijević “želi pomalo da prebacuje odgovornost na drugoga”. Kadijević tom prilikom predlaže da JNA treba da Teritorijalnu odbranu maksimalno stavi pod svoju kontrolu, posebno u Sloveniji i Hrvatskoj, da bi 17. maja pala odluka o njenom razoružavanju. Kadijević je “razočaran odlukom rukovodstva Srbije da 8. juna 1990. formira Socijalističku partiju” i to smatra definitivnim raspadom Jugoslavije. 27. juna, B. Jović u prisustvu P. Gračanina saopštava “da bi ih (Sloveniju i Hrvatsku) najradije isterao silom iz Jugoslavije, jednostavnim presjecanjem granice i proglašavanjem da su se svojim odlukama sami doveli u tu situaciju, ali ne znam šta da radim sa Srbima u Hrvatskoj” (B. Jović, Poslednji dani SFRJ, str. 160).

Dan kasnije, 28. juna 1990. (na Vidovdan), S. Milošević se saglašava sa idejom o “izbacivanju Slovenije i Hrvatske iz Jugoslavije”, rekavši da će i bez njih Jugoslavija imati 17 miliona stanovnika, što treba da znači da će Jugoslaviju činiti BiH, Srbija, Crna Gora i Makedonija.

Tu je vježba “Romanija”, u kojoj “opozicione snage u Sloveniji i Hrvatskoj igraju ulogu neprijatelja”. Avgusta 1990. na krstarenju oko Mljeta nalazi se isto društvo kao i prethodne godine (Kadijević, Milošević, Trifunović, Jović). Za njih je A. Marković “neprihvatljiv, direktan eksponent SAD, igra najprljaviju izdajničku igru”, a po Kadijeviću je čak i “kurvin sin” (kakve niske i primitivne diskvalifikacije). Pobuna Srba u Hrvatskoj započela je 17. avgusta 1990. U Kninu je proglašeno ratno stanje.

Kadijević predlaže: “Mora se biti spreman i na upotrebu Vojske u Sloveniji već u septembru 1990, a u Hrvatskoj u oktobru”. Jović se čudi novim prilazima gorućim problemima i novoj taktici Kadijevića. 11. septembra radi se etnička karta (učestvuje i D. Ćosić) srpskog prostora u BiH i Hrvatskoj, od Šibenika, preko Like, Bosanske Krajine, pored Save do Bjeljine (Srbi u većini) i to je budući prostor Srbije. U centru Bosne su Muslimani.

Oktobra 1990. V. Kadijević daje B. Joviću ideju “da treba maknuti samo 100 ljudi i sve će biti u redu” (B. Jović, navedeno str. 201), a JNA sprema takve planove.

Istog mjeseca se donosi Špegeljev plan odbrane Hrvatske (u dogovoru sa Slovencima), s ocjenom da bi napad na Sloveniju i Hrvatsku bio “prevelik zalogaj” i da je JNA “nemoćna”. 22. novembra dogovorena je razrada vojnih planova (Jović, Kadijević, Brovet i Adžić).

Godina 1990. je godina u kojoj se ne postavlja pitanje da se sačuva Jugoslavija, nego kako da se izbjegne rat. Te godine na izborima su pala sva stara rukovodstva osim u Srbiji i Crnoj Gori. Slovenija je samostalna, Srbija bez pokrajina, Srbi u Hrvatskoj i BiH su uz Srbiju i to postaje najveći događaj i glavno pitanje. Albanski separatisti su ućutali i bez ustanka.

Od maja 1990. do maja 1991. B. Jović je predsjedavajući Predsjedništva SFRJ. Te godine, počelo se pucati i ratovati u Hrvatskoj.

3. Godina 1991. je “prokleta” godina, godina ratova u Sloveniji i Hrvatskoj. Pomenino još neke glavne događaje - prvenstveno one koji su značajni sa vojnog aspekta. U januaru 1991. dolazi do upada Srbije u monetarni sistem Jugoslavije i naredbe Predsjedništva SFRJ da se rasformiraju paravojne snage (to je trebalo učiniti ranije jer su mnoge od ovih snaga formirane od 1987. do 1991. - I. R.), koja se ne realizuje. Milicija “Krajine” (Knin) odvaja se od SUP-a Hrvatske što predstavlja jedan od početaka šireg sukoba. Dolazi do raskola između nacionalističkih stranaka u BiH. Tuđmanova HDZ stvara svoje paravojne formacije.

U februaru 1991. manja grupa žena Beograda traži ostavku Mesića i Markovića. Grupa od 150 milicajaca Hrvatske upada na Plitvice (Lika). Tu JNA sprovodi novi razmještaj jedinica u zapadnim djelovima zemlje i izdaje poznatu informaciju Političke uprave. TV Beograd prikazuje film o M. Špegelju, kojeg V. Kadijević i B. Adžić najprije pokazuju B. Joviću.

U martu iste godine, “interveniše” general D. Praščević (načelnik Štaba V vojne oblasti iz Zagreba) u Pakracu (Zapadna Slavonija) po nalogu Borisava Jovića. Ovo je akcija (fitilj) na desnom krilu u tzv. dubini. Tenkovi na ulicama Beograda 9. marta. Ostavka Borisava Jovića, jer Predsjedništvo nije prihvatilo predloge Štaba Vrhovne komande o mjerama borbene gotovosti. Srbija 25. marta saopštava da ne priznaje ni jednu odluku Predsjedništva SFRJ. Tuđman i Milošević izjavljuju poslije sastanka u Karadorđevu da će “rešiti probleme za dva mjeseca”. Formiran je srpski nacionalni savjet - Matija Bećković, Dobrica Ćosić, Jovan Rašković, Mihajlo Marković, Dragoljub Mićunović i Slobodan Rakitić. Na Plitvicama se pojavljuje Vojislav Šešelj, što pali novu varnicu - početak šireg sukoba u centru (Lika).

U aprilu 1991. se donosi odluka o prisajedinjenju “Krajine” Srbiji. Knin i Kijevo su novo žarište šireg sukoba na levom krilu. JNA ide u Istočnu Slavoniju. Oružje kod Goražda za Knin. B. Kostić član Predsjedništva SFRJ i izjava Borisava Jovića o građanskom ratu.

Maj 1991. obilježavaju Borovo Selo i novi predznak za širi sukob - na granici Srbije i Hrvatske, blokada kasarni JNA u Osijeku i Gospiću. Raspad Predsjedništva SFRJ, promocija hrvatske vojske i protest u Sloveniji zbog vojne vježbe “Bedem 91”. U junu 1991. su sukobi u Glini u centru (Banija). Istog mjeseca, dolazi do rata u Sloveniji sa 65 mrtvih i preko 330 ranjenih, a 18. jula 1991. je odluka o premještanju JNA iz Slovenije.

To je godina mapa S. Miloševića i B. Jovića (5. juli 1991) i dve varijante mapa V. Kadijevića (11. juli 1991.) - poslije rata u Sloveniji (“Nova Borba”, 21. mart 1996). U Istočnoj Slavoniji je već poginulo oko 90 ljudi. Mirovni mitinzi u Sarajevu. Oružje u Baru.

U avgustu 1991. dolazi do aktiviranja Kostajnice, Dvora na Uni (granica Hrvatske sa Bosnom) i Dalja (Slavonija). U septembru dolazi do blokade i napada na garnizone JNA u Hrvatskoj, napada na Konavlje i Dubrovnik.

Nestaju Titovi gradovi - Užice, Kosovska Mitrovica i Vrbas. Borbe u Okučanima u Zapadnoj Slavoniji. Vojni puč u Moskvi. Rušenje i zauzimanje Vukovara - 18. novembra 1991. godine.

Za sve ovo okrivljen je davno nestali Treći Rajh, a rat u Jugoslaviji, po izjavama Marka Njegovanovića i Vojislava Šešelja u Skupštini Srbije, proglašava se oslobodilačkim.

Rekapitulacijom početnih oružanih sukoba 1990. i 1991. dolazi se do sljedećeg - prve žrtve su pale oko Obrovca, Benkovca i Kijeva kod Knina (Sjeverna Dalmacija), Plitvica (Lika), Pakraca (Zapadna Slavonija), Gline (Banija) - sve na tzv. prednjem kraju, koji se skoro poklapa sa linijom Virovitica-Karlovac-Karlobag (Moljevićeva i Šešeljeva crta). A potom dolaze Borovo Selo-Mirkovci-Kostajnica ili na liniji Dunav (granica između Srbije i Hrvatske) i oko Une (granica između Hrvatske i Bosne). Juna 1990. vode se početne borbe u Hrvatskoj, a juna 1991. rat u Sloveniji. Do tada ni jedan Srbin u Sloveniji i Hrvatskoj nije bio ubijen (od strane Slovenaca i Hrvata) i očigledno da se nije radilo o “samoorganizovanju” i novom “genocidu”, već o opciji prodora na zapadne djelove zemlje s ciljem isključenja Slovenije i stvaranja “velike Srbije” ili “više srpskih zemalja”.

Drugu polovinu 1991. označava veliki rat u Hrvatskoj. Ide se na isturenu liniju Virovitica-Karlovac-Karlobag i uzimanje Slavonije do linije Osijek-Vinkovci.

Predsjedavajući Predsjedništva SFRJ od maja 1991. je Stipe Mesić. Primirje u Sloveniji i ratovi u Hrvatskoj i BiH.

4. Od proljeća 1992. i formalno nema SFRJ i vodi se najveći od svih ratova – rat u Bosni i Hercegovini. Pretvaranje JNA u Vojsku Jugoslavije dogodilo se 27. aprila 1992. godine. Najteža godina – ratovi u Hrvatskoj i BiH.

- Januara 1992. je sklopljen Sarajevski sporazum oko prekida neprijateljstava (privremen) između predstavnika JNA i Hrvatske vojske, u situaciji kada je četvrtina teritorije Hrvatske pod kontrolom JNA i Srba.

Šestog januara 1992. dolazi do povlačenja V. Kadijevića sa dužnosti u SSNO, s objašnjenjem u jednoj rečenici “presudilo je moje zdravstveno stanje”. Dakle, povlačenje poslije poraza u Sloveniji i nepostignutih ciljeva u Hrvatskoj.

Sa načelnikom Štaba Vrhovne komande, od januara do maja 1992. penzionisano je po raznim osnovama više desetina generala.

Oktobra 1992. godine srpska milicija je na silu uzela federalni Sekretarijat za unutrašnje poslove. To je uradio Pavle Bulatović, koji kasnije postaje ministar odbrane.

Krajem godine, poslije susreta Ćosića i Tuđmana, JNA se povukla od Dubrovnika i sa otoka koje je do tada držala. UNPROFOR je u Hrvatskoj i na Prevlaci. Ratovi u Bosni se sve više razbuktavaju.

Od aprila 1992. do juna 1993. predsjednik SRJ je Dobrica Ćosić i prvi civil ministar odbrane je “uveženi” Milan Panić.

5. U periodu 1989-1992. godine armijski vrh je vodio i partijsku politiku, suprotstavljajući se uvođenju višestranačkog pluralizma, “jer u sadašnjoj etapi društvenog razvitka neprihvatljiv je bilo koji oblik institucionalizacije političkog pluralizma” (VPI, br. 1, str. 25, Beograd, 1990). Polazeći od ocjene da “pored svetske antisocijalističke zavere, ipak postoje realni izgledi za očuvanje zemlje kao federativne i socijalističke zajednice” (“Borba”, 31. januara 1991), rukovodeći generali JNA postaju glavni faktor konstituisanja Saveza komunista - pokreta za Jugoslaviju (SK PJ). U vojnom vrhu uslijedila je serija normativnih preimenovanja organizacijskih struktura JNA i njenih ustanova, odnosno njihovog prilagođavanja situaciji u zemlji: Politička uprava preimenovana je u Upravu za moral, a Zakon o ONO i Pravilo službe u JNA su zamjenjeni drugim, “oslobođenim ideoloških premisa”, moralno vaspitanje je usmjereno “ka patriotizmu i nacionalnoj svesti”, vojnicima je dozvoljena posjeta bogomoljama u određeno vrijeme itd.

Uporedo sa ovim nebitnim mjerama i u procesu reorganizacije OS, vrh JNA je jugoslovensku krizu dočekao kao nerješiv problem - ne nalazeći odgovor da li Jugoslaviju valja braniti “svim sredstvima” i da li je upotrebom sile moguće istu “sačuvati” i hoće li politika odbrane zajedničke države imati podršku od značajnih unutrašnjih i međunarodnih faktora. Da ironija bude veća, vojni vrh nije imao razrađen ni jedan elemenat za tu akciju (varijante), pa su konfuzija i rezignacija dominirale ne samo u ŠVK, već i u nižim komandama i štabovima.

U istom periodu (1989-1992), u javnosti se kao parola ističe “odbrana Jugoslavije”, ali postaje sve jasnije da se ne može prikriti stvarni cilj - stvaranje veće srpske države. Sve se odvija prema sljedećoj dinamici:

– Jugoslavija bez Slovenije, jer ćemo “lakše bez njih sa Hrvatima” (21. mart 1990);

– “BiH neće moći da opstane kao država, a bitka oko teritorija teško je zamisliva” (26. mart 1990);

– dvadesetsedmog juna 1990. već se govori da se iz Jugoslavije Slovenci i Hrvati “isteraju silom”.

Godine 1989. i 1990. su godine razmišljanja i pripreme za upotrebu vojske, oduzimanje oružja od TO Slovenije, Hrvatske i dijela Bosne i početka vojnih akcija u Hrvatskoj.

Godine 1990. i 1991. mape crtaju svi - najprije neki intelektualci, pa političari, pa tek na kraju generali. Prva mapa je delo Dobrice Ćosića (11. septembra 1990), prema kojoj je “budući prostor Srbije” do Šibenika, obuhvata dio Like, Bosanske krajine, pa Savom do Bjeljine. Mapa je izrađena mjesec dana poslije ustanka u Kninskoj krajini. Druga mapa je Miloševićeva i Jovićeva (5. jula 1991), po kojoj granice velike Srbije idu linijom Karlovac-Plitvice (zapad) - Baranja-Osijek-Vinkovci (istok) - Neretva (jug). Mapa je nacrtana poslije rata u Sloveniji. Treću mapu (u dvije varijante) crta V. Kadijević (11. jula 1991.) - šest dana poslije Miloševićeve i Jovićeve mape. Prva varijanta - Srbija, Crna Gora, BiH, Srbi van Srbije i eventualno Makedonija su jedna državna zajednica, a po drugoj varijanti - Srbija, Crna Gora, Srbi van Srbije i eventualno još ponešto - takođe jedna država (B. Jović, Poslednji dani SFRJ).

Da li ova četiri crtača Srbije (Dobrica, Sloba, Bora i Veljko) - tri iz Srbije i jedan preko Drine, uviđaju da su pravili račun bez krčmara - crtajući nerealne mape? 1991. dolazi do upotrebe JNA oko Pakraca, Kijeva (Knin), Plitvica, na ulicama Beograda i u ratovima u Sloveniji i Hrvatskoj. I pored konstatacije B. Jovića (5. aprila 1991.) “prešli smo Rubikon” i izjave D. Ćosića (26. jula 1991.) “nisam više siguran da znam pravi put u spokojniju budućnost svog naroda”, ide se dalje glavom u zid - u ratove. Godinu dana kasnije (8. jula 1992), D. Ćosić kao predsjednik SRJ zahtjeva: “Milošević mora da se ukloni.”

I na tu temu dr Olivera Milosavljević, doktor istorijskih nauka, daje svoju analizu knjige B. Jovića “Poslednji dani SFRJ”, pod naslovom “Sloba, Veljko i ja” (“Borba”, 20-21. marta 1996), zaključuje: “Oni drugi, koji 1989. i 1990. pamte kao godine masovne histerije, a 1991/1992. kao godine smrti i srama, čitajući (knjigu B. J.) proći će još jedanput kroz užas slepila, ravnodušnosti i umišljene veličine”, i na kraju: “Ako se poslednji predsednik, Hrvat (S. Mesić), pohvalio da je srušio Jugoslaviju, ako je pretposlednji, Srbin (B. Jović), to činio pre izbora na tu funkciju (26. marta 1990), može se slobodno postaviti za mnoge bogohulno pitanje: Da li je Slovenac (J. Drnovšek) bio poslednji predsednik koji je stvarno želeo da sačuva Jugoslaviju?”

6. Mnogo puta se i na više mesta govorilo i pisalo o pučevima, o vojnim i državnim udarima, o smislu tih udara.

Klasičnih udara nije ni bilo ili ih nije bilo moguće zamisliti, a kamoli sve izvesti. U bivšoj SFRJ, koja se sastojala od devet centara moći (jedan savezni, šest republičkih i dva manja pokrajinska), teško je bilo organizovati klasičan opšti vojni udar. Bez obzira na to što su jugoslovenske republike (po Ustavu iz 1974, a i od ranije) bile države s ograničenim suverenitetom, one su, ipak, bile države. Izvesti tzv. opšti vojni udar u takvoj situaciji značilo bi istovremeno ugasiti sedam, odnosno devet centara moći. O takvim, ili sličnim potezima. u procesu razbijanja SFRJ, mnogo se špekulisalo i pisalo u mnogim publikacijama. Jula 1991. Kadijević je izjavio da se u JNA razmišljalo o državnom udaru i daleke 1962. ali to nije objašnjavao.

Ipak, dozvolimo i razmišljanja o tome da se u SFRJ dogodilo više udara, od kojih su neki bili uspješni.

Prvi uspješan udar bio je “partijski udar” u Jugoslaviji i državi Srbiji, izveden na čuvenoj 8. sednici CK Srbije. Pitanje je da li su ovom udaru pružali podršku neki bivši i tadašnji vojni funkcioneri - otvoreno ili prećutno? Bilo je i jednih i drugih. Po mnogim analitičarima sljedila su dva udara, kada su se - kombinacijom upotrebe “antibirokratskog talasa” i policije - protivustavno ugasile “male republike” Kosovo i Vojvodina. To nije išlo naglo, a pasivnim ponašanjem skoro svih drugih republika, JNA i jugoslovenskog vrha, olakšan je posao izvršiocima ovog poteza, u kome je bilo i žrtava.

Udar u Crnoj Gori izveden je po principu “rušimo vladu danas u Novom Sadu, a sutra u Titogradu”. I tu je bilo krvi i tuče.

Paralelno sa ovim potezima tekao je i već započeti proces razbijanja CK SKJ i Predsjedništva SFRJ metodom “osvajanja iznutra”. Svuda se u to vrijeme govorilo i pisalo o početku raspada avnojevske Jugoslavije.

Ostale republike nisu doživjele udare (u drugoj polovini 1989. godine) antibirokratskog tipa zbog više spoljnih i drugih faktora, prvenstveno zbog pada Berlinskog zida, zbog izbora i “samoodbrambenih poteza” u tim republikama. Pošto je shvatila da se avnojevska Jugoslavija počinje raspadati, Slovenija je donijela odluku da se “razdruži” od SFRJ i uspjeva da se izvuče iz državnog udara po recepturi onih koji su već izvedeni. Poslije toga, ako ne i ranije, kreatori udara počeli su se pripremati na osvajanje silom nekih država ili djelova država SFRJ.

Bilans navedenih udara je - od devet centara moći bila su osvojena četiri - dva velika (Srbija i Crna Gora) i dva mala (Vojvodina i Kosovo). Ostalo ih je još pet. Da li je Makedonija ostavljena za kraj i da li se računalo da će Bosna i Hercegovina da “padne šapatom”? Na redu su bile republike Hrvatska i Slovenija.

Čistim vojnim udarom može se smatrati i razoružanje republičkih teritorijalnih odbrana (izvedeno svuda osim u Srbiji i Crnoj Gori). JNA, kao okosnica i dio oružanih snaga SFRJ, razoružava drugu ravnopravnu komponentu? Da li se to može nazvati i pripremom za otvorenu vojnu akciju na dvije republike? Svakako da može. Poslije dužih priprema, dolazi (avgusta 1990.) do prvih balvana oko Knina, što predstavlja novi (širi od lokalnog) čist vojni udar, izveden serijom lokalnih prepada i udara (u obliku “ustanka”) protiv nove hrvatske vlasti. Koliko su sa ovim povezane Srbija i Crna Gora? Pokazalo se da su umiješane. Ovaj način rušenja Hrvatske (tada članice SFRJ) je specifičan i predstavlja kombinaciju tzv. “trećeg srpskog ustanka”, srpskog separatizma u Hrvatskoj iznutra i napadom spolja, što se jedno vrijeme prikrivalo i negiralo. Pogrešna - ubitačna Tuđmanova politika prema Srbima i protiv demokratije u Hrvatskoj i Bosni, ovome je značajno doprinijela.

U Predsjedništvu SFRJ pokušaj saveznog državnog udara preti sve vrijeme Jovićevog predsjednikovanja, a posehno 25. januara i početkom marta 1991. Ta nastojanja se žele provesti kroz ovlašćenja koja se daju nelegalnom Štabu Vrhovne komande da uvede vanredno stanje, što polovično uspjeva. Armija djelimično izlazi iz kasarni i neke njene akcije su često ispod kontrole ustavne vlasti (kninsko Kosovo Polje, Plitvice, Pakrac i Borovo Selo). Borisav Jović u trećem pokušaju (15. maja 1991.) uspjeva da ugasi svoja ustavna ovlašćenja kao šefa države. Sve prenosi na Štab Vrhovne komande, koji od tada mjesec i po dana, praktično, vlada Jugoslavijom - državom bez šefa. Mesićevo ustoličenje obavljeno je tek kada se ovaj državni udar formalno učvršćuje dolaskom Sejde Bajramovića, Jugoslava Kostića iz Vojvodine i pristankom Hrvatske.

Štab Vrhovne komande samostalno, i uz svojevrsno učešće SIV-a, izvodi vojni napad na Sloveniju sa višestrukim ciljevima.

Sve to vrijeme u centru pažnje je najvažniji događaj - tzv. “kninizacija” Hrvatske, koja traje i raste, te postaje sve jasnije da je to dio ostvarivanja vojne akcije na Hrvatsku. Poslije Deklaracije o suverenitetu Srba u Hrvatskoj (Glina), može se govoriti i o agresiji na Hrvatsku iz Srbije i Crne Gore, i o agresiji JNA (koja više i nije JNA), uz učešće pripadnika srpske, crnogorske i vojvođanske TO, dobrovoljaca iz Srbije i Crne Gore i lokalnih snaga Srba u Hrvatskoj. Za analizu je i angažovanje novog SK-PJ u ovom ratu u krajinama, o čemu Kadijević nije napisao ni jednu reč, a jedan je od organizatora SK-PJ. Svi pomenuti udari su specifični, formalno nisu objavljeni, a obično se i ne objavljuju.

Rat u Bosni i Hercegovini 1992. godine čini još direktniju kombinovanu srpsko-crnogorsku i hrvatsku agresiju za razbijanje BiH. U svemu ovome učestvuje JNA. Koje je to koordinaciono tjelo rukovodilo svim ovim udarima i ratovima, ko je sve ovo planirao, sinhronizovao i rukovodio? Koje su to ličnosti koje ne mogu biti zaobiđene a nisu samo u Armiji i nisu samo aktivni vojnici?

Svojevrsnim udarom smjenjeni su kasnije i predsjednik SRJ i vrhovni komandant Dobrica Ćosić i predsjednik Vlade i ministar odbrane Milan Panić. “Smjenjen sam državnim udarom koji je preko Parlamenta izvršio S. Milošević”, izjavio je predsjednik SRJ 2. juna 1993. godine (“Borba”, 3. juna 1993).


Nastavak slijedi...

“Generali bivše JNA upotrebom Armije za ciljeve
srpskog režima – traumatizovali su, fizički i psihološki,
sve nesrpske narode druge Jugoslavije.”
(Pukovnik Miroslav Hadžić)
_____________________________

INFORMACIJA POLITIČKE UPRAVE SSNO (1991)*)

*) “Delo” i “Vjesnik” od 31. januara 1991. Tekst se navodi u cjelini, jer je to za sad, jedan od rijetkih objavljenih dokumenata – direktiva, neposredno pred rat u Sloveniji. (Str. pov. br. 70-1).

“U ovoj Informaciji ukazujemo na važnije karakteristike najnovijih zbivanja u svetu i našoj zemlji i na težišne zadatke JNA u 1991. godini, posebno na one koji neposredno predstoje.

Osnovni zaključak iz sadašnje procene situacije jeste da je završena jedna faza razvoja i jugoslovenskog društva i odnosa u međunarodnoj zajednici. Kraj devedesetih označuje početak jedne nove faze koja će se bitnije razlikovati od prethodne. Naravno, tu se ne misli na neke krute podele, nego na bitnu kvalitetu i sadržaj onoga što se događalo, što je sada i što je na pomolu. Nema dileme, međunarodnu scenu karakteriziraju mnogi procesi i pojave, od kojih će neke gotovo sigurno imati znatan, pa i bitan uticaj na zbivanja u našoj zemlji.

Iako budući razvoj situacije u SSSR-u nije moguće pouzdano predvidjeti, u ovom trenutku se pouzdano može reći da je usporen proces dezintegracije te velike zemlje. Sovjeti su se počeli pribirati i uviđati da put kojim su krenuli ne vodi uspjehu reforme, već u propast. Reafirmiraju se i narastaju snage koje su za očuvanje savezne države i njezinih institucija. Ovih dana poduzimaju se odlučne mjere da bi se zaustavile separatističke tendencije u pojedinim delovima zemlje. Čine to na način koji je ponegdje vrlo problematičan, uz velike otpore u zemlji i pritiske iz vana. Angažirana je i sovjetska armija. Takav razvoj situacije u SSSR-u, bez obzira na to u što će se izroditi, sputava slobodu akcije Zapada i domet njegovih utjecaja na svjetska zbivanja.

Ni u Jugoslaviji socijalizam nije dokrajčen i bačen na koljena. Jugoslavija je, doduše uz visoku cijenu, odolela prvom udaru i valu antikomunističke histerije. Zadržani su realni izgledi za očuvanje zemlje kao federativne i socijalističke zajednice.

Događaji u Perzijskom zaljevu nisu tekli prema početnim procjenama i očekivanjima SAD i Zapada. Amerika je na izvorima jeftine energije gradila svoju cjelokupnu civilizaciju. To je bitan razlog njihovog dolaska u Perzijski zaljev i otpočinjanja rata. U vrijeme slanja ove informacije, rat poprima velike razmjere s nesagledivim posljedicama i potpunom neizvjesnosti u pogledu njegova daljnjeg toka. U pojedinim, dojučerašnjim, tzv. socijalističkim zemljama Istočne Evrope, situacija se u toj mjeri komplicirala da, objektivno, izmiče kontroli onih koji su je izvana usmjeravali.

U realizaciji svojega osnovnog strategijskog opredeljenja - rušenje ideje komunizma i socijalističke opcije - scenaristi sa Zapada su ostvarili značajne rezultate, ali ne i krajnji cilj. Rušenje komunizma nije im uspjelo, ni u jednoj zemlji u kojoj je revolucija bila autohtona. Zbog toga su stratezi antisocijalističkog pohoda prisiljeni na pregrupiranje snaga i traženje novih pravaca i modaliteta napada. U odnosu na svojega glavnog suparnika, Sovjetski Savez - verovatno će nastaviti sa podrškom dezintegrativnim tendencijama. Dat će stanovitu ekonomsku pomoć, prvenstveno zbog straha od problema koji bi nastali u slučaju kolapsa ili raspada tako velike zemlje, na način koji bi mogao izazvati svetsku katastrofu. Inače, činjenica da se jedan narod čija je zemlja bila do jučer velesila i imala ulogu giganta u međunarodnim odnosima, danas suočava s tolikom bijedom i nemaštinom, govore same za sebe.

U pogledu naše zemlje, na Zapadu su shvatili da ideja jugoslovenstva i opredeljenje za socijalizam imaju mnogo dublje korene nego su procenjivali, te da rušenje socijalizma u Jugoslaviji nije isto kao u nekim drugim zemljama. Zato se može očekivati da će donekle promeniti metodu delovanja i krenuti u još snažniji napad. Za njih bi vrlo važno bilo da u Jugoslaviji postignu potpun uspeh. Načeli bi jednu zemlju gde je pobedila autohtona revolucija. Daljnje aktivnosti će se verovatno izraziti na dvije fronte i s dva osnovna cilja. U prvom će se nastojati srušiti komuniste koji su se održali na vlasti bilo u pojedinim republikama ili na razini federacije. Tako će se pokušati otežati provedbe ekonomskih reformi ili će se utjecati na to da način njihove provedbe izazove socijalne nemire, pa onda, po istom receptu kao u Bugarskoj, u Rumunjskoj, aktualiziraju stalno ponavljanje izbora, sve dok njihovi štićenici ne preuzmu vlast. Druga fronta je razbijanje Jugoslavije, praćeno optuživanjem komunista. Takva opredeljenja potvrđuju više izraženih aktivnosti. O tome govori i poznato saopćenje CIA-e “da će se Jugoslavija raspasti za osamnaest mjeseci”. Poznato je s kakvim ciljem se daju takva saopćenja i da ona uvjek imaju jasnu funkciju. To se odnosi i na izjavu State Departmenta od 25. prosinca 1990. godine, koja sadrži prijetnju da će se SAD “snažno suprotstaviti svakoj upotrebi sile ili pritiscima kojima bi se zaustavili demokratski procesi ili uspostavilo nedemokratsko jedinstvo Jugoslavije”. Bit te poruke je sasvim jasna - srušiti socijalizam u Jugoslaviji, čak i po cjenu njezina razbijanja. Istodobno, poruka je upozorenje i armiji da ne sprečava taj proces.

Zauzimanje nekih krugova Zapada za demokraciju je prozirna demagogija, jer je za njih demokracija samo ono što odgovara njihovim ciljevima i interesima. Pod demokracijom u našim prilikama podrazumevaju, u prvom redu, ono što je antisocijalističko.

Glavna aktivnost prema Jugoslaviji i dalje će biti usmjerena preko Mađarske, jer je ona, na više načina, već upletena u igru prema Jugoslaviji.

Protekla godina (1990), bila je za našu zemlju uistinu dramatična. Antijugoslovenstvo i antisocijalizam bili su u punom zamahu. Sve je izgledalo bez perspektive. Ova će godina (1991) biti teža, ali za razliku od prethodne, sada je perspektiva vidljiva. Vidljivi su izlazi do kojih treba doći. To će, u prvom redu, zavisiti od angažiranja snaga društva u rješavanju triju najvažnijih zadataka.

Prvo - potrebno je osigurati dosljednu provedbu programa privredne reforme na način koji će sprečiti privredni kolaps i takve socijalne potrese koji bi mogli izazvati nepredvidiva i nekontrolisana ponašanja. U tom smislu, moraju se pronaći i sigurna i stabilna rješenja finansiranja federacije, posebno JNA. To je nužno učiniti i stoga što postoji koncept rušenja federacije i na taj način da se njezinim organima oduzmu sredstva i potpuno onemogući njihov rad. To se ne može dopustiti. Nastavak reforme podrazumeva mijenjanje svega što nije bilo dobro. To treba činiti postupno a ne lomovima.

Drugo - mora se osigurati funkcioniranje federalne države kao pretpostavke za dogovor o budućem uredenju Jugoslavije. Ako bi se i dalje primenjivala politika svršenog čina, zaista bi bilo teško izbeći krvoproliće, a to se nipošto ne smije dogoditi.

Svaki predlog za buduće rešenje treba razmatrati na miran i racionalan način. Uvjet za to je poštovanje pravnog poretka zemlje. Samo u okviru njega moguće je tražiti rješenja za budućnost Jugoslavije. U traženju tih rješenja svi mogu iznositi svoje argumente, ali na normalan, demokratski i civiliziran način. U raspravi o budućnosti Jugoslavije treba sudjelovati i stalni sastav Armije i kao institucija i kao građani ove zemlje. Kad je o tome riječ, sva naša iskustva govore da Jugoslavija može postojati jedino kao država. Ako nije država, nije Jugoslavija, onda je nešto drugo. Ono što neki nude u Jugoslaviji kao konfederaciju, to faktički nije država, niti može biti. Država može biti ili unitarna ili federalna. Unitarna država nema nikakve šanse u Jugoslaviji i neće biti prihvaćena, jer je pala na povjesnom ispitu. Jugoslavija može biti samo federalna zajednica s nekim izvornim pravima i funkcijama federacije. Može se i treba raspraviti o vrsti i opsegu tih prava. Pri tom bi bilo dobro uvažavati rešenja koja imaju mnoge savezne države federalnog tipa.

Treće - treba učiniti sve da Savez komunista - pokret za Jugoslaviju u idućih pet-šest mjeseci postane glavna politička snaga na jugoslovenskom prostoru i stožer okupljanja svih lijevo orijentisanih političkih partija, stranaka, udruženja i organizacija. To je u ovom času jedina jugoslovenska politička snaga. Bilo bi izuzetno dobro da na političkoj sceni ima više partija jugoslovenske orijentacije.

Pripadnici Armije imaju svoje obaveze na sva tri glavna zadatka. U rješavanju prvog zadatka mi ćemo sudjelovati u njegovu totalitetu, a posebno u onom dijelu koji se na nas neposredno odnosi. U rješavanju drugog i trećeg zadatka očekuju nas mnoge konkretne obaveze. To su naša dva glavna zadatka, pri čemu je treći možda i najvažniji.

Naš osnovni zadatak mora biti stvaranje pretpostavki za funkcionisanje federalne države. To najprije znači likvidirati proboje koji su izvršeni u području jedinstva oružanih snaga; realizirati zadatke razoružanja i likvidirati paravojne organizacije u Jugoslaviji. Realiziranjem tog zadatka stvaraju se osnovni uvjeti za miran rasplet krize i demokratski preobražaj jugoslovenskog društva. Istodobno, time se nanosi snažan poraz nacionalističko-separatističkoj politici i praksi i ohrabruju snage koje se zauzimaju za očuvanje i razvoj Jugoslavije na socijalističkim osnovama.

Donošenjem Naredbe Predsjedništva SFRJ izvršenje tog zadatka počelo je povoljno, posebno sa stajališta afirmacije društvenog ugleda JNA. Javnost se na najkonkretniji način time upoznaje s našim čvrstim opredeljenjima da se ostvari ono što je utvrđeno. Prihvaćenim riješenjem potvrđena je i naša opredjeljenost da djelujemo strogo u skladu s Ustavom i zakonima, onako kako je u datim uvjetima politički najprihvatljivije. Ako se Naredba ne provede onako kako glasi, tada će stupiti na scenu pravosudni i drugi organi sa svim konsekvencama koje nužno prate njihovo djelovanje. Nadležni organi raspolažu nepobitnim dokazima o potpuno nezakonitom načinu formiranja i naoružavanja paravojnih oružanih sastava i njihovom pripremanju za izvođenje diverzantsko-terorističkih i drugih nasilnih akcija. Ako se Naredba Predsjedništva SFRJ ne izvrši, te će porazne činjenice biti javno objelodanjene u okviru postupka protiv počinitelja tih teških krivičnih dela. Svatko na koga se Naredba odnosi treba imati u vidu da će nelegalni oružani sastavi biti rasformirani i razoružani, bilo na način i u roku koji su utvrđeni Naredbom ili primjenom sankcija propisanih Zakonom.

Sada posebno treba paziti na osiguranje visokog stupnja borbene spremnosti jedinica i funkcionalnosti i sigurnosti sistema rukovođenja i komandovanja. Osobito je važno osigurati maksimaini stupanj sigurnosti u jedinicama, jer su oni koji gube glavu, spremni na očajničke korake, kao oružane nasrtaje na kasarne, skladišta i druge vojne objekte, na izvođenje klasičnih diverzantsko-terorističkih akcija, na organiziranje atentata, likvidaciju članova obitelji i drugo. U prethodnoj informaciji upozoreno je na činjenice koje govore o sasvim konkretnim pripremama za takve aktivnosti. Zbog toga, osiguranje ljudi, objekata, jedinica nikad nije bilo važnije nego sada.

Do kraja će se osigurati provedba stavova o TO Slovenije i upućivanju regruta na odsluženje vojnog roka. Te dvije obaveze do sada nisu bile u prvom planu, jer su glavni napori bili usredotočeni na razoružavanje paravojnih organizacija.

U vezi s regrutima, odmah će biti poduzete neke mjere iz naše nadležnosti. Dio regruta iz Hrvatske i Slovenije, raspoređen u Petoj vojnoj oblasti, bit će prebačen u druge vojne oblasti i u Ratno vazduhoplovstvo i u Protivvazdušnu odbranu. Utvrdit će se odgovornost za samovoljno mijenjanje planova upućivanja regruta, dobivenih od Generalštaba i poduzimati mjere koje će osigurati efikasniju provedbu toga zadatka. Već je pokrenut postupak za promjenu zakona kojima se predviđa ponovno vraćanje tih poslova u nadležnost JNA na cijelom prostoru SFRJ.

Poznato je da se nalazimo u vrlo teškoj finansijskoj situaciji. Zato moramo krajnje pažljivo i vrlo racionalno postupati u trošenju novčanih sredstava. Naredbu u vezi s prioritetom plaćanja treba shvatiti najozbiljnije i najdoslednije je provoditi. U SIV-u je razgovarano o toj temi i došlo se do nekih rješenja. Do kraja ovog mjeseca morat će se pronaći rješenja za stabilno finansiranje JNA.

Svi pripadnici Armije, posebno starješine moraju shvatiti da se u narednom vremenu treba krajnje uporno boriti za integritet i jedinstvo armijskog kadra. To je pretpostavka izvršenja ustavne uloge Armije, ali i pretpostavka da se sve promjene u društvu ostvare na miran i demokratski način. Armija mora ostati čvrsta i ustrajati u izvršavanju svojih obaveza.

Vrlo je važno da se ljudi navikavaju i razmišljaju kako da se u hodu prilagođavaju novim uvjetima i situacijama. Ponegde se čak i u krupnim pitanjima radi rutinski, kao da se u poslednje dvije godine ništa u društvu nije dogodilo i promjenilo. U odgojnom radu treba razvijati sposobnost i naviku razmišljanja o svakom konkretnom zadatku i o tome kako da se postupi u novim uvjetima - kada ne postoje uvijek propisane metode. U našim Pravilima nije sve regulirano, a mnogo je i onoga što se mora mijenjati. To će se raditi planski i postupno. Osim rješavanja tih krupnih zadataka, ni za trenutak se ne smije zanemariti tekući život i obaveze jedinica i ustanova. Briga o ljudima, obuci, redu i disciplini mora biti stalna preokupacija. To je garancija uspjeha Armije u izvršavanju svojih obaveza i u ovim složenim i teškim vremenima.

Usporedo se svi moramo zalagati u konstituiranju i osposobljavanju Saveza komunista - pokreta za Jugoslaviju. Postojanje jedne takve partije socijalističke orijentacije, uvjet je opstanka federalne Jugoslavije i pretpostavka jedinstva i integriteta naše Armije. Otuda i toliko značenje zadatka o kome je reč.

Na ideji jugoslovenstva, nacionalne ravnopravnosti, bratstva i jedinstva, slobode i socijalne pravde, Partija je ostvarila pobjedu u ratu 1941-1945. S tom idejom Savez komunista - pokret za Jugoslaviju pobjediće i sada. Armija može osigurati uvjete za miran rasplet krize, ali ne može riješiti pitanje Jugoslavije. To može postići samo jaka politička organizacija, čiji program prihvataju i podržavaju najširi slojevi stanovništva. Znaju to dobro svi oni koji rade protiv naše zemlje. Zato su se i okomili na Savez komunista - pokret za Jugoslaviju. Htjeli bi ga i zabraniti, bojeći se njegove narastajuće snage i utjecaja u društvu. Ako je komunizam mrtav, kao što kažu, zašto se plaše te organizacije?

Ljudima treba strpljivo objašnjavati smisao i značenje postojanja Saveza komunista - pokreta za Jugoslaviju. Pri tome, nikoga ne treba prisiljavati da postane njegov član. To mora biti stav koji proizlazi iz osobnog opredeljenja i uvjerenja. U pitanju je i najneposredniji, egzistencijalni interes ljudi.

Vrlo je važno spriječiti uvlačenje “pete kolone” u redove Saveza komunista-pokreta za Jugoslaviju. U SK-PJ trebaju biti i ljudi koji drugačije misle. Oni su uvjek dobro došli. Ali ne smije se dopustiti ponavljanje grešaka kakvih je bilo u djelovanju SKJ, kojega je razbila “peta kolona”. Onima koji hoće da ga iznutra razbiju - nema mjesta u ovoj organizaciji.

Najvažnije je da se Partija okrene mladima. Ne samo zato što je omladina iznijela rat i revoluciju i što predstavlja budućnost svakog društva, već i zato što su osnovne ideje Saveza komunista - pokreta za Jugoslaviju bliske mladim ljudima. Patriotizam i socijalistička ideja imaju najčvršće uporište upravo u mladoj generaciji,”
Politička uprava
Saveznog sekretarijata
za narodnu odbranu

Čitajući Informaciju (februara 1991), zabilježio sam:

Zašto se vojni vrh (odnosno, Komitet SK za JNA) nije više angažovao da spreči raspad SKJ na XIV kongresu, pa ne bi imao potrebu da formira novi SKJ? Da li je ova Informacija dio (prilog) neke vojne Direktive?

Da li je i ovo neki oblik državnog (vojnog) udara i kuda vodi ovakvo (političko) uplitanje Armije?

Sjetio sam se razgovora sa Brankom Mamulom kada je grupi penzionisanih generala predočavao mogućnost formiranja nove partije i kada smo mu drugarski skrenuli posebnu pažnju na realnost ideja koje je iznosio i povezanost toga sa Socijalističkom partijom Srbije i Srbijom. Branko nam je tada rekao da je tu nađen “graničnik”.

A nešto kasnije, zabilježio sam sljedeće:

Informacija Političke uprave SSNO je vojni dokumenat (direktiva ili okružnica), saopštena starješinskom sastavu JNA 24/25. januara 1991.

U “Informaciji” su u stvari stavovi vojnog rukovodstva JNA dati pod potpisom Političke uprave. Pri njenoj analizi treba imati u vidu da je izašla u vrijeme kada su već pali socijalistički režimi u istočno-evropskim zemljama, uključujući i SSSR; pošto su održani višestranački izbori u svim republikama SFRJ i poznati njihovi rezultati; da izlazi neposredno poslije osnivačke konferencije Saveza komunista - pokreta za Jugoslaviju (21. decembra 1990), čiji je glavni organizator tadašnje rukovodstvo JNA; da je pisana dok su postojali i kako-tako funkcionisali glavni ustavni organi Federacije (Predsjedništvo, Skupština, Vlada), u vrijeme kada je JNA trebalo da realizuje Naredbu Predsjedništva SFRJ o razoružanju paravojnih formacija, a izašla je dan prije prikazivanja filma SSNO o događajima u Hrvatskoj.

U pogledu osnovnih stavova rukovodstva JNA u odnosu na krizu u Jugoslaviji i ulogu JNA u njenom razrešavanju, iz Informacije je vidljivo:

– Osnovna teza u Informaciji o suštini i uzrocima krize u SFRJ je ista kao ona koju V. Kadijević obrazlaže u svom “Viđenju...”, to jest, da nju izaziva strani faktor (Zapad, a pre svega SAD), sa ciljem rušenja komunizma u Jugoslaviji.

– O društvenim reformama govori se uopšteno, pa se kaže da njima “... treba menjati sve što nije bilo dobro”. Kaže se da “... treba osigurati dosljedno sprovođenje privredne reforme...”, ali “na način koji će sprečiti privredni kolaps i socijalne potrese...”. Pri tome se posebno naglašava da se “... moraju pronaći i sigurna i stabilna rešenja za finansiranje federacije, posebno JNA”.

– O ključnom pitanju mogućeg preuređenja jugoslovenske zajednice, koje je tada dominiralo u sporu među republičkim rukovodstvima, vojni vrh SFRJ je kategoričan: “Jugoslavija može biti samo federalna zajednica s nekim izvornim pravima i funkcijama federacije”. Iz ovog stava jasno je za račun kojih republika i rukovodstava će se angažovati JNA u kasnijem oružanom razrješavanju jugoslovenske krize.

U skladu sa osnovnom tezom da je glavni uzrok krize u SFRJ djelovanje stranog taktora sa ciljem rušenja komunizma, u “Informaciji” dominira stav da je prevashodni zadatak JNA da brani postojeći društveni sistem, a ne državu. Takvo opredjeljenje vojnog vrha SFRJ zasniva se na konstatacijama:

– da “... opredeljenje za socijalizam u Jugoslaviji ima mnogo dublje korene nego su (na Zapadu) procenjivali, te da rušenje socijalizma u Jugoslaviji nije isto kao u nekim drugim zemljama”;

– da “ni u Jugoslaviji socijalizam nije dokrajčen i bačen na koljena”. A zatim: “Zadržani su realni izgledi za očuvanje zemlje kao federativne i socijalističke zajednice”;

– da “rušenje socijalizma nije (Zapadu) uspelo ni u jednoj zemlji u kojoj je revolucija bila autohtona”. (Očigledno se misli na Kinu, Vijetnam, Kubu, S. Koreju.)

– da je u SSSR usporen proces dezintegracije, “... da su se sovjeti počeli pribirati i uviđati da put kojim su krenuli ne vodi uspehu reforme, već u propast”. “Takav razvoj situacije u SSSR, bez obzira u šta će se izroditi (!), sputava slobodu akcije Zapada i domet njegovih uticaja na svetska zbivanja”.

U “Informaciji” se među tri najvažnija zadatka navodi i ovaj: “Treba učiniti sve da Savez komunista - pokret za Jugoslaviju u idućih pet-šest meseci postane glavna politička snaga na jugoslovenskom prostoru i stožer okupljanja svih levo orijentisanih političkih partija, stranaka, udruženja i organizacija”. Naknadno se kaže da je od tri navedena zadatka - ovaj najvažniji.

Upućivanje ove “Informacije”, trenutak u kome je to učinjeno i stavovi u njoj, pokazuju da je rukovodstvo JNA imalo pretenzije da nastupa kao poseban politički faktor (“sedma republika”) i arbitar u razrješavanju jugoslovenske krize. Informacija se nigdje ne poziva na stavove rukovodstva države - Predsjedništva, Skupštine, Vlade ili bilo kog kompetentnog ustavnog organa SFRJ, a u njoj se izričito kaže:

“U raspravi o budućnosti Jugoslavije treba da sudjeluje i stalni sastav Armije i kao institucija i kao građani ove zemlje.” Događaji koji su usljedili samo nekoliko mjeseci nakon ove “Informacije” pokazali su sa kakvim ciljevima, sredstvima i posljedicama je JNA “arbitrirala” u jugoslovenskoj krizi.

Dokument Političke uprave nedvosmisleno govori o ambicijama vojnog vrha, da zadrži ulogu političkog faktora u političkom životu Jugoslavije i u suprotnosti je sa nekim izjavama o depolitizaciji JNA. Predsjedništva Republike Slovenije i Hrvatske su zahtjevala da Predsjedništvo SFRJ zauzme stav o Informaciji i obavijesti javnost. Kasniji događaji pokazali su, takođe, da je najveći dio procjena rukovodstva JNA, datih u “Informaciji”, bio neutemeljen, pogrešan i promašen. Naravno, i odluke koje su donošene na bazi takvih procjena morale su biti pogrešne, a i za sudbinu same JNA pogubne.


Nastavak slijedi...

“Apsurdno je što je baš Srbija, u kojoj čitava trećina stanovnika nisu Srbi,
koja je bila i ostala najizrazitija multietnička država na Balkanu i u Evropi,
svoje pitanje postavila kao zahtev za teritorijalnim okupljanjem svih Srba u
jednoj državi. Velikosrpska ideja zato, kao i svaka nacionalna ideja,
podrazumevala je agresiju, preseljenja i etnička čišćenja. Na žalost, taj
tužni i ružni primer sledili su kasnije i drugi.”
(Mirko Tepavac)
______________________________

IV - RATOVI U SLOVENIJI, HRVATSKOJ I BiH, SRBIJA, CRNA GORA I SRJ U RATOVIMA

RAT U SLOVENIJI – “BEDEM” ILI “OPKOP” (juni – juli 1991)

“Ne ugrožavamo nikoga. Zbog toga nije potrebno slati avione
nad naše gradove i tenkove na naše ulice. Silu pokazuje onaj
kome fale argumenti i trezveno rasuđivanje…”
(Predsjednik Slovenije Milan Kučan)

“Nećemo se složiti sa onima da bi Jugoslavija na kraju
XX stoljeća postala mračna oaza političkog despotizma
i privredne nesposobnosti.”
(14.04.1989. - Janez Drnovšek)


PRVE VIJESTI O RATU U SLOVENIJI

Prvu vijest o početnim sukobima dobio sam od sestre Dušanke (koja decenijama živi u Sloveniji), a dan-dva prije toga zemljak, funkcioner SUP-a Srbije, mi je rekao: “Pala je odluka da JNA i SUP idu na Sloveniju.”

A 1. jula 1991. bivši načelnik Titovog kabineta, ambasador Marko Vrhunec, ratni komesar ljubljanske brigade, pored ostalog, piše mi: “Armija je tenkovima iz Karlovca i Varaždina počela prodirati magistralama da bi navodno osigurala granice. Na putu su bile stavljene blokade sa vozilima, koje je armija počela sklanjati i došlo je do puškaranja sa slovenačkom TO. Pošto nisu mogli tenkovima, nastupila je avijacija da to bombarduje. Bombardovan je aerodrom ‘Brnik’, gde je civilnim avionima načinjena ogromna šteta. Iza nače kuće u Levstikovoj bio je od TO oboren helikopter koji je nadletao zgradu Predsjedništva i Skupštine. Ubijen je pilot Slovenac – kapetan i njegov saputnik Srbin. Sada su objavili podatke da je do sada bilo 40 mrtvih, pretežno civila, 97 ranjenih, pretežno vojnika. Iz JNA je prebjeglo 782 oficira i vojnika, a 1.277 je zarobljeno.” Vrhunec nastavlja: “Svi se ovde pitamo šta se to događa, da li je to bilo potrebno za očuvanje Jugoslavije, koju je počela razbijati Srbija sa Kosovom. Kako je moguće da Narodna armija upotrebljava tenkove protiv svog naroda i napada iz vazduha, a da prije toga niko ovdje nije digao oružje. Tačno je da je proces razdruživanja, koji teče po celoj Jugoslaviji, u Sloveniji ušao u konkretnu fazu novim aktima o samostalnosti. Ali, za to ne treba pucati i bombardovati. Ko je to naredio? Bilo kakve opasnosti iz vana ne postoje i smešna je pretpostavka za posredovanje armije. Marković je kazao na televiziji da on nije naredio i da je zaprepašten šta je vidio.”

Vrhunec zatim piše: “U Sloveniji su se u pogledu Jugoslavije iskristalisale dvije linije - jedna desno nacionalistička je za otcepljenje (to je i program DEMOS-a), a druga “naša”, Kučanova, bila je da napravimo čiste račune, da se razdružimo u samostalne države i napravimo nov sporazum o zajednici jugoslovenskih država sa jasno određenim zajedničkim poslovima. Jasno, poslije ovakve brutalne intervencije Armije, naravno, prvi dobivaju a drugi gube, kao što je bilo i prije dve godine kada se od strane SKJ na 14. kongresu nastupilo protiv Slovenije i udarilo po Kučanu, predstavniku levih i progresivnih i projugoslovenskih snaga, pa su se u Sloveniji mogli grupisati njezini protivnici čak i na pitanju Partije. Sada je tu istu grešku napravila Armija i dala argumente u ruke desnici.” I na kraju, Vrhunec zaključuje: “Za mene je glavni krivac nemilosrdna i agresivna Miloševićeva politika hegemonije i unitarizma.”


Nastavak slijedi...

“Slovenci, previše se igrate, sada ćemo vam pokazati.”
(General Veljko Kadijević)

RAT U SLOVENIJI U KNJIZI VELJKA KADIJEVIĆA

O oružanom sukobu (ratu) u Sloveniji u knjizi “Moje viđenje raspada” postoji više konstatacija, koje su, same po sebi, tačne. Međutim, u navedenom kontekstu i u međusobnoj relaciji, bez drugih značajnih činjenica, one su u najmanju ruku problematične. Zato se nameće zaključak da autor ili nije poznavao pravo stanje u Sloveniji, ili je bio jednostrano informisan, a postoji mogućnost da pravo stanje nije ni htio da prikaže.

Kad piše o “Oružanom napadu Slovenije na JNA...”, postavlja se niz pitanja, na koja treba jasnije odgovoriti.

Poznato je da je na teritoriji Slovenije JNA bila od kraja 1990. do njene oružane intervencije, neprekidno u manjem ili višem stepenu borbene gotovosti. Stanovništvo Slovenije se u to vrijeme na plebiscitu sa 98% opredjelilo za samostalnost. Jedinice JNA su na dan proglašenja samostalnosti demonstrirale silu i zastrašivanje, a zatim intervenisale prema granici i aerodromu Brnik. Ko je onda koga napao? Teško je dokazati ko je opalio prvi metak, a to je u krajnjoj liniji irelevantno.

U nastavku slijedi druga tvrdnja - teza, da je oružani napad Slovenije na JNA predstavljao slijed događaja ukupnog stanja u Jugoslaviji i posebno u Sloveniji, pioniru i nosiocu razbijanja Jugoslavije!? Koliko je ova hipoteza održiva?

Slovenija je, istina, žurila iz Jugoslavije zato što je vidjela da se, zahvaljujući politici Beograda, kojoj se armijski vrh priklonio i podredio, zajednička država već ozbiljno rasula i da će doći do upotrebe sile.

Uprkos verbalnom zalaganju za Jugoslaviju, takva politika koja je instrumentalizirala nacionalizam najbrojnije nacije (stanje na Kosovu, Memorandum SANU. 8. sjednica CK SK Srbije, mitinzi, antibirokratska revolucija, proslave 600. godišnjice Kosovskog boja na Gazimestanu i u Kninu, promjena Ustava Srbije i ukidanje autonomnih pokrajina, XIV kongres i dr), kod drugih naroda razbuktala je nacionalizam i dala krila nacionalističkim i separatističkim snagama koje su na prvim višestranačkim izborima došle na vlast. Zašto armijski vrh nije htio da poštuje volju naroda i prihvati te vlasti kao legitimne? Zašto su tada vučeni potez za potezom, koji su sve više i više zaoštravali situaciju?

General Kadijević je bio dužan da odgovori na pitanje: ko je njemu, ŠVK (i drugima) dao pravo da se postavljaju jednostrano, kada je JNA po svome karakteru, temeljnom opredjeljenju i sastavu, od svog začetka uvijek bila oružana sila svih naroda koji su živjeli u Jugoslaviji. Godinama se armijski sastav vaspitavao tako da armija nikada nije bila protiv naroda, kao i da njeni pripadnici ne treba da izvršavaju naređenja kojima bi se činio ratni zločin! A kada se jedinice JNA upotrebe u oružanoj inervenciji protiv jednog od svojih naroda - JNA gubi svoj narodni karakter. Zapravo, u tom trenutku izgubila je jedan svoj narod ili, bolje rečeno, iznevjerila je najprije slovenački (još prije albanski), a zatim jedan za drugim i ostale narode, da bi na kraju iznevjerila i srpski!

Ustavom, zakonima i doktrinarnim dokumentima, jedinice JNA su se mogle upotrebiti samo po naređenju Vrhovnog komandanta! A zna se ko je bio Vrhovni komandant, svidjelo se to nekome ili ne! Legalitet ŠVK kao nekakvog aktera i maglovito pokrivanje odlukama Savezne skupštine (bez slovenačkih delegata) i SIV-a su providni.

Stalno isticanje kako JNA nije imala svoju državu, ukazuje da je armijski vrh de facto “lebdio u vazduhu”, pa nije onda ni čudno što je objeručke prihvatio prvu ponudu koja je bila po njegovom ukusu, to jest, državu kakvu mu je nudio S. Milošević.

Indikativno je da autor neprestano govori o razbijanju Jugoslavije, a ne i o njenom preoblikovanju u savremenu demokratsku i civilizacijsku zajednicu - bilo nekakvu novu federaciju, bilo konfederaciju ili savez država, što su nudili i Slovenci. Da se armijski vrh opredelio za drugu opciju, što bi bilo normalno u odnosu na karakter i tradicije JNA, a ne za to da se prenaglašavanjem i konstruisanjem spoljnjeg i unutrašnjeg neprijatelja, armijski sastav priprema za neki rat čiji su ciljevi nejasni i zamagljeni, vjerujem da ne bi došlo do tragedije.

Dakle, armijski vrh se opredjelio (kakvog li apsurda), da utiče na društvena kretanja i diktira kakvu državu hoće, da bi država bila po ukusu vojske, a ne obrnuto, da vojsku prilagodi potrebama društva. Takvo opredjeljenje armijskog rukovodstva je u suštini generiralo ona shvatanja koja su u primjeni sile vidjela izlaz. Što autor navodi da je Slovenija glavni krivac ze razbijanje Jugoslavije - samo je maska da bi se prikrio pravi razlog.

Konstatuje se da su jedinice JNA, iako sa relativno malim snagama oko 1.900 ljudi - za 48 časova od 137 objekata na granici zauzele 133 i time praktično izvršile zadatak. Treba, međutim, odgovoriti i na pitanja - a što je onda bilo? Da li su to bile jedine snage JNA, i koliko je tu tenkova, topova i aviona? Da li je zadatak stvarno izvršen time što se došlo do tih objekata kada se zna da su te jedinice bile odsječene, često bez sigurne veze, bez snabdjevanja, dezorijentisane i potpuno demotivisane, a poznato je šta se poslije dogodilo? Problematična je i teza da se JNA u Sloveniji našla u nemogućoj situaciji, da su se prema njoj svi u Sloveniji odnosili kao prema okupatorskoj vojsci... i sve što se iz te teze dalje izvodi. A zašto je to bilo tako? Šta je drugo trebalo da očekuje armijsko rukovodstvo kada je jedinice armije pripremalo za oružanu intervenciju i upotrebom sile iznevjerilo i one Slovence koji su sve do tada vjerovali da je JNA još uvjek OS i slovenačkog naroda? Da li je trebalo, “privoliti” Slovence da silom zavole armiju? Arogantnost ŠVK se vidi i u tome što je “naopako” procjenila volju Slovenije za otporom vojnoj intervenciji. U toj samouvjerenosti se išlo dotle da je zavladalo uvjerenje da će se Slovenci uplašiti sile.

Tvrdnja da je u armiji već ranije otpočeo proces među starješinama da svi koji se ne slažu sa politikom koju sljedi JNA - iz nacionalnih ili drugih razloga - mogu i treba da je napuste, jeste tipična poluistina. Istina je da su ljudi, koji su htjeli iz armije, to mogli postići jedino ekscesno i s velikim stresom. U toj situaciji je bilo najteže što su takve smatrali nacionalistima i izdajnicima. Oni Slovenci koji su vjerovali rukovodstvu armije ili u njoj ostajali zbog vjernosti svome pozivu, bili su kasnije izigrani i prevareni. Gurnuti su protiv svoga naroda. Čisti je cinizam kad autor kaže da je ŠVK bio iznenađen ponašanjem većeg broja slovenačkih starješina (dodao bih i ne samo slovenačkih), koji su se okrenuli protiv JNA i Jugoslavije, a ne kaže protiv kakve JNA i protiv kakve i čije Jugoslavije? Prema ljudima svih nacionalnosti postupalo se po maniru: iskoristi čovjeka dok ti treba i dok ti vjerno služi, a onda ga odbaci! A dosegli su moralno dno i zlo u tom prljavom ratu.

Teza da je mobilizacija jedinica JNA bila ometana veoma sinhronizovano i usmjeravano iz jednoga centra, te da je to bio glavni limitirajući faktor realizacije svih zamisli i planova upotrebe JNA, samo potvrđuje ono što je rečeno na početku: armijsko rukovodstvo je slabo poznavalo i cjenilo situaciju, a još gore je ako to nije htjelo vidjeti. No, bilo kako bilo, na osnovu nepotpunih ili pogrešnih podataka, ili, još gore, onih koji se žele, po staroj i nebrojeno puta provjerenoj vojničkoj logici - procjene su šuplje a odluke pogrešne. Dakle, odluka da se ide na upotrebu sile i to ofanzivom jedinica iz tri korpusa sa teritorije Hrvatske, računajući sa snagama koje su bile prije na papiru no faktičke - odluka je raspada i haosa.

U poglavlju “Oružani sukob u Sloveniji”, ima još tvrdnji i teza koje se mogu dokazima oboriti. Istina je da sve napisano i kako je napisano ima neki logički smisao i tok, ali je nevolja u tome šlo je taj tok od samog početka generalno usmjeren u pogrešnom pravcu.

Ostaje da se do kraja dešifruje koje su i kakve bile stvarne namjere u ratu u Sloveniji, bez obzira što je Kadijević otkrio te ciljeve sa tri varijante:”Prva, vojnički poraziti i napustiti Sloveniju, druga, bez dovođenja kopnenih snaga upotrebom svih raspoloživih snaga Ratnog vazduhoplovstva nanjeti gubitke infrastrukturi Slovenije i tako je prisiliti na poštivanje odluka saveznih institucija i treća (koja je prihvaćena) postići ciljeve upotrebom političkih sredstava i pretnjom upotrebe vojne sile, uz stvarnu upotrebu koju treba dozirati u skladu sa ponašanjem slovenačke strane”. Uzevši u obzir ovo, pitam se, ko postavlja ovakve strategijske ciljeve i to u varijantama -od totalnog rata koji traži visoku cijenu, do povlačenja. Ovakve avanturističke ciljeve, niko i sa manje vojničke pameti ne bi postavio. Da li je u ovim varijantama bilo i prikrivenih ciljeva? Da li se ovaj rat može, uslovno, nazvati –”simulirani rat”.

Vrlo je vjerovatno da se ratom u Sloveniji želelo Hrvatsku uvući u rat ranije, stvoriti uslove za pritisak na BiH radi stvaranja “Velike Srbije” sa tri srpske države i tri srpske vojske. To je Kadijević u svojoj knjizi i potvrdio kada je napisao:” JNA predstavlja osnovu iz koje su formirane tri srpske vojske. To je učinjeno u skladu sa datim unutrašnjim i međunarodnim okolnostima vrlo organizovano”.

Najkraće rečeno, JNA je u Sloveniji (a i poslije), zloupotrebljena da bi postigla ciljeve za koje nije bila namjenjena - nije bila organizacijski za to sposobna, niti pripremljena i još manje motivisana! Zato je postala žrtva svoga rukovodstva - i tako detonator okrutnog i krvavog sopstvenog raspada i raspada države “koju nije imala”! Dakle, stvar nije u taktici, niti u operatici, već u pogrešnoj strategiji, g. Kadijeviću.


Nastavak slijedi...

“Sva politika i sve odluke našle su se u rukama ljudi koji su u nepravo vreme
bili na nepravim mjestima - u vrhu države i u vrhu oružanih snaga.
O sudbonosnim stvarima za državu i njenu vojsku odlučivali su nadmeni,
samouvjereni, mentalno nedorasli i politički ograničeni ljudi, koji su začetnici
zločinačke politike i tragedije u ratu kojeg su izazvali.”
(General-pukovnik Ivan Dolničar)

KONCEPCIJA ONO, TO I ODNOSI JNA I SLOVENIJE

Poslije sovjetskog posjedanja Čehoslovačke 1968. godine počela je radikalnija revizija jugoslovenske odbrambene doktrine i u tom sklopu je izgrađena teritorijalna odbrana. Tada se ustanovilo da se odbrana nezavisnosti i cjelovitosti Jugoslavije ne može zasnivati samo na JNA.

Tadašnji sekretar za narodnu odbranu, Ivan Gošnjak je tvrdio da ne treba vršiti promjene u doktrini odbrane. Tito se odlučio za doktrinu svenarodnog otpora (u najširem smislu) i za proširenje uloge i funkcije Teritorijalne odbrane u republikama i pokrajinama.

U armijskom vrhu je bilo dilema i manji broj rukovodećih ljudi se tada teško složio sa ustanovljenjem Teritorijalne odbrane. (U to vrijeme sam, od 1968. do 1970. godine, bio pomoćnik komandanta 9. /nove/ armije u Ljubljani.) Na čelu Teritorijalne odbrane Slovenije su tada bili general Bojan Polak, komandant i Albert Jakopič-Kajtimir, politički komesar Glavnog štaba. Sjećam se nekih uobičajenih polemika sa SSNO-om i Štabom 9. armije oko koncepcije i kasnije oko nabavke oružja za TO. Posebno je bilo rasprava, naročito kasnije, oko “narodne zaštite” kao sastavnog dela šireg koncepta. Poznata mi je značajna uloga Franca Popita oko toga svega. Teritorijalna odbrana Slovenije je od 1968. postepeno postajala najbolje organizovana republička teritorijalna odbrana i sa puno originalnih rješenja.

Poslije Titove smrti, započele su u vojnom vrhu mnoge polemike i akcije za neke promjene u koncepciji narodne odbrane, posebno kada je na čelo SSNO-a došao admiral Branko Mamula. Međutim, najviše promjena se dogodilo kada je Mamulu zamjenio Kadijević. U suštini, Mamula, Kadijević, Gračanin i Čanadi su se zauzimali za centralizovanje odbrambene doktrine i za reorganizaciju odbrambenih snaga. Po toj novoj koncepciji, Slovenija je ostala bez 9. armije i sve oružane snage na njenoj teritoriji bile su potčinjene novoj komandi sjeverozapadnog vojišta sa sjedištem u Zagrebu. Predstavnici Slovenije su se tome opirali, ocjenjujući predstojeće promjene kao napad na jednakopravnost i samostalnost republika, kao reviziju postojeće odbrambene koncepcije i kao podređivanje teritorijalne odbrane armijskom vrhu. Tadašnji predsjedavajući Predsjedništva SFRJ, Lazar Mojsov je od Slovenaca tražio da se slože sa uvođenjem komandi vojišta, a armijski vrh je, što se tiče odbrambenih pitanja, počeo da igra glavnu ulogu i Predsjedništvo SFRJ je malo-pomalo prestajalo da bude pravi i potpuni komandant oružanih snaga Jugoslavije. Slovenija je u tom procesu ostala bez 9. armije, formirana su dva korpusa - ljubljanski i mariborski i potčinjeni Zagrebu.

Bilo je još sporova sa armijskim vrhom, ali sve sporove se lako prevazilazilo, dok nije počela rasprava oko reorganizacije oružanih snaga. Od tada se sporovi uvećavaju i oko služenja vojnog roka, oko demokratizacije odnosa u armiji, oko opremanja armije. I pored svega toga, TO Slovenije je bila najorganizovanija i najefikasnija organizacija. Dobro je sarađivala sa JNA sve do dolaska generala Ivana Hočevara za njenog komandanta 1988. godine. Mišljenja sam da je bilo nelogično da jedan vrsan general avijacije dođe na taj položaj.

Analiza JNA (na vojnom savetu) iz aprila 1988, u kojoj stoji da je došlo do kontrarevolucije i da se vodi “specijalni rat” protiv SFRJ, izaziva nove sukobe. I vjerovatno zbog ovakve procjene (greške) dolazi do drugih pogrešnih poteza.

Kasnije je došlo do sukoba sa JNA i zbog poznatog političkog procesa pred vojnim sudom 1988. protiv četvorice (Janša, Borštnar, Tasić i Zavrl, svi civili sem zastavnika Borštnara). Slovenački vrh je tražio da se prekine suđenje, da se optuženi brane sa slobode. Međutim, armijski vrh i vojno pravosuđe su ostali uporni, pa se suđenje pretvorilo u bespotreban veliki politički proces. Okrivljeni su osuđeni i sve je to trajalo do jeseni 1989. Armijski vrh je bio tvrd oko suđenja četvorici, a na tom pitanju je raslo i podsticano neraspoloženje protiv federacije i JNA. Posmatrao sam demonstracije pred Komandom 9. armije i sugerirao generalu Svetorazu Višnjiću, komandantu 9. armije, da Borštnara sudi Armija jer je vojno lice, a trojicu “mulaca” da daju Ertlu - ministru unutrašnjih poslova Slovenije. Rekao sam Višnjiću: “Napravićete od njih nacionalne junake.” Slegao je ramenima, rekavši: “To je stvar onih gore.”

Tu je i sukob sa velikosrpskim nacionalizmom. Miting u Beogradu naglašeno je napao Sloveniju (Mihailo Švabić). Poznate su parole na tom mitingu koje su se odnosile na Slovence, kao: “Smole i Orlandić, separatisti su s vama”; “Hafneru, čuvaj svoj prst”; “Vrhovec, Vlasi i Smole - sva tri dole”; “Nećemo konfederaciju”; “Amerika ima jednog više Stanovnika”.

Sukob sa Slovencima je nastao i oko štrajka 1.300 radnika u Trepči (februara 1989) i to zbog izražene solidarnosti Ljubljane sa rudarima, zbog odlaska slovenačke milicije sa Kosova i mitinga solidarnosti sa kosovskim Albancima, održanom u Cankarjevom domu (27. februara 1989), gdje je usvojena zajednička izjava: “Protiv uvođenja vanrednog stanja, za mir i suživot na Kosovu”.

Mitinzi po Srbiji isticali su parole da je slovenačko rukovodstvo “zabilo nož u leđa” Srbiji i da je slovenačko rukovodstvo saveznik “albanske iredente”, koja hoće da sruši Srbiju i Jugoslaviju.

Pokušaj smirivanja nastale tenzije “vlakom bratstva i jedinstva” i valcerima Jože Smolea i Radmile Anđelković nije uspio.

Odbor Srba i Crnogoraca “Božur” (Kosovo) se pripremao za “miting istine” u Ljubljani. Slovenci su upozoravali na posljedice mitinga koji je planiran za 1. decembar 1989. (dan ujedinjenja Srba, Hrvata i Slovenaca - 1918). Ocjenili su da je to planirano sa ciljem da se takvim mitingom pokuša ostvariti ono što se uspjelo sličnim pohodom na Novi Sad. Ako miting tamo uspije, neće biti problema da se na povratku nešto slično priredi u Karlovcu ili Jasenovcu. Slovenci su ocjenili da se mitingom žele stvoriti uslovi za uvođenje vanrednog stanja u Sloveniji i državni udar armije. Takođe su uočavali namjere da se nastavak obračuna sa Hrvatskom započne u Sloveniji. Taj miting je proizveo novu napetost i Slovenci počinju da pripremaju miliciju i TO.

Tih dana Janez Drnovšek, predsjednik Predsjedništva SFRJ, je izjavio: “Ako bi se slovenački narod odlučio da sruši svoje vođstvo, to će učiniti sam. Ne trebaju mu mitingaši iz Srbije ili bilo otkud, da bi to uradili umjesto njega.”

Usljedila je nova nepromišljena akcija - poziv srpskim preduzećima da prekinu poslovne veze sa Slovenijom i objavljivanje ekonomske blokade Slovenije, izvedeno preko Socijalističkog saveza Srbije. U suštini, bio je to ekonomski rat, s ciljem da se i privrednim sankcijama pritisne Slovenija da kapitulira ili da ode.

Poslije izbora u Sloveniji 1990, armijske reakcije su bile “da su izbori nelegalni”, a razoružanje TO (17. maja 1990) stvara novi konflikt koji značajno kvari odnose i povećava otpor Slovenaca. Milicija i dio TO nisu razoružani i TO postaje koordinirajući organ akcija za otpor. Proglašena je, 25. juna 1991, apsolutna suverenost, a u Ustavu Slovenije je predviđeno da JNA napusti Sloveniju za 3 godine od osamostaljenja, tj. do 25. juna 1994. Međutim, 26. juna 1991. godine, ujutru, tenkovi su na ulicama i nekim cestama Slovenije. Čuje se “Slovenci, vi se previše igrate, sada ćemo vam pokazati”.

Zašto je došlo do petnaestodnevnog rata u Sloveniji? U igri su bili svi mogući koncepti, od konfederacije do više varijanti federacije. Srbi su za federaciju i traže da JNA (igra sa JNA - I. R.) brani granice u Hrvatskoj i većem djelu BiH. Savezna vlada Ante Markovića je izdala nalog (Predsjedništvo SFRJ nije funkcionisalo - blokirano zbog Mesićevog izbora) da JNA interveniše u Sloveniji. A. Marković je precjenio ulogu međunarodnog faktora, koji je istina bio za Jugoslaviju, ali i za priznanje Slovenije i Hrvatske. Reakcija slovenačke TO i milicije, koje su bile dobro organizovane bila je odlučna, posebno u blokadi jedinica JNA i kontroli prostora. Slovenija je dobila i medijski rat protiv JNA. Jedinice JNA u Sloveniji bile su nacionalno izmješane i pred pitanjem zašto se boriti sa jednim od jugoslovenskih naroda. Ove jedinice nisu bile motivirane, pa su se pripadnici drugih naroda predavali i izbjegavali zadatke. Računica da će se pripadnici JNA - nesrpske narodnosti, boriti za srpske ciljeve - bila je pogrešna i to je uljuljkivalo armijski vrh. Sve je to dovelo do sloma za deset dana.


Nastavak slijedi...

“Osuđujemo svaku upotrebu sile pri rješavanju odnosa u Sloveniji i Jugoslaviji. “
(Iz poruke slovenačkih generala)


SLOVENAČKI GENERALI PRED RAT I U RATU

1. Slovenački penzionisani generali su se prije rata (28. maja 1991) oglasili “Porukom slovenačkoj i jugoslovenskoj javnosti”:

“Slovenački generali, članovi Saveza boraca, zabrinuti i krajnje nezadovoljni zbog sve opasnijih razmirica i nespremnosti za razumne sporazume među političkim rukovodstvima jugoslovenskih republika i pokrajina i nemoći saveznih organa pri rešavanju nagomilanih problema i posebno zbog sporova oko uloge i ponašanja JNA, u kojoj smo zajednički i dugo godina predano radili, poručujemo javnosti da odlučno osuđujemo neodgovorna ponašanja odgovornih ljudi, koji nas vode u sve dublju privrednu, političku, kulturnu i nacionalnu provaliju.

Posebno smo zabrinuti za položaj i budućnost Slovenije. Uvjek smo bili odani sinovi slovenačkog naroda, što smo posebno dokazali u narodnooslobodilačkoj borbi, kada je većina slovenačkog naroda bila svjesna svog nacionalnog identiteta i s oružjem se suprotstavila svojim uništivačima i dostojanstveno stupila u redove demokratskih snaga Evrope i sveta.

Danas podržavamo demokratske promjene, uvažavamo parlamentarni sistem i tržišnu privredu, u ubjeđenju da je to put koji nas može dovesti u bogatiji život. Podupiremo sve one koji se trude da Slovenija postane demokratska, parlamentarna i socijalna republika, koja se temelji na suverenosti i vlasti naroda. Želimo da Slovenija što prije dobije moderan, demokratski ustav, koji omogućava svestran privredni, politički, kulturni i društveni razvoj i utre put u postindustrijsko društvo. Takva Slovenija neka bude otvorena prema svim narodima na prostoru današnje Jugoslavije i prema evropskoj zajednici i do svih tokova svjetskog kulturnog i privrednog razvoja.

Ne želimo nazadnjačko, polufeudalno, klerikalno i zatvoreno društvo, kakvo nam neki nude, jer bi to bio najkraći put ka samouništenju slovenačkog naroda. Osuđujemo svaku upotrebu sile pri rješavanju odnosa u Sloveniji i Jugoslaviji. JNA treba da obavlja Ustavom i zakonomima određene osnovne zadaće i da jača demokratske promjene, a ne da štiti preživjele odnose. Osuđujemo sve postupke, kako JNA, tako i civilnih vlasti, koji lako mogu dovesti do konflikta sa katastrofalnim posljedicama

Ne želimo da bilo ko u Sloveniji ili Jugoslaviji umre zbog nepromišljenog ponašanja jedne ili druge strane.

Mjesto i uloga JNA na području Slovenije, odnosno buduće oružane sile, treba da se što prije uredi s novim ustavom Slovenije i odgovarajućim aktom (ustavom, sporazumom) na nivou uređenja budućih odnosa među jugoslovenskim republikama. To treba da se uređuje na osnovu osmišljenog stručnog i političkog razmatranja, koje bi obezbjedilo efikasnu odbranu Slovenije i Jugoslavije, odnosno takvoga kakav će na tom prostoru nastati. Pretnje da će JNA okupirati Sloveniju ili da će Teritorijalna odbrana s oružjem istjerati JNA je kao igra djece sa šibicama: nepromišljeno ponašanje sa uništavajućim posljedicama.

To ne dozvolimo.

Mišljenja smo: da se sve nesaglasnosti i sporovi lako mogu rešiti razumnim i strpljivim razgovorima i dogovorima, utemeljenim analizama i predviđanjima.

Usijane glave nisu nikad bile dobar savjetnik.

Ne slušajmo krajnosti i prenapetosti, jer nas one vode u sve dublje sporove i neizbježan konflikt i propast. Upotrebimo znanje domaćih i inostranih stručnjaka i ponašajmo se po njihovim savjetima.

Smirimo duhove i počnimo rešavati goruće privredne i egzistencijalne probleme ljudi, koji ne žele - po savjetu sitih vukova - pasti travu, već uživati plodove svoga rada.”
U Ljubljani, 28. maja 1991.
“Delo” i “Dnevnik”, 29. maja 1991. i TV-15, 6. juna 1991.
Slovenački penzionisani generali – nekadašnji borci i starešine JNA


2. Sljedećeg dana, poznati slovenački generali ponovo se oglašavaju. General-pukovnik Stane Potočar: “Žalosno je to što se događa. Armija će morati prestati. Gradio sam tu armiju ceo život, a sada tako...”.

General-pukovnik Ivan Dolničar: “To što sada izjavljuje armijski vrh je zavaravanje javnosti. Njihov cilj nije zauzimanje graničnih prelaza, nego su se odlučili na radikalnije poteze, tj. za zauzimanje tačaka u unutrašnjosti Slovenije. Potezi armije me nisu iznenadili, očekivao sam konflikt, ali da će doći do takvih dimenzija, nisam računao.”

General-potpukovnik Bojan Polak: “Armija je išla dalje nego što sam očekivao. Za ovo što se događa u Sloveniji odgovoran je, prije svega armijski vrh. Predviđam napad na Ljubljanu. JNA je otišla daleko.”

General-pukovnik Branko Jerkič: “Svi penzionisani slovenački generali smo jedinstveni u ocjeni da poteze armije niko ne odobrava. Ni jedna armija, koja nastupa protiv sopstvenog naroda, ne može i neće nikada pobjediti. Slažem se sa predsjednikom Kučanom da će rat u Sloveniji ubrzati njeno povlačenje iz Slovenije” (“Delo”, 23. juna 1991).

3. Šestog dana rata pojavila se izjava penzionisanih generala - nekadašnjih boraca i starešina JNA povodom agresije na Republiku Sloveniju (“Delo”, 5. jula 1991) u kojoj se ističe:

“Danas smo se na razgovoru o vojnoj situaciji u Republici Sloveniji sastali sa predsjednikom Predsjedništva Republike Slovenije Milanom Kučanom. Kao bivši borci i generali JNA objavljujemo sljedeće:

Odlučno osuđujemo poduhvat JNA u Sloveniji kao nelegalan, politički i moralno neopravdan i neprihvatljiv čin.

JNA je nastala i razvijala se kao oružana sila svih naroda i narodnosti Jugoslavije za odbranu njene nezavisnosti i teritorijalne cjelovitosti pred spoljnim opasnostima, nikako ne za ograničavanje slobode, suverenosti i jednakopravnosti naroda i narodnosti Jugoslavije. U ovom slučaju je bila iskorištena protiv slobodno izražene i legitimne volje slovenačkog naroda. Takva zloupotreba armije, koju smo zajedno stvarali i u nju ugradili sve svoje životne snage i sposobnosti nas je duboko uvredila.

Pozivamo sve pripadnike JNA, posebno njeno najviše rukovodstvo, da poštuju nove prilike i svojom aktivnošću doprinesu demokratskoj preobrazbi našeg zajedništva i tako prestanu s nasilnim ograničavanjem tih procesa.”


Ljubljana, 4. jula 1991.


U razgovoru su učestvovali generali: Stane Potočar, Ivan Dolničar, Franc Tavčar, Rudolf Hribernik, August Vrtar, Branko Jerkič, Pavle Šuc, Edvard Pavčič, Miha Petrič i Mirko Mitrič. Učesnici razgovora pozivaju i druge generale i starješine da se pridruže izjavi.

Ovoj izjavi pridružili su se (8. jula 1991) generali: Ambrožič Lado, Berce Jože, Butara Miha, Cetinjski Andrej, Cvelbar Viktor, Črnugelj Franc, Gabrovec Alojz, Gorkič Dušan, Hren Alojz, Jakič Jože, Jakin Rado, Kajin Alojz, Kocijan Lado, Kodrič Rudi, Ožbolt Jože, Peterca Miroslav, Poglajen Franc, Polak Bojan, Sekirnik Janko, Šeme Jože, Škrk Gracijan, Švara Dušan, Zorc Milovan i Žokalj Alojz.

4. Interesantna su kazivanja generala Cirila Zabreta, Augusta Vrtara, Konrada Kolšeka i Ivana Hočevara.

Cirila Zabreta (najviše vremena službovao u beogradskoj armiji, oženjen Srpkinjom - doktorkom iz Beograda) je ovaj rat zatekao u Komandi zagrebačke oblasti. On (1991) piše: “Ostao sam u toj Armiji, iako već otpisani general, zato što sam osjećao odgovornost sve do oružane intervencije u Sloveniji. Tada sam pozvao generala Kadijevića i zahtjevao da me odmah primi i da se prekine sa intervencijom Armije u Sloveniji. Preko svog šefa kabineta mi je poručio da nema vremena da me primi i poručio da slovenačkom rukovodstvu prenesem pretnju - da će Slovenija biti poravnata sa zemljom ako ne prestane sa borbom protiv JNA.”

General-pukovnik August Vrtar (penzionisan kao pomoćnik saveznog sekretara za NO za naučni rad) je prilikom penzionisanja 1987. o razgovoru sa Kadijevićem o nesporazumima sa Slovenijom, napisao: “Kad budeš imao mogućnosti razgovarati sa vodećim ljudima iz Slovenije, reci im da smo u istom taboru. Jednako kao oni želimo privredni i politički preobražaj, prije svega, tržišnu privredu i čiste račune. Ne znam da li to Slovenci vide ili neće da vide? Politika Miloševića nema veze sa tim što mi hoćemo. Slovenci nas drže u “klinču” i tako objektivno slabe svoju borbu za demokratizaciju i našu poziciju protiv Miloševića. To je tragičan nesporazum.” Vrtar nastavlja: “To je govorio čovjek, koji se kasnije sasvim priklonio Miloševiću i njegovoj politici. Zašto je tako korjenito promjenio svoja stanovišta. vjerovatno samo on zna” (“Borec”, 1992, str. 221)

General Konrad Kolšek - komandant 5. armijske oblasti (koja pokriva Hrvatsku i Sloveniju), od septembra 1989. do jula 1991, u jednom intervjuu 1991. izjavljuje “da je to oružani sukob između JNA i TO i slovenačke milicije”. Nije vjerovao da će do rata doći i kaže da je u kontaktu sa Kučanom “došlo do obostrane želje da se stvar smiri, zbog čega sam iz Beograda bio kritikovan”, da je 27. juna 1991. obavijestio Peterlea da će uzeti granične prelaze i da će “svaki otpor biti slomljen (telegram slovenačkoj vladi), da je dokumenat o intervenciji u Sloveniji izrađen u Generalštabu JNA” i da mu je naređeno “da ga potpiše i potpisao ga je”.

Kolšek govori da je u Generalštabu i 5. armijskoj oblasti bilo ljudi koji su željeli sukob. U liberalni deo iz Komande 5. armijske oblasti spadaju (po Kolšeku) generali Kolšek, Tominc, Zabret i pukovnici Stipetić i Predojević. Pristaše tzv. tvrde linije bili su generali Praščević, Rašeta i Miličević. Neposredno pred rat, u Komandi 5. oblasti boravili su generali Mile Ružinovski, načelnik 1. uprave Generalštaba i Jevrem Cokić. Načelnik Generalštaba Blagoje Adžić je sa ekipom trećeg dana rata u Komandi AO, a od 30. juna naredbe su išle direktno na Komande korpusa zbog nepovjerenja prema djelu Komande 5. armijske oblasti. Prvog jula 1991. general Kolšek je smenjen, a zamjenio ga general Života Avramović.

General Ciril Zabret u intervjuu (“Delo”, 2. februara 1992.) izjavljuje da je 27. juna 1991. podnio ostavku generalu Kolšeku u prisustvu generala Praščevića, Rašete, Miličevića, Ružinovskog i pukovnika Kelečevića i Predojevića i tražio da “operacije treba obustaviti”. Zatražio je to isto od generala Avramovića, ali je tražio i razgovor sa Kadijevićem. Avramović mu nije dao vezu. Obavio je razgovor sa Kadijevićevim šefom kabineta, Vukom Obradovićem, a ovaj mu je saopštio da slovenačkom rukovodstvu prenese sljedeće: “Da Armija nije počela, da slovenačko rukovodstvo ne poštuje savezne zakone; da teritorijalci ubijaju i da će Slovenija biti sravnjena sa zemljom.” Po izjavi Zabreta, Kolšek je odbio naređenje o bombardovanju Ljubljane i drugih objekata.

General-pukovnik avijacije Ivan Hočevar (komandant TO Slovenije od 1988. do 1990) je dao dvije karakteristične izjave: da je “1990. dobio ukaz vojnog vrha JNA” o razoružavanju TO ili premještanju djela oružja TO u kasarne JNA. Zbog toga je razrješen dužnosti od strane predsjednika Slovenije. Slovenija je septembra 1990. Ustavom preuzela komandu nad TO i imenovala novog komandanta.

Specijalci JNA su 4. oktobra 1990. godine “ušli” u Štab TO. Preuzimanje zgrade Glavnog štaba TO Slovenije je bilo formalno jer nisu pali drugi štabovi i sistem odbrane.

General Ivan Hočevar je dvije godine kasnije izjavio: “Ukaz o razoružanju TO nisam potpisao. Ukaz je došao sa najvišeg mjesta - od Predsjedništva SFRJ i bio sam dužan ispuniti ga... Kučan mi je ponudio da potpišem izjavu o tome da se lično ne slažem sa Naredbom Predsjedništva SFRJ. Jasno, nisam potpisao izjavu. Rekao sam da teškoće s Predsjedništvom SFRJ ne mogu rješavati preko mojih leđa... Bio sam general koji se u nepravom času našao na nepravom mjestu. Na ponovno upozorenje, kad smo počeli realizovati Naredbu, preuzeo sam ličnu odgovornost za odluku da to oružje štiti TO i poslao naređenje svim štabovima da se osigura oružje od TO, jer je došlo do nesporazuma oko izvršavanja Naredbe Predsjedništva SFRJ. I Kučan je poslao identičnu naredbu. Istim ukazom Kučana, razrešen sam dužnosti. Razrešen je dužnosti i general Ožbolt Drago, načelnik Štaba TO, nakon čega sam tražio razrešenje dužnosti i penzionisanje. Predsjedništvo SFRJ je odgovorilo negativno i zahtjevalo da i dalje ostanem komandant TO Slovenije. Bilo mi je jasno da sam se našao među dva mlinska kamena u ulozi žrtvenog jagnjeta” (“Mladina”, 26. januara 1993). U istom intervjuu, Hočevar je izjavio: “Dana 8. maja 1990. sam dobio ukaz, a 14. maja 1990. odleteo sa Cerklja u Beograd i do septembra 1992. bio sam zamjenik načelnika Generalštaba za RV i PVO..., a operacijama je rukovodio Kadijević, a iz RV i PVO Jurjević.”


Nastavak slijedi...

HRVATSKO – SLOVENAČKI SPORAZUM I PROGLAS ŠTABA VRHOVNE KOMANDE

1. Interesantan je taj sporazum koji glasi:

“Predsjedništva su se dogovorila da će u slučaju oružane intervencije protiv zakonitih organa vlasti i državljana obje republike, Republike Slovenije i Republike Hrvatske, poduzeti mjere:

Proglasiti potpunu samostalnost dviju republika, te opozvati svoje predstavnike iz organa Federacije;

Prekinuti svako finansiranje Federacije;

Obavijestiti Vijeće sigurnosti Organizacije ujedinjenih naroda i zahtjevati intervenciju mirovnih snaga;

Pozvati državljane obiju republika (starješine, civilne osobe u službi JNA i vojnike) da napuste JNA;

Zaplijeniti svu imovinu Federacije na svojim teritorijama;

Prekinuti svako snabdijevanje komandi, jedinica i ustanova JNA;

Upotrijebiti sva zakonita sredstva, uključujući štabove, komande, jedinice i ustanove Teritorijalne odbrane i organe za unutrašnje poslove, te pozvati državljane obiju republika na zaštitu i odbranu demokratskog uredenja i suverenosti. Upotreba tih snaga i sredstava je dogovorena i usklađena i podrazumjeva međusobnu pomoć;

Nadležni pravosudni organi u republikama pokrenut će sudski postupak zbog ratnih zločina protiv svih pripadnika Armije, koji će sudjelovati u nasilnim akcijama protiv organa vlasti i državljana republika Slovenije i Hrvatske” (“Globus”, specijalno izdanje, Zagreb, 11. veljače 1991.)

Dokument su 20. siječnja 1991. potpisali ministri Martin Špegelj, Josip Boljkovac, Janez Janša i Igor Bavčar.

Uprkos ovom ugovoru, Hrvati juna i jula nisu bili spremni da uđu u rat i nijednim potezom nisu “pomogli” Sloveniji – imali su rat kod kuće.

2. Na novonastale dramatične događaje u vidu proglasa odgovorio je general Marko Negovanović, član Štaba Vrhovne komande, tada pomoćnik za politički rad u SSNO.

Evo proglasa u cjelini:

“Građani Jugoslavije,

Obraćam vam se kao član Štaba Vrhovne komande Oružanih snaga SFRJ, koji se ovih dana nalazi u stalnom zasedanju.

Situacija u zemlji je dramatična. Preti raspad Jugoslavije. Vode se žestoki međunarodni sukobi, a na pomolu su i novi. Na početku smo građanskog rata.

Jugoslovenska narodna armija već godinama ukazuje na neminovnosti takvog razvoja događaja ako se ne stane na put politici svršenog čina i jednostranog razgrađivanja jugoslovenske države, bezakonju i anarhiji. Činili smo i činimo sve što je u našoj moći da se obezbede uslovi za miran, demokratski i legalan rasplet jugoslovenske krize. Na žalost, umesto toga, pribeglo se i primeni sile radi ostvarenja jednostranih odluka kojima se razbijaju teritorijalna celokupnost i suverenitet Jugoslavije.

Protiv jedinica Jugoslovenske narodne armije, koje su na teritoriji Republike Slovenije izvršavale svoje ustavne obaveze u obezbedivanju granice i teritorijalne celokupnosti zemlje, vodi se rat. To se čini na prljav, surov i podmukao način.

Dogovoreni prekid vatre se ne poštuje. Dok se jedinice JNA uzdržavaju od primene sile kojom raspolažu, otvarajući vatru samo u samoodbrani i krajnjoj nuždi, nastavljaju se, uz svakovrsne prevare, čak i najviših rukovodilaca Republike Stovenije, bezočni napadi na jedinice, vojne objekte, pripadnike Armije i članove njihovih porodica.

Istovremeno se na teritoriji Republike Hrvatske privodi kraju opšta mobilizacija svih oružanih sastava.

Večeras je Štab Vrhovne komande oružanih snaga uputio poslednji zahtev predsedniku i Vladi Republike Slovenije, čijim ispunjenjem se otvara mogućnost za prekid oružanih sukoba. Ako rukovodstvo Republike Slovenije ne ispuni postavljene zahteve, čija je suština u obezbeđivanju bezuslovnog prekida vatre i stvaranju normalnih uslova za život i rad Armije, Štab Vrhovne komande narediće preduzimanje mera u skladu sa situacijom u zemlji, uključujući maksimalno podizanje borbene gotovosti i potrebne mobilizacijske radnje i odlučne vojne mere.

Štab Vrhovne komande poziva sve građane i patriotske snage da se suprotstave guranju zemlje i naših naroda u svekoliku katastrofu.”

Kasniji događaji su pokazali da ni ova pretnja nije sprečila “svekoliku katastrofu”.


Nastavak slijedi...

“Za jugoslavensku državu armijski vrh snosi veliku odgovornost,
mada je glavni krivac srpsko vođstvo sa S. Miloševićem, i F.Tuđman
zbog odnosa prema Srbima u Hrvatskoj.“
(General-pukovnik Stane Potočar)

ŠTA O JNA I NJENOJ ULOZI PIŠE GENERAL-PUKOVNIK STANE POTOČAR*)

*)Načelnik Generalštaba JNA od 1972-1979.

Iz knjige “Zvestoba” (“Vjernost”, Ljubljana, 1994) izabrao sam nekoliko ocjena o JNA, o uzrocima njenog raspada, sporovima JNA sa Slovenijom, o ratu u Sloveniji, ocjenjujući da je to što je napisao poštena i iskrena ispovijest.

Potočar u svojoj “Vjernosti” ne politizira i ne filozofira. Jugoslaviji i JNA bio je vjeran do tada dok je vjerovao da jedna i druga žive u skladu sa zajedničkim dogovorima i zakonima. Potočar je u prvom redu vojnik. Bio je kaplar u Kraljevoj gardi 1940. i 1941. Partizan, od komesara čete do komandanta 9. korpusa 1941. do 1945, komandant 23. srpske divizije, komandant odreda u zoni “B”, komandant makedonske divizije u Kumanovu, načelnik Štaba skopskog područja, komandant mariborskog područja, pomoćnik i komandant VII armije u Sarajevu, komandant IX armije u Ljubljani, da bi bogatu vojničku karijeru završio kao načelnik Generalštaba od 1972. do 1979. U Beogradu je radio, uključujući vojno školovanje, preko devet godina.

Ocjenjujući rat u Sloveniji, on piše (“Zvestoba”, str. 183): “To nije bio pravi rat. Da je JNA djelovala kako je mogla, ishod konflikta bio bi drugačiji.” Ocjenjuje da slovenačke odbrambene snage tada nisu bile dovoljno sposobne da se odupru frontalnom napadu. Zahvalan je svima onima koji su na strani JNA “sabotirali njeno pravo borbeno djelovanje”. Ocjenjuje da je “svako kod ljudstva JNA brzo opazio potpuno razočarenje i pad morala. U slovenačkoj Teritorijalnoj odbrani bilo je obratno, branila je svoju zemlju i nezavisnost, na što je psihološki bila pripremljena”. “JNA je potcjenjivala našu odlučnost i nisu računali da ćemo se suprotstaviti. Tu je iznenađenje i demoralizacija.”

O nacionalnim armijama i paravojnim formacijama Potočar piše (str. 186): “U republičkim rukovodstvima se nije razmišljalo o uvođenju nacionalne armije i paravojnih formacija. Teritorijalna odbrana se razvijala u sastavu odbrambenog sistema Jugoslavije.” O odnosu Ljubičića, Mamule i Kadijevića prema Teritorijalnoj odbrani bilježi: “Kod Ljubičića je bilo nekakve ljubomore u vezi sa uspješnim razvojem Teritorijalne odbrane, a dolaskom Mamule i Kadijevića je armijski vrh počeo raditi na smanjivanju samostalnosti Teritorijalne odbrane.” “Pokušaj neutralizacije Teritorijalne odbrane, posebno kod oduzimanja oružja je bio prikriven reorganizacijom same JNA.” “U cjelini, reorganizacija JNA je snažno smanjila uticaj TO. Rasformiranje armija, uvođenje korpusa nije bilo strateška ni organizacijska potreba. To je napravljeno planski da bi razbili raniji sistem u kojem je svaka republika imala nekakvu svoju vojsku.” “Slovenački generali su bili odlučno protiv reorganizacije. O tome su raspravljali sa Kadijevićem. Razumjeli smo je kao potpunu reviziju sistema opštenarodne odbrane. Slovenačko rukovodstvo i Popit, kao član Predsjedništva Slovenije, se tome neposredno opirao.”

O odgovornosti Mamule, Kadijevića i Adžića, Potočar piše: “Najmanje, što je sigurno, je osuda naroda. Te su osude gore od osuda pred sudom, kada te odbaci vlastiti narod. Mamula, Kadijević i Adžić su bili obični zagriženici. Po svemu sudeći, postavljali su se iznad Predsjedništva države” (Potočar, str. 196)

O tri strategije oružane borbe Potočar konstatuje: “U prvom izdanju (1976) ‘uloga oružanih snaga opredjeljena je samo za slučaj spoljne agresije’, a po mojem odlasku (1983), izašlo je drugo izdanje strategije - u kojoj je ‘JNA opredeljena za borbu protiv spoljnjeg napadača, a Teritorijalna odbrana alternativno i za održavanje javnog reda i mira, po ukazu državnog Predsjedništva’. U trećem izdanju (1987), u cjelom poglavlju ‘JNA i oružane snage u cjelini opredeljuju se za upotrebu i u kriznim situacijama, što znači u unutrašnjem životu zemlje’.” Potočar na kraju izvodi zaključak: “Tu evoluciju uloge oružanih snaga su izveli oni kojima je smetala Teritorijalna odbrana i koncept opštenarodne odbrane, pa su to željeli u cjelini podrediti samom armijskom vrhu” (Potočar, str. 198)

U nastavku svojih kazivanja, Potočar se vraća na “mali-veliki rat u Sloveniji”, i sa nekoliko sljedećih konstatacija: “JNA nije bila vojnički poražena, nego je doživela moralni rastroj i nacionalno raslojavanje.” Strateški je “doslovce iznenađena”. Teritorijalna odbrana se “branila i to joj je davalo moralnu snagu”, “JNA je napadala nešto na šta nije imala pravo, a niti je bila stručno i politički pripremljena”. Neki kadrovi u JNA “su djelovali defanzivno”.

Za Kadijevićevu knjigu Potočar kaže: “Iz knjige se vidi da je JNA imala u planu zauzimanje Slovenije. Kučan i Drnovšek su odigrali neprocjenjivu ulogu, jer su trezno ocjenili položaj, uspješno umirili armijski vrh da nije realizovao pakleni plan.” Teritorijalnoj odbrani i miliciji Slovenije odaje “puno priznanje za odlučan otpor”. JNA je iz Slovenije odlazila tri mjeseca (od 26. juna do 26. oktobra 1991) i “otišla je sporazumno, planski i pod međunarodnom kontrolom” (Potočar, str. 200)

Na kraju svog kazivanja, Potočar je još napisao: “Najvažnije je da se konflikt s JNA za Sloveniju završio bez težih žrtava i posljedica.” I još jedan za Potočara važan podatak: ”Tito je bio da 25% regruta služi u republikama, Ljubičić je to smanjio na 15%, Mamula na 9%, a Kadijević je htio na 0%.”

U armijski vrh su se posljednjih nekoliko godina “popeli novi, ambiciozni, nezreli i premalo osposobljeni ljudi. Armijski vrh nije shvatao promjene u državi, a morali su se prilagođavati. Da su išli tim putem, mogli su lako sprečiti jugoslovensku dramu i zato armijski vrh snosi za sadašnje stanje veliku odgovornost, mada je glavni krivac srpsko vođstvo sa Slobodanom Miloševićem na čelu, a Franjo Tuđman ima veliki dio odgovornosti, jer nije smio tako postupati sa Srbima u Hrvatskoj”.

Potočar kaže: “Na sva naša upozorenja JNA je odgovarala cinično i da promjene naopako razumijemo.” “Besramnost Kadijevića se otkrila u žaljenju što JNA nije bombardovala Sloveniju i bacila je na koljena”. Kad je saznao da je Kadijević predviđen za ministra odbrane, kaže: “Izrazio sam rezervu, jer on nije imao karakterne osobine za to mjesto. To isto mišljenje sam imao i o B. Mamuli”.


Nastavak slijedi...

NAČELNIK KABINETA VELJKA KADIJEVIĆA GENERAL DR VUK OBRADOVIĆ O VOJNOJ AKCIJI JNA U SLOVENIJI

(“Danas”, juna 1997 – ekskluzivno)

“Predložio sam da se uputi sledeće pismo Predsedništvu SFRJ, Predsedniku Saveznog izvršnog veća, Predsedniku Predsedništva Republike Slovenije, Predsedniku vlade Republike Slovenije:

Štab Vrhovne komande oružanih snaga SFRJ saznao je preko sredstava javnog informisanja da je rukovodstvo Republike Slovenije odbacilo zahtev Štaba od 29. juna 1991. godine, čiji je osnovni smisao bio u obezbeđivanju bezuslovnog prekida vatre i stvaranju elementarnih uslova za život i rad jedinica Jugoslovenske narodne armije na teritoriji Republike Slovenije. Razmatrajući nastalu situaciju i moguće posledice tog krajnje nerazumnog čina, Štab Vrhovne komande je odlučio:

1. Da jedinice Ratnog vazduhoplovstva i protivvazdušne odbrane odmah izvrše masovni avio-udar po ciljevima na teritoriji Republike Slovenije koji imaju vojni karakter, s osnovnim ciljem da se umanje mogućnosti daljih beskrupuloznih i podmuklih napada na jedinice Jugoslovenske narodne armije.

2. Da se, ukoliko se i posle toga nastavi sa napadima na jedinice Jugoslovenske narodne armije, izvrši masovni avio-udar po vitalnim institucijama Republike Slovenije, uključujući i objekte koje koristi rukovodstvo Republike Slovenije.

3. Da se, ukoliko se i posle toga ne prihvate zahtevi Štaba Vrhovne komande od 29. juna 1991. godine, u određenim vremenskim intervalima nastavi sa avio-udarima po vojnim i drugim ciljevima od posebnog značaja za Republiku Sloveniju.

4. Da se pripreme i na područje Republike Slovenije upute pojačanja kopnenih snaga radi pružanja pomoći blokiranim i ugroženim jedinicama Jugoslovenske narodne armije. Štab Vrhovne komande oružanih snaga predočava rukovodstvu Republike Slovenije da će na svaki eventualni čin odmazde prema zarobljenim i drugim pripadnicima Jugoslovenske narodne armije uzvratiti rigoroznim vojnim i drugim merama sličnog karaktera. O ovome će Štab Vrhovne komande oružanih snaga obavestiti i domaću i stranu javnost s uverenjem da će se predviđene mere shvatiti kao čin čiji je isključivi cilj da se zaštite ugroženi životi ljudi i vinovnici besomučnih napada na JNA primoraju na prekid vatre na kome insistira ne samo jugoslovenska već i evropska i svetska javnost.

Načelnik Štaba Vrhovne komande oružanih snaga SFRJ
Savezni sekretar za narodnu odbranu
General armije Veljko Kadijević



Moj gornji predlog nije prihvaćen ali je 2. jula 1991. godine Armija preduzela odlučnu akciju u Sloveniji. Prema svim informacijama kojima smo raspolagali, slovenačko rukovodstvo je, prvi put suočeno s odlučnim dejstvom JNA, bilo na putu da prihvati “kapitulaciju”. Trebalo je samo nastaviti još sat-dva sa efikasnim udarima. Očekujući taj uveliko nagovešteni trenutak (pojedinci u slovenačkom rukovodstvu su govorili: šta će nam samostalnost Slovenije ako nam Ljubljana bude porušena), svi u Kabinetu saveznog sekretara za narodnu odbranu bili smo na nogama. U kancelariji Kadijevićevog sekretara i ađutanta našao se i penzionisani general Perica Vučetić. Sav ozaren, prosto je poskakivao i molio: ‘Samo nastavite, nastavite, ne verujte njihovim obećanjima i molbama!’ Mene je upravo tada iz Zagreba pozvao general Ciril Zabret, ondašnji zamenik komandanta Pete vojne oblasti generala Konrada Kolšeka. Sav uspaničen i bitno povišenim tonom, prosto urličući, tražio je da se odmah prestane sa avio-udarima. Neprekidno je ponavljao: ‘Šta to radite, jeste li ludi?’ A na moje pitanje: ‘Zašto Slovenci tako postupaju prema pripadnicima JNA i zašto nas napadaju?’, odgovorio je da su oni spremni da odmah prestanu sa napadima. Bio je to mučan razgovor dvojice dotadašnjih kolega čije su razlike u gledanjima na događaje tog dana nedvosmisleno ukazivale i na neizlečivo produbljivanje raskola u tadašnjem armijskom kadru. Na žalost, general Kadijević je podlegao pritiscima američkog ambasadora Vorena Zimermana, predsednika Saveznog izvršnog veća Ante Markovića i drugih koji su toga dana sa njim razgovarali. Prihvatio je ponuđeno primirje i tako dozvolio da Armija još jednom bude prevarena.

U nastavku, objavljujem izjavu koju je general Adžić dao 2. jula 1991. godine i u čijoj sam pripremi neposredno učestvovao. Činim to jer je izjava izražavala stanovište najvećeg dela oficirskog kadra koje je, na nesreću, bilo iznevereno:

‘Građani Jugoslavije, časni ljudi i patrioti, obraćam vam se u ovim izuzetno teškim i dramatičnim trenucima za našu zemlju sa namerom da prenesem nekoliko ocena i poruka Štaba Vrhovne komande. Svima je poznato na kakav su zadatak jedinice JNA krenule pre nekoliko dana u Sloveniji. U skladu sa Ustavom i odlukama najviših organa vlasti ove zemlje, pošli smo da uspostavimo, politikom svršenog čina i jednostranim postupcima, narušeni režim na granici Jugoslavije. Tako ograničeni cilj i zadatak, i pored mnogobrojnih prepreka i otpora, izvršili smo za nešto više od 24 sata. Odmah nakon toga javno smo saopštili da prekidamo pokrete. To je rukovodstvo Slovenije iskoristilo, prekršilo dogovoreni prekid vatre i sa 36.000 naoružanih ljudi krenulo u sveopšte, besomučne i najprljavije napade na sve što je nosilo uniformu i oznake JNA i što ima bilo kakve veze sa njom. Niko u Armiji nije mogao da shvati da se sukobljava sa onima koji Jugoslaviju i Jugoslovensku narodnu armiju mrze iz dna duše. Decenijama vaspitavani u duhu jugoslovenstva, nismo mogli da poverujemo da se toliko zla i mržnje može skupiti na jednom mestu i ispoljiti u takvim oblicima. Podmukli su i bezobzirni. Postupaju na najbrutalniji način. Ne štede nikoga, pa čak ni maloletnu decu, žene i svoje dojučerašnje susede.

Rukovodstvo Slovenije služilo se i služi najgnusnijim trikovima i prevarama. Istovremeno su nam savezne vlasti pravile stalne smetnje tražeći da se pregovara dok oni svim sredstvima napadaju. Bilo je izdaje u našim redovima, najviše među Slovencima. I to ne male izdaje. Pojedinci su predavali čak i cele jedinice. Priželjkivali su ponavljanje 1941. godine. Pale su i mnoge žrtve. Štab Vrhovne komande i svi pripadnici Armije duboko žale za svojim poginulim drugovima i dele bol njihovih najbližih. Snažno nas peku rane naših saboraca. Nosim i lično tragično iskustvo o tome šta znači gubitak najmilijih. Na žalost, nama je nametnut rat za odbranu zemlje. Prema tome, mi smo rat morali prihvatiti, jer alternativa – predaja i izdaja – za nas ne postoji. Pošto svaki rat traži žrtve, one su i u ovom neizbežne. Trudićemo se da rat na koji smo primorani traje što kraće. Teško smo ovo podneli, ali smo se oporavili i prilagodili. Nestale su mnoge iluzije. Izvršili smo nužne kadrovske promene i okrepili svoje snage. Na nove napade danas smo uzvratili žestoko. Činimo sve za zaštitu života i dostojanstvo pripadnika JNA. Primoraćemo protivnika da poštuje prekid vatre i prestane sa arogantnim nastupanjem. Naći ćemo i one koji se sada skrivaju u svojim jazbinama. Podvalama i mržnjom se ne pobeđuje. Ostvarićemo kontrolu i stvari dovesti do kraja. Uskoro će se javnosti obratiti i načelnik Štaba Vrhovne komande general - armije Veljko Kadijević.’”


Koncept pisma iz 1991, objavljen šest godina kasnije, dokument je koji svjedoči o tadašnjim namjerama Veljka Kadijevića, upravo u duhu njegove pretnje: »Slovenci, previše se igrate, sada ćemo vam pokazati!« Logičan je, naime, zaključak da načelnik Kadijevićevog kabineta general Vuk Obradović poznaje te namjere te da, u skladu s njima a najvjerovatnije i po direktnom nalogu, piše koncept ovog pisma. Posao mu je utoliko lakši što i sam razmišlja u okvirima šefove zamisli i opredjeljenja a to potvrđuje izražavajući žaljenje što »još sat-dva« nije nastavljeno sa »efikasnim udarima«. Teže je povjerovati da je Obradović koncept pisao po svom nahođenju, odnosno da je riječ o njegovoj samostalnoj inicijativi. Stvar je suviše ozbiljna da se, podrazumjevajući pravila vojničke subordinacije, tako nešto predlaže bez prethodnog naređenja ili saglasnosti višeg po činu i funkciji. Čak ako se imaju u vidu i kasnije objavljena zapažanja nekih učesnika u tadašnjim aktivnostima Štaba Vrhovne komande da se Vuk Obradović nije ponašao samo kao potčinjeni već i kao zastupnik stavova nekih spoljnih autoriteta.

Nezavisno od toga, teško je, međutim, povjerovati Obradovićevoj tvrdnji da je »general Kadijević podlegao pritiscima američkog ambasadora Vorena Zimermana, predsednika Saveznog izvršnog veća Ante Markovića i drugih koji su toga dana s njim razgovarali«. Da je njih uvažavao, ne bi se ni upustio u ratnu avanturu kojom je faktički razbijena SFRJ. Presudilo je prvenstveno priklanjanje Miloševićevom (i Jovićevom) stavu da Sloveniju treba isključiti i tako suziti front kako bi se pitanje Jugoslavije razrješavalo na nivou srpsko-hrvatskih razgraničavanja, razračunavanja i pogodbi njihovih vrhovnika na račun trećih. U prilog ovoj pretpostavci idu i Kadijevićeve riječi: »Neka Slovenija ide, ali Hrvatska i BiH ne mogu i to JNA neće dozvoliti«. Kada ih je izgovorio, već je bio otpisao Sloveniju, a u pogledu Hrvatske i BiH ispoljio je svoju poznatu samouvjerenost bez realnog pokrića.

Sve ove računice, razumije se, bile su apsolutno pogrešne i u odnosu na državu, i u odnosu na JNA. Kao što bez bilo koje svoje federalne jedinice SFRJ više nije bila SFRJ, tako je i JNA prestala da bude JNA čim se, voljom svog vrha, opredjelila samo za jedan narod, jednu saveznu jedinicu (Srbija i Crna Gora su tada bile »dva oka u istoj glavi«), jednog nacionalnog političkog lidera; odbacivanjem jednog od ravnopravnih dijelova federacije, to je prestala da bude armija spremna i sposobna da brani interese do tada zajedničke države.


Nastavak slijedi...

“Ratom u Sloveniji propale su sve teorije da
JNA brani granicu i ustavno uređenje SFRJ “

ZAKLJUČNA RAZMATRANJA O RATU U SLOVENIJI

Iz analize događaja i rata u Sloveniji, moglo bi se izvući više zaključaka:

Mada su prve oružane borbe počele u Hrvatskoj (srpsko-hrvatskim sporom i “balvan revolucijom”) 1990. – direktnije vojno angažovanje JNA i sukob dvije strane (JNA i TO) počinje u Sloveniji juna 1991. i to neposredno poslije slovenačke deklaracije o nezavisnosti. U ratnom sukobu na jednoj strani su se našle motomehanizovane jedinice JNA iz Hrvatske, jedinice JNA locirane u Sloveniji, avijacija JNA i snage SUP-a i carine iz federacije, a na drugoj strani, snage TO Slovenije, milicija Slovenije i unutrašnji otpor Slovenaca koji su bili u jedinicama JNA.

Bilo je pokušaja i mjera međunarodnih snaga i domaćih akcija, koje su imale za cilj da ne dođe do rata, ali oni nisu uspjeli. Teško je doći do podataka o pripremama za rat u Sloveniji. Rekonstrukcijom nekih događaja moglo bi se zaključiti da se maja 1990. godine JNA sprema da spreči procese razdruživanja i da je ofanzivno usmjerena.

– Sa vojno-stručnog aspekta izgleda da je prvi cilj JNA bio – dostići liniju Maribor, Celje, Vrhnika, Sežana, a drugi cilj je bio desant na Trojane, Ljubljansku dolinu i Postojnska vrata, koji će omogućiti uvođenje drugog ešelona i desante na granice.

Za realizaciju ovih ciljeva, JNA angažuje snage iz Hrvatske. Na pravcu Varaždin-Maribor – djelove 32. varaždinskog korpusa, na pravcu Zagreb-Novo Mesto i Karlovac-Metljika – djelove 10. zagrebačkog korpusa, a na pravcu Gorski Kotar-Kočevje i Rijeka i Ilirska Bistrica-Sežana – djelove 13. riječkog korpusa. Prema nekim izvorima, bile su predviđene i snage Vojno-pomorskog sektora Pula ka Kopru, II ešelon i rezerva (dva bataljona vazdušno-desantne pešadije) i snage avijacije za podršku kopnenim jedinicama i za bombardovanje Nanosa, Krvavca, Boča, Kuma, Čateža i Dravograda (TV i radio sistemi).

Pored snaga iz V vojne oblasti angažovano je još 461 milicioner iz brigade saveznog SUP-a i 272 savezna carinika, tj. ukupno 2.722 ljudi. Angažovano je oko 15% potencijala RV i PVO iz 5. VAK-a. (Ove podatke bilježi pukovnik dr Vaso Predojević, tada u Komandi 5. VO).

– JNA je prešla hrvatsko-slovenačku granicu, htjela je da uspostavi kontrolu granice prema Austriji i Italiji, da odsječe Sloveniju, da uzme aerodrome i uspostavi status kvo.

– TO Slovenije je planirala da zajedno sa milicijom ostane na granici, blokira puteve prema graničnim prelazima i gradovima, da spreči nadiruće kolone, blokira jedinice JNA u garnizonima u unutrašnjosti Slovenije, a potom, da u ovoj fazi povede pregovore da JNA napusti teritoriju Slovenije.

– Više je faktora koji su uticali da GŠ promjeni odluku, a prvi je poraz koji su doživjeli. Kada JNA nije uspjelo da realizuje svoj cilj, onda su se nametnule dvije mogućnosti - pregovori i spasavanje jedinica ili produžetak sukoba, žrtvujući jedinice u garnizonima prije dolaska pojačanja. U stvari, došlo je do strategijske paralize u armijskom vrhu kada Generalštab JNA mjenja svoje inicijalne ciljeve i zadovoljava se s onim što se da sačuvati. Izgleda da je Generalštab bio iznenađen otporom i načinom otpora, a bio je ubjeđen da će zatvaranjem granice i demonstracijom vojne sile moći pokoriti Sloveniju.

– Ovako planirana i realizovana operacija je, sa stanovišta tehnologije izvođenja, velika improvizacija, a neuspjeh se kasnije opravdavao uzdržavanjem od upotrebe teške tehnike, pomanjkanjem logističke podrške i drugim pokušajima opravdavanja sopstvenih grešaka.

Jedinice JNA orijentisane prema Kozini nosile su naziv “Savezna Federalna Republika Jugoslavija” čime je zamjenjen naziv “Socijalistička…” (general Čad u listu ‘Nacional’ 19.3.1998).

– Politički, ovaj desetodnevni rat je nastavak tvrdog insistiranja da se Slovenija istjera iz Jugoslavije, računajući i na to da će Slovenci to iskoristiti za “razdruživanje”. Armijski vrh ili njegov dio žrtvuje i dio jedinica JNA iz Hrvatske za taj cilj, za kompromitovanje SIV-a, za obaranje Kučana i nove vlade, za stvaranje povoljnijih uslova za nastavak rata u Hrvatskoj i Bosni.

– Ratom u Sloveniji JNA se potukla sa TO, milicijom i naoružanim građanima Slovenije, koji su u koncepciji opštenarodne odbrane i društvene samozaštite bili saveznici i dio oružanih snaga SFRJ. Kakva tragedija, kakvo infantilno ponašanje dela armijskog vrha! Po mnogim informacijama, JNA se kolebala oko napada na Sloveniju. Bila je u vlastitom procjepu. Logika vojnog vrha se izgleda svodila na to – sa Slovenijom konflikt (mali rat). U redu je ako se to dobro završi i rješi brzom akcijom, ali se rat širih razmjera ne isplati, jer Slovenija u cjeloj strategiji prestaje da bude prvi cilj JNA, već su to Hrvatska i Bosna, tj. krajevi sa mješanim stanovništvom. I čim je pružen otpor, pala je odluka o povlačenju.

Upad u Sloveniju predstavlja povredu hrvatsko-slovenačke granice, a povlačenje JNA iz Slovenije je de facto promjena spoljnih granica SFRJ, a kada je do takvih povreda granice došlo, onda su i sve druge granice nazvane administrativnim i postale nesigurne.

– I dok su snage JNA i cjela operacija improvizovane, TO Slovenije i milicija, mada manje po obimu, nisu bile zanemarljive. Struktura, raspored i volja za otporom bili su takvi da brza pobjeda napadača, za 7-8 dana, nije bila realno moguća. Čim je JNA napala, postala je cilj sama sebi i sa veoma ranjivom infrastrukturom. Nije mogla realizovati ciljeve, a bojala se, opravdano, i partizanskog rata, do čega bi došlo i da je napala sa većim snagama i pokrila veći deo Slovenije. Međunarodni faktor i sada i u drugoj prilici, bio bi na strani Slovenije.

– Jedinice JNA koje su dolazile iz Hrvatske i one u Sloveniji, bile su višenacionalne i kao takve su se po unutrašnjoj logici morale raspasti u prvim konfliktima, što se i dogodilo. JNA napuštaju Slovenci, a onda i drugi i tako ona gubi jugoslovenski karakter.

– Ratom u Sloveniji propale su sve teorije da JNA brani granice i ustavno uređenje SFRJ. Ovim ratom Predsjedništvo SFRJ, kao Vrhovna komanda, SIV kao vlada, i SSNO kao Štab Vrhovne komande su izgubili stvarni i svaki smisao. Poslije avanturističkog pohoda armijskom vrhu izgleda da je postalo jasno da je Predsjedništvo SFRJ paralizovano, da reafirmacija SK PJ nije moguća, da mobilizacija ne uspjeva, da ne mogu zavesti sami vanredno stanje, jer to nije htjelo ni srpsko ni crnogorsko rukovodstvo, pa se zbog svega toga odlučio na povlačenje, a JNA počinje da igra novu izmjenjenu ulogu, što će pokazati rat u Hrvatskoj i BiH. Napad na “austrijske konjušare i lakeje” i “alpske Hrvate” je propao, ali je šokirao većinu javnosti u Jugoslaviji i veliki broj vojnika i starješina JNA, pogotovo kad su vidjeli da nisu “napadnuti iz Austrije i Italije”, kako je nekima rečeno. Šokirana je i međunarodna javnost.

– U desetodnevnom ratu, prema izvještaju Crvenog krsta Slovenije, živote je izgubilo 65 ljudi - od toga 37 pripadnika JNA, 12 pripadnika TO i milicije, 6 civila i 10 stranaca. Ranjenih je bilo 330 - 146 iz JNA, 116 iz TO i 28 iz milicije. Zarobljenih je bilo 3.230 pripadnika JNA i Savezne policije. Ovo su do sada jedini prebrojani i javno objavljeni gubici u cjelom besmislenom ratu-ratovima.

– JNA u Sloveniji formalno nije bila okupatorska, ali je početni plan bio paklen. To se vidi iz Kadijevićeve knjige, a najveći bezobrazluk se otkriva u žalosti što JNA nije tukla Sloveniju i “spustila je na koljena”.

– Armijski vrh nije vodio računa o nekoliko značajnih činjenica - o nacionalnoj samosvijesti homogenog stanovništva, o odlučnosti većine političkih stranaka kada je u pitanju nacionalni i strategijski cilj, o činjenici da Slovenija nije imala konflikata sa četiri susjeda (Italija, Austrija, Mađarska i Hrvatska) i da je poslije razoružanja većeg dela TO Slovenije počelo obrazovanje novih jedinica TO na bazi prostorne strukture TO, o sačuvanoj i dobro organizovanoj miliciji, u kojoj je čak oko desetak procenata bilo neslovenaca.

Za predstojeći oružani sukob bilo je pripremljeno preko 15.000 pripadnika TO, preko 8.000 milicije, a u rezervi preko 20.000 iz TO, 2.000 iz milicije i 5.000 lovaca. Nije se vodilo računa o tome da je moralna pripremljenost JNA bila slabija od moralne pripremljenosti slovenačke TO i milicije.

– Poraz u Sloveniji još više je zaoštrio svakodnevne sukobe nepomirljivih političkih struktura, nastalih poslije izbornih pobjeda DEMOS-a, HDZ-a, SDA-e i SPS. JNA je, svojim isključivim opredjeljenjem za “makar krnji” federalizam i “monolitni” centralizam, odbacila pacifikatorsku i posredničku ulogu, pa je preuzela na sebe još neposredniju kontraproduktivnu ulogu, postavši bezrezervni nosilac militantnog “velikosrpskog unitarizma”. Upravo zbog toga, Štab Vrhovne komande se ne miri sa surovim vojnim, političkim i strategijskim porazom, pa će i dalje ostati vjeran odbrani “tekovina AVNOJ-a, oko kojih ne može biti pogađanja” (Dokumenta za 9. konferenciju organizacije SKJ u JNA). Zato će ista komanda donijeti odluku o “povlačenju snaga iz Slovenije i izvršiti pregrupisavanje trupa u Hrvatskoj i BiH na srpske teritorije” (Miroslav Hadžić, nd).

– Zašto se i gdje se povukla JNA iz Slovenije? Za to ima više razloga. Nije očekivala takav otpor i razvoj događaja, velik broj vojnika i starješina se predao, a nemiri u Hrvatskoj i Bosni su se povećavali, pa se tako širio front njenog angažovanja. I Kadijević piše o tome da za sve to nema ljudi - žive sile. Djelovi - osnovne snage JNA, povučene su: Štab i prištapske jedinice 14. korpusa u Doboj, djelovi 1. tenkovske brigade i PVO brigade u Banja Luku, djelovi planinske brigade u Pljevlja, motorizovana brigada iz Postojne u Derventu i Doboj, Štab 31. korpusa u Tuzlu, PT brigada iz Ptuja u Erdut, motorizovana brigada iz Maribora u Valjevo. Povlačenje je protumačeno kao premještaj i taktički potez, kako bi se dobilo na vremenu i smanjili gubici. Povlačenje je počelo poslije Brionske deklaracije (7. jula 1991), a završeno je 15. oktobra 1991. iz Kopra. U Bosni su i nestala oba korpusa - (14 i 31).

Odlazak JNA iz Slovenije sa manje žrtava i posebno iz Makedonije (kasnije), pokazuje da je bilo moguće i nevojničko rješavanje problema, čak i ako ima konflikata.

– Do ovog rata Slovenija je zastupala konfederalnu ideju, a poslije, “separacija uz mir” postaje dominirajuća ne samo u Sloveniji, već i u Hrvatskoj. Dakle, 1990. godina je bila godina u kojoj je nastupio momenat da se Jugoslavija brzo reorganizuje u organizaciju suverenih republika. Srbija je odbila taj predlog, a SAD i EZ su pogrešile što to nisu čvršće podržale. Prije ovog rata, slovenački interes nije bio da JNA ode iz Slovenije. Prvi interes je bio suverena i samostalna država u okviru konfederalne Jugoslavije.

– Slovenija je bila potcjenjena od aktuelne jugoslovenske vojne i državne srpske politike. Očekivali su da će Slovenci pristati na svako rješenje. Potcjenili su Kučana i Stanovnika, Drnovšeka i druge tadašnje lidere, uprkos njihovoj fleksibilnosti i smislu za saradnju.

– Početne pregovore za prekid borbi iz Federacije vode A. Marković i generali Stane Brovet i Mićo Ćušić. Nema nikog iz Predsjedništva SFRJ, ni V. Kadijevića ni B. Adžića. Pošto ne ide sve po planu, 29. juna Kadijević traži kapitulaciju, a 30. juna A. Marković izjavljuje da nema uticaja na Kadijevića i Gračanina i priznaje da je JNA dobila formalno pokriće za rat u Sloveniji.

Međunarodni pritisak na obe strane je jak i 7. jula 1991. Mesić, Jović, Marković, Lončar i Kostić, a iz ŠVK samo Brovet, s jedne strane, a Kučan, Rupel, Bučar i Peterle, s druge strane, potpisuju Brionski sporazum. Od međunarodnog faktora tu je Van den Bruk. Sporazum je verificirala Skupština Slovenije.

– Slovenija se relativno dugo psihološki pripremala za razlaz. Pošto je vidjela i ocjenila šta se sprema, i sa tog stanovišta, bila je u najpovoljnijem položaju. Ali, Jugoslavija se nije raspala samo zbog Slovenije i pored razlika i suprotnosti. Jugoslaviju, čak, nije razorio ni pad sistema. Jugoslaviju su razrušili revanšistički nacionalizmi, od kojih su srpski i hrvatski bili najagresivniji. U političkom smislu, demontaža SFRJ počinje onog časa kad je rečeno da svi Srbi treba da žive u jednoj državi.

Činjenica je da je za razrešavanje jugoslavenske krize nuđena konfederacija, najpre od Slovenije i Makedonije, pa i od Hrvata. To je odbio Slobodan Milošević, govoreći čak da je ta ponuda lažna. Da su Srbi to prihvatili, ne bi došlo do rata – ratova. Da nije bilo Tuđmanovog projekta - najprije ignorisanja Srba u Hrvatskoj - izbacivanja iz Ustava, teorije o “manjini” itd, možda bi katastrofa bila izbjegnuta ili bar smanjena.

Zato će Srbi i dalje optuživati Sloveniju i Hrvatsku zbog tzv. secesije, tvrdeći da su one uzrok ratu. A Slovenci su postavljali pitanje zašto početna agresija JNA a faktički agresija srpske vojske nije odmah shvaćena kao prava agresija. Poslije toga, osuđuju se i Muslimani za raspad SFRJ. Po svemu sudeći, Milošević je računao da će, ostane li Bosna u Jugoslaviji, ostati i Makedonija, a u toj varijanti Hrvatska bi bila stavljena pred svršen čin. Kada je propala ta kombinacija (računica), sav bijes stuštio se na Bosnu.

Zar je onda moguće pronaći i riječ opravdanja za usvojenu široku matricu “specijalnog rata”, usmjerenu prema “kolektivnom unutrašnjem neprijatelju” - bivšim bratskim narodima? Plansko i uporno negativno oslikavanje prošlosti i budućnosti Slovenaca, Hrvata i Muslimana, “sa kojima je srpski narod imao uglavnom negativna, najčešće tragična iskustva” (“Politika”, 13. decembra 1991), artikulisalo je, s jedne, medijski rasprostranjeno mišljenje o “satanskim” (Slovenci, Hrvati, Muslimani i Albanci), i sa druge strane, o “nebeskim” narodima (Srbima i Crnogorcima). Na udaru satanizacije i obezvređivanja i prošlosti i sadašnjosti naroda “nesrpske koalicije”, našle su se sve njihove vrijednosti, posebno narodnooslobodilački rat i odluke AVNOJ-a.

– Slovenija je u ovom ratu djelovala organizovano, a njena TO i milicija su djelovale vješto. Slovenački informativni rat je pobjedio, tenkovi JNA su bili bez dovoljne zaštite, a blokirani garnizoni u Sloveniji se nisu koristili ili su bili tako blokirani da ne mogu biti korišteni. U Sloveniji se često tražio odgovor na pitanje zašto je JNA 1991. godine rušila barikade u Sloveniji, a to nije činila sa barikadama oko Knina godinu dana ranije. Većina građana Slovenije, uključujući i preko 100.000 neslovenaca koji u njoj žive, radovala se konačnom raspletu, a isto tako, to je doživljeno kao bolan rastanak federalne vojske i TO Slovenije, koje su dobro saradivale skoro 50 godina i činile dve komponente oružanih snaga SFRJ. To što se vladalo vazdušnim prostorom i morem nije ništa značilo za takav poduhvat. Ni za ovaj rat, a ni za druge ratove, operativna osnovica nije bila sređena (sukobi u Hrvatskoj, priprema Hrvata protiv JNA, nespremnost naroda da ratuju jedni protiv drugih itd).

Bila je to bruka za vojskovođe, pa onda i JNA, sa vojnog stanovišta, zato što je rat u Sloveniji vođen na principu “blickrige”, što je vođen u krivo vrijeme, na krivom mjestu i na krivi način. JNA nije dobila udarac samo od TO Slovenije, već i od srpskih majki u zagrebačkom Domu JNA, gdje je general Ž. Avramović izložen psovkama i oštrim zahtjevima da im vrati djecu.

– Da li se htjelo zavođenje vojne uprave? Pitanje traži odgovor! Napad na Sloveniju je više doprineo njenom osamostaljenju i međunarodnom priznanju, nego što je Slovenija to, u prvo vrijeme, i tražila. Neuspjeh je logična posljedica takvog ratovanja, a traženje uzroka u nacionalno “nepouzdanim” kadrovima je tanak argument.

– Stavovi XI kongresa SK Slovenije - (“nije prihvatljiva zamisao o Jugoslaviji kao proširenoj Srbiji”, “nužnost političkog pluralizma”, “zašto nas optužuju za kontrarevoluciju?”, “Evropa zdaj”, protiv “nametanja vanrednog stanja i logike antibirokratske revolucije”, “ideja demokratskog socijalizma” itd.) – nisu uzimani u obzir. Nije se imala u vidu ni činjenica da je Slovenija istorijski, objektivno, bila više okrenuta ka Zapadu, ali i da je puno učinila za stvaranje Kraljevine Jugoslavije i naročito Socijalističke Federativne Jugoslavije od 1941. do 1991.

– Pojava nekih novih političkih lidera desne orijentacije (Pučnik, Bučar, Janša i drugi) i rezultati prvih izbora u Sloveniji 1990. - DEMOS-ova privremena minimalna pobjeda za slovenački parlament - nije ozbiljno shvaćena. Šta više, novopojavljeni lideri su manje napadani od ranijih - lijeve orijentacije (Kučana, Drnovšeka, Ribičića, Stanovnika i dr). Događaji su pokazali da Slovenija nije ono što iskazuju njeni lideri, naročito ne oni poput Pučnika, Janše, Peterlea i njima sličnih. Ni Hrvatska nije ono što govore Tuđman, Vukojević, Šeks i dr. Kao što ni Srbija nije S. Milošević, V. Drašković, Šešelj i slični. Ni Bosna nije Izetbegović, Karadžić. Boban... Nepriznavanje ili zakašnjeno priznavanje nekih društvenih realnosti dovelo je JNA, ne uvjek njenom greškom, u položaj da se koleba, stoji na mjestu i da se armijski vrh, u određenoj situaciji, osloni na pogrešnu stranu.

– Svjedok sam da je u Sloveniji NOR 1941-1945. i danas poštovan, da se njeguju, poštuju i slave tradicije najsvjetlije stranice slovenačke istorije uopće i posebno sa vojnog aspekta - kada su u antifašističkom ratu stvoreni, u vrlo teškim uslovima, NOV i PO Slovenije pod glavnim štabom, korpusima, divizijama i brigadama, čija se ratna obilježja sreću i današnjih dana na prostorima diljem republike Slovenije.

– Slovenački komunisti su cjenili da se progres i njihova vodeća uloga moraju temeljiti na osvajanju novih vrijednosti, što je dobro, a možda su prenaglašeno polazili od svojih, slovenačkih uslova. Polazili su od toga da je Slovenija razvijenija od drugih dijelova zemlje i da se na toj činjenici kod njih razvilo trojako javno mišljenje o poziciji Slovenije u Jugoslaviji. Po jednim, Slovenija bi najbolje materijalno prolazila ako bi bila samostalna država; po drugima, ako ne bi uspjela izboriti državnu samostalnost da bi onda bilo poželjno da Slovenija bude konfederalna država, jer joj i to obezbeđuje visok stepen samostalnosti, i po trećim, da je za Sloveniju najbolje da bude u jugoslovenskoj federaciji, ali da federacija bude moderno uređena, po mjeri najrazvijenije Slovenije. Ovaj treći stav slovenačkih komunista ·će u procesu odbrane od velikosrpskog hegemonizma evoluirati u zalaganje za konfederaciju, čime se želelo da se pored ekonomskih prednosti, dobije i ustavno-zaštitna funkcija od bilo kog i bilo čijeg hegemonizma. Zašto armijski vrh JNA nije uzimao u obzir bar jedno od tri javna mišljenja o poziciji Slovenije u Jugoslaviji?

– JNA nije smjela da sa Slovenijom zarati čak ni u slučaju da su Slovenci prihvatili secesiju pod geslom: “Nećemo s Jugoslavijom”. Rat koji su odabrali Srbija i JNA odlučio je, jednostavno rečeno, da je za Slovence Jugoslavija ostala istorijska prošlost. Zašto je JNA negirala plebiscitnu volju Slovenaca? Zašto su zaboravili ulogu Slovenije u narodno-oslobodilačkom ratu 1941-1945? Zašto su zaboravili da je istog dana kada je Hitler posjetio Maribor, osnovana Osvobodilna fronta (28. aprila 1941)?

– Da li rat u Sloveniji treba nazvati velikim ili malim, nije važno, ali se zna da je bio besmislen, i po redu - druga drama u raspadu SFRJ. JNA je precjenila vlastite mogućnosti, zbog pogrešne procjene nisu očekivali otpor, a to znači potcjenili su narod. Tada se armijski vrh istrgao ispod kakve-takve civilne kontrole Predsjedništva, SIV-a i Skupštine. To je izrazit primjer vojničke prepotencije koja se nije pokazala samo ovdje.

– Slovenci su pregovarali sa SSNO-om 28. juna 1991. (Kučan i Brovet), prije dolaska Evropske pregovaračke trojke u Zagreb, a Bavčar i Janša razgovarali su sa Andrijom Rašetom o tehničkoj realizaciji primirja. Stipe Mesić, novi predsjedavajući SFRJ, zahtjeva vraćanje jedinica JNA u kasarne i naređuje istragu o odgovornosti vojnog vrha. General Rašeta izjavljuje da priznaje Mesića kao vrhovnog komandanta oružanih snaga.

U isto vrijeme, Franjo Tuđman smjenjuje Martina Špegelja i 3. jula 1991. imenuje Džodana za ministra vojske. Na pitanje: “Zašto Hrvati nisu zaustavljali kolone koje su išle u Sloveniju?”, Džodan odgovara: “Pa mi već godinu dana ratujemo s četnicima”, a Tuđman se ograduje izjavom da “on ništa ne može”, bez obzira na hrvatsko-slovenački sporazum o odbrani.

– Šta se dogodilo sa organizacijom oružanih snaga, sa tradicijom jedinica iz NOB-a i kakvu sudbinu su doživjeli sjeverozapadno vojište i korpusi? Reorganizacijom JNA do 1990. godine rasformirana je komanda 9. armije u Ljubljani, koja je nosila tradicije 9. slovenačkog korpusa. Ukinute su divizije, među kojima i 14. proleterska divizija “Boris Kidrič”. Formirana su dva korpusa, 14. u Ljubljani i 31. u Mariboru, i stavljeni pod komandu Zagreba. U toj reorganizaciji nisu zadržane ni numeracije 7. i 9. slovenačkog korpusa iz NOR-a. Komandanti korpusa (četvorica) su po nacionalnosti Srbi. Ostaci 14. i 31. korpusa, poslije rata u Sloveniji, Brionskim dogovorom povučeni su u Bosnu, istočnu Slavoniju i Srbiju, gdje su vrlo brzo i definitivno nestali. U Sloveniji je ostala TO Slovenije, kasnije preimenovana u Slovenačku vojsku.

– Pripisivanje krivice Sloveniji za rat – ratove u Jugoslaviji je, najblaže rečeno, neosnovano. Rat u Sloveniji je predstavljao sveopšti otpor slovenačke odlučnosti i jedinstva boračke organizacije, spretnu kombinaciju oružanog otpora, političke volje, pregovaranja i međunarodnog pritiska, primjer otpora jedne male zemlje koja je odlučila da brani svoju samostalnost. Tu je primjenjena koncepcija ONO, koju su dobro poznavali i zastupali slovenački generali i političari, pa zbog svega toga i sklopljenog primirja na Brionima tu nije došlo do rata kakav je nastavljen poslije Slovenije.
________________________

“Neka Slovenija ide, ali Hrvatska i BiH ne može
i to JNA neće dozvoliti. Ako bi se to dogodilo, nas
generale bi trebalo objesiti, jer nam nije uspjelo to sprečiti.”
(General Veljko Kadijević, januara 1991.)

Nastavak slijedi...

“Ključ opstanka ili uništenja druge Jugoslavije nalazio se u Hrvatskoj.
To je i Milošević znao. Slovenija u njegovim planovima nije bila
geostrateški interesantna, ali je zato bila nužna u homogenizaciji
srpskog javnog mnjenja. Da bi destabilizovao Hrvatsku, Milošević je
morao da posvađa Srbe i Hrvate u Hrvatskoj i tako ih zajedno ubaci u
već napisani scenario.”
(Publicista Predrag Tasić)

RAT U HRVATSKOJ (1990 – 1995)

“Vojnu intervenciju (rat) Srbije i JNA sve do Kupe
smatram zaista samoubistvom Srbije i JNA”
(General-pukovnik – akademik dr Gojko Nikoliš)

“Nacionalizam je svojevrsna religija, to je jajašce
iz kojeg se izlegu ratovi.”
Francuski književnik Gi de Mopasan

STANJE U HRVATSKOJ 1990. GODINE

Hrvatskoj je, suprotno istorijskom interesu i stepenu civilizacijske integracije u jugoslovensku zajednicu, nametnuto da traga za svojim interesom i mjestom - bilo u Jugoslaviji (federalnoj ili konfederalnoj), ili van nje (u samostalnoj državi).

Hrvatska je, sa oba svoja naroda, dovedena u vrlo teško stanje. Ponovo je došlo do snažnih međunacionalnih tenzija.

Najuočljiviji rezultati toga stanja bili su potiskivanje lijevih snaga vlasti u državi i većini općina i dolazak na političku scenu velikohrvatskog nacionalizma sa dr Franjom Tuđmanom na čelu, odnosno velikosrpske ekspoziture sa Srpskom demokratskom strankom (SDS) i dr Jovanom Raškovićem na čelu. Ono što im je obema zajedničko jesu antikomunizam, nacionalna isključivost i težnja da osvoje apsolutnu vlast u “svom” nacionu, a i šire. Porastom nacionalizma i revanšističkog antikomunizma, kriza se sve više zaoštravala. To je dovelo do potiskivanja sa političke scene lijevih snaga, jer SKJ nije nalazio odgovore za razrešavanje sve izraženije krize.

Na jugoslovenskoj političkoj sceni, 1987/88. pojavila su se tri koncepta u okviru Saveza komunista Jugoslavije. Prvi je bio jugoslovenski (po mjeri svih), drugi srbijanski (po mjeri najbrojnije nacije) i treći slovenački (po mjeri najrazvijenije nacije). Na prvoj konferenciji SKJ 1987. delegati su usvojili program za izlazak iz krize u skladu sa zahtjevima vremena. Međutim, njegova realizacija u CK SKJ naišla je na pritiske osporavanja, u prvom redu od protagonista srbijanskog koncepta. Tim pritiscima nije pružan dovoljan otpor od strane većine u SKJ, kao da se računalo da će “vrijeme urazumiti” one koji se bore za nacionalne koncepte. Sukobi su još više uzdrmali zemlju, a naročito SK Jugoslavije, koji je prelazio u defanzivu. U poremećenim međunacionalnim odnosima i u uslovima sveukupne krize (ekonomske, političke, državne i upravne) započela je reforma Ante Markovića, predsjednika Saveznog izvršnog vijeća. Njegov program je počeo da ostvaruje dobre rezultate, a uspjehom na privrednom polju ostvaren je i politički prestiž, koji je pobudio nadu u prosperitet. Ovim programom, zajednički jugoslovenski interes i ideja nacionalne uzajamnosti ponovo su počeli preuzimati inicijativu, koja će, vjerovalo se, bez obzira što joj se odupiru separatistički nacionalizmi i antikomunistički revanšizam, ipak pobijediti.

Srbijansko - “osmaški” koncept (nazvan po osmoj sjednici CK SKS - imao je tri cilja: prvi je bio - urediti Jugoslaviju po sopstvenoj lidersko-hegemonističkoj mjeri; drugi, ako se prvi ne ostvari - stvoriti veliku ili proširenu Srbiju, i treći, ako se ni jedan od prva dva ne ostvare - urediti Srbiju u postojećim ili proširenim okvirima na centralističkoj osnovi. Oslonac i podrška nisu traženi u pozitivnom nasljeđu, već u srpskom militantnom nacionalizmu, pravoslavnoj crkvi, nacionalnoj mitologiji i inteligenciji velikosrpske orijentacije.

U političko-akcionu realizaciju tog koncepta krenulo se homogenizacijom, podsticanjem nezadovoljstva zbog “nepovoljno rešenog ustavnog položaja Srbije” i “terora albanskih nacionalista nad Srbima i Crnogorcima na Kosovu”, uz pozive: “Srbi na okup!” Bilo je lako zapaliti mase u smislu: “Oslobodimo se vazalstva”, “Krenimo u boj za povratak dostojanstva Srbije”, jer su je “svi ponižavali” i svi se “protiv nje udruživali”, naročito “antisrpska koalicija”. Na toj platformi našli su se i vodeći komunisti i antikomunisti, dobronamjerni (i zavedeni), kao i revanšistički raspoloženi ljudi, počev od četnika, do ibeovaca i disidenata. “Za spas Srbije” nastupalo se i pod petokrakom i pod ocilima, i sa krstom, i sa slikama Njegoša, Vuka, starog i novog Vožda, sa kokardama na šajkačama i šubarama. U takvom “društvu”, za Tita i partizane bilo je sve manje mjesta, jer se na njih, direktno ili indirektno, upiralo prstom kao na “krivce koji su Srbe doveli u ponižavajući položaj”, radi čega treba sve urazumiti - i one u CK SKJ, i one “preko Dunava sve do Triglava”. U tom “saopštavanju istine o Kosovu i Srbiji” trebalo je da im posluže, kao “produžena ruka” i “ugroženi Srbi” u zapadnim krajevima preko dijela boraca “odseljenih” i koncentrisanih, prije svega, u Beogradu i Vojvodini.

Krenulo se na promjenu odnosa snaga u SKJ. S jedne strane, diskreditovani su oni političari koji su se suprotstavljali “plimi antibirokratske revolucije” (nacionalistička homogenizacija kroz “događanja naroda” i mitinge) a, s druge, insistiralo se na vanrednom kongresu radi “pretvaranja SKJ u ideološku batinu”, pomoću koje će se uređivati SKJ i Jugoslavija.

Rezultati tih agresivnih pohoda su poznati: “dobijene” su Vojvodina i Crna Gora, Kosovo je postalo još teža rak-rana, oduprla se Makedonija, poljuljana je Bosna i Hercegovina, Hrvatska je, u velikoj mjeri, podijeljena na Hrvate i Srbe sa čelnicima desne orijentacije, Slovenija, desna i lijeva, zaokupila se sobom i izolacijom, a ne više konfederacijom. Doživjela je krah i sama svrha sazivanja 14. vanrednog kongresa SKJ, pa su Kongres i SKJ dovedeni do raspada, dok se inicijatori sazivanja Kongresa nastoje spasiti “presvlačenjem” u Socijalističku partiju Srbije. Atake “antibirokratske revolucije” protiv lijevih snaga u Sloveniji i Hrvatskoj, iskoristile su desne snage i preuzele vlast, i pored jake opozicije, pa stoga mogu biti zahvalni vođstvu i efektima “antibirokratske revolucije”.

“Antibirokratska revolucija” je uzdrmala i gurnula Jugoslaviju u ponor. Ali ne samo nju, već i samu sebe. Čitav poduhvat pretvorio se u svoju suprotnost, pa se od bitke za Jugoslaviju došlo u položaj da se spasava Srbija.

U okviru ovakvog razvoja događaja, Hrvatska ima svoje specifičnosti. Prije izbora 1990. godine, Savez komunista Hrvatske bio je pod pritiskom SK Srbije, preko javnih medija i srpskog nacionalizma u Hrvatskoj i van nje, s ciljem da SKH prihvati zahtjeve “antibirokratske revolucije”. SKH tome nije dao adekvatan otpor iz dva razloga: prvo, komunisti iz srpske sredine bili su blokirani “srpskom privrženošću” i nisu pružali energičan otpor ili su bili pasivni prema pritiscima iz Beograda, zato što ih se odmah proglašavalo izdajnicima srpskog naroda, i drugo, komunisti iz hrvatske sredine nisu smjeli pozvati na otpor hrvatski narod, jer bi se to, htjeli ne htjeli, preobratilo u nacionalističku hemogenizaciju oba entiteta, šlo bi vodilo u cjepanje SKH na hrvatsku i srpsku grupaciju.

Tako je izgubljena inicijativa koju su zatim preuzele desne snage i pretvorile je od “funkcije otpora” u borbu za vlast. HDZ je pod vidom “odbrane ugroženih hrvatskih interesa” na parolu “Srbi na okup”, odgovorila sa “hrvatska strojnica na hrvatsko rame”, a SDS nastupa pod geslom odbrane “ugroženih srpskih interesa u Hrvatskoj”. Napad na SKH, homogenizacija oko HDZ i homogenizacija djela Srba oko SDS išli su na štetu ljevice u Hrvatskoj.

SKH je zašao u proces sopstvenog prestrojavanja, da bi se izborio za određene pozicije u nastupajućoj višestranačkoj demokratizaciji Hrvatske, jer je ocijenio da je to bolje (i po cjenu gubitka vlasti), nego da to čini pod pritiskom i pod inicijativom desnih snaga.

Da li je to bila najbolja odluka SKH - SKP? Mislim da nije bil konzervativna; inicirali su i davali ton višestranačkim demokratskim procesima. Da to nijesu učinili, ti procesi bi, ipak, bili otvoreni, ali pod pritiskom, što bi za SKH bio dvostruk gubitak - izgubio bi legat nosioca demokratskih procesa, dobio bi pečat konzervativizma i ubjedljivije izgubio vlast.

Kad se ocjenjuju izborni rezultati iz 1990. ne može se reći da je SKH izgubio, a HDZ dobio povjerenje biračkog tijela. Realnije je reći (iako je HDZ dobio trenutačnu vlast u Hrvatskoj), da SKH i druge ljeve snage nisu izgubile Hrvatsku, niti su HDZ i druge desne snage dobile Hrvatsku, jer je jedna trećina biračkog tijela ostala po strani i “motrila na rasplet” odnosa snaga. Na štetu komunista, najnegativniju ulogu imala je velikosrpska aktivnost u Hrvatskoj, jer je odvajala Srbe od SKH, čime je željela da SKH pretvori u jednonacionalnu partiju i time slomi hrvatsko-srpsko zajedništvo, koje je jedino bilo i biće u stanju da slomi hrvatske i srpske snage desnice.

Zbog toga se 1990. cijenilo da je u SKH - SDP najvažnije sačuvati i ojačati jedinstvo između Hrvata i Srba (da ih se ne podijeli) i ono krilo u SKH koje se oslobađa prevaziđenog i teži novim vrijednostima.

Poslije izbora bilo je jasno da će HDZ težiti da učvrsti svoju vlast i politički prestiž da će kadrovski pokriti najvažnije punktove vlasti i društvenog uticaja. Neki su mislili da će joj biti najteže da suzbiju ekstremiste u svojim redovima (Šeks i dr), koji žele etnički čistu Hrvatsku, ali ne samo pomoću ustaških metoda istrebljivanja, već stvaranjem klime lične nesigurnosti za sve “nepoželjne”, tako da oni sami počnu odlaziti - doktrinom tihog progona ili “kosovizacije Hrvatske” na “civilizacijski” način. Neki su smatrali da će Tuđman težiti da se oslobodi proustaškog krila, ako ga ono ne preduhitri. HDZ je imala dosta i drugih problema, ali ih SKH - SDP ne može (u punoj mjeri) koristiti, jer je opterećen svojim problemima (unutrašnje frakcije, osipanje članstva i poljuljano povjerenje kod dijela biračkog tijela, naročito u nekim krajevima Hrvatske).

Cijenilo se da u SKH (SDP) djeluju tri frakcije:

Prva je prosrpska (sa Borislavom Mikelićem na čelu) i podržana spolja. Ona teži da oko sebe i srpskih komunista okupi srpski narod u Hrvatskoj. Zbog toga se distancirala od Račanove reformske struje, a u borbi za pridobijanje Srba našla se u defanzivi u odnosu na SDS sa Raškovićem na čelu. Moram reći da političkim ponašanjem Borislava Mikelića nisam bio iznenađen kad je formirao Socijalističku partiju Hrvatske, ali sam bio iznenađen kada je kasnije otišao u Knin za predsjednika vlade. U svojim prvim potezima bio je podržan od djela armijskog vrha.

Druga frakcija je po sastavu i hrvatska i srpska, a djeluje “u pozadini”. “Zna se” da je na njenom čelu Mika Špiljak i da on vuče “glavne” poteze, uključujući i “kolaboriranje” sa srpskom frakcijom i opozicijom, ali i sa Tuđmanom. Nijesam iznenađen takvim ponašanjem Špiljaka i sličnih.

Treću, ili glavnu cjelinu (to nije frakcija) čine reformske snage SKH - SDP. Račan i njegovi istomišljenici ispoljavali su izvjesne rezerve prema dijelu boračke mase Hrvatske koja živi van republike, posebno u Beogradu i Vojvodini, jer se znatan dio iskazivao prema Hrvatskoj kao “produžena ruka” velikosrpske politike.

Cjenilo se da ne može biti stabilne Hrvatske ni sa jednom strankom desne orijentacije, jer - HDZ sužava prava Srba, a SDS Hrvata. Izlaz je za Hrvatsku uvijek bio u stranci (partiji), tj. ljevici koja okuplja kao svoje - i Srbe i Hrvate i druge, jer samo takva politička snaga može potisnuti svaku desnu opoziciju, kao što ih je uspješno potisnula u ratu (ustaše i četnike).


Nastavak slijedi...

POLITIKA SDP (STRANKE DEMOKRATSKIH PROMJENA) HRVATSKE 1990. GODINE

U proglasu “Stavovi i prijedlozi SDPH za razrješenje političke krize” definisana je politika SDP:

“S dubokom zabrinutošću konstatiramo da napori SDP-a i drugih političkih snaga da se demokratski i miroljubivo riješi jugoslavenska državna kriza ne daju rezultate. Kao i stihija doveli su nas na rub građanskog rata. To je, prije svega, rezultat one agresivne politike koja preuređuje Jugoslaviju prema velikosrpskim interesima.

Na djelu je ostvarivanje velikosrpske parole da svi Srbi treba da žive u jednoj državi. Takva nedemokratska politika ne ugrožava samo druge narode i republike, već i sam srpski narod: izolira ga i svađa sa drugim narodima.

Osuđujemo pokušaj otcjepljenja tzv. SAO Krajine od Hrvatske. Nasilno prekrajanje unutrašnjih granica, kao i podržavanje tog čina od srbijanskog rukovodstva su napad na Hrvatsku i gotovo početak građanskog rata u Jugoslaviji. Time je istovremeno zadan i težak udarac mogućnosti da se pregovorima razrješava jugoslavenska kriza.

U ovom teškom trenutku u kojem je ugrožena opstojnost i teritorijalna cjelovitost Republike Hrvatske, obraćamo se svim građanima Hrvatske, Hrvatima, Srbima i pripadnicima drugih naroda i narodnosti, da čvrsto ustanu u odbranu svoje domovine i da se suprotstave svakom pokušaju njezina razbijanja ma od koga dolazila. Republika Hrvatska je država svih njezinih građana i ugrožavanje njezinog opstanka i integriteta znači ujedno i ugrožavanje interesa svakog njezina građanina.

Tražimo od svih građana Republike Hrvatske da budu na visini povijesnog trenutka, da pokažu trezvenost i mirotvorstvo, te da se uzrdrže od svake primjene nasilja u rješavanju međusobnih sporova i razmirica. Neprijatelji Republike Hrvatske baš računaju na naše međusobne svađe i krvoproliće kao izgovor da nametnu svoju vlast.

Posebno se obraćamo dijelu srpskog naroda u Hrvatskoj, kojega velikosrpska hegemonistička politika želi koristiti kao svoj instrument. Hrvatska je i vaša domovina, vaša kuća i nemojte nikom dozvoliti da je ruši. Ako se u svemu ne slažete s načinom kako se tom kućom upravlja, postoji mirni demokratski put da se ta uprava poboljša ili promjeni. Ništa se ne postiže pobunom i rušenjem, jer nam valja i dalje živjeti zajedno. Oni koji vas sada potiču na rušenje vlastite kuće, brzo će vam okrenuti leđa i ostaviti vas da životarite na razvalinama.

Pozivamo Predsjedništvo SFRJ, kao poglavara države, da onemogući nasilno prekrajanje unutrašnjih granica i ugrožavanje teritorijalnog integriteta Republike Hrvatske. Tražimo da osudi otcjepljenje tzv. SAO Krajine kao protuustavni i nasilni čin kojim se udara na temelje državnog uređenja Hrvatske i Jugoslavije. Samo takvom odlukom, savezno će Predsjedništvo ponovo zadobiti povjerenje građana Hrvatske i izvršiti svoju ustavnu dužnost.

Tražimo da se nastavi s pregovorima za mirno i demokratsko razrješavanje jugoslavenske državne krize, što podrazumijeva:

– sporazumno donošenje odluka među suverenim republikama i posredničku ulogu saveznih tijela;

– priznavanje pune ravnopravnosti svih sudionika dogovaranja, te poštivanje postojećih unutrašnjih granica - da se odredbe Helsinške deklaracije primjene i na granice jugoslavenskih republika;

– uzdržavanje od svih postupaka koji otežavaju sporazum (blokada, ekonomskih sankcija, nasilnog otcjepljenja, prijetnji i sl.);

– isključivanje vojnog faktora kao političkog subjekta dogovaranja, kao arbitra u političkim sporovima i kao oslonca nasilne promjene unutrašnjih granica;

– onemogućavanje dogovora u ime naroda, a mimo javnosti, te osobito dogovora na štetu drugih republika ili naroda, ili na račun SIV-a, čija je uloga u ovom prelaznom razdoblju nezamjenjiva;

– formuliranje prijedloga bez ultimativnih zahtjeva o izgledu buduće zajednice;

– postizavanje sporazuma korak po korak, jer se konfrontacijom globalnih koncepcija sporazm ne može postići;

– ratifikacija svakog konkretnog sporazuma u republičkim parlamentima.

Od Skupštine SFRJ zahtijevamo da omogući Saveznom izvršnom vijeću obavljanje njegovih ustavnih dužnosti u vođenju ekonomske politike zemlje, kako bi se spriječilo daljnje ekonomsko nazadovanje i prijeteći kolaps privrednog sistema.

U Hrvatskoj je potrebno ujediniti sve snage u odbrani slobode, demokratizacije, teritorijalne cjelovitosti i suverenosti Hrvatske. Ulazimo u razdoblje u kojem nijedna stranka, koliko god imala veliku podršku naroda, ne može sama snositi odgovornost za odluke koje se moraju donijeti.

Stoga se obraćamo Saboru i predsjedniku Republike Hrvatske s prijedlogom da formiraju vladu koja bi, svojim sastavom i politikom, mogla zadobiti povjerenje što većeg broja građana Hrvatske, te koja bi što uspješnije promicala dugoročne nacionalne interese hrvatskog naroda, te srpskog i drugih naroda u Hrvatskoj. Predlažemo predsjedniku Republike da na istim načelima formira Predsjedničko vijeće.

Tražimo od hrvatske vlasti da se maksimalno uzdrži od primjene sile i represije u rješavanju međunacionalnih sukoba u Republici.

Zahtijevamo od vrhovništva Hrvatske da nastavi sa svojim sudjelovanjem u pregovorima za zaključivanje novog povijesnog dogovora o budućoj jugoslavenskoj zajednici” (“Vjesnik”, 1990.)

Gornjim stavovima - 55 penzionisanih generala iz Like i Dalmacije dalo je podršku (Vidi poglavlje “Nismo ćutali”)


Nastavak slijedi...

“Znaš što, s tim Francekom Tuđmanom ne bi
ušao ni u isti tramvaj, a kamoli u istu stranku.”
(General Ivan Šibl)

REZULTATI IZBORA 1990.

U Saboru od 348 poslanika su: 156 iz HDZ, 115 poslanika ljevice i 77 koalicije. Najviše poslaničkih mjesta dobila je ljevica u Veću udruženog rada, gde su brojno najjači, i predsjednik toga vijeća je poslanik SKH. SKH je pobjedio u 38, ostala opozicija u još 6 općina, tj. opozicija je pobjedila u 44 od 115 općina. U Saboru je tada bilo 48 Srba poslanika (43 na listi SKH i 5 iz SDS).

Ljevica je pobjedila u 13 općina u Istri, Rijeci (sa Hrvatskim primorjem i Gorskim Kotarom), u osam općina na Kordunu, Baniji, Lici, u 8 općina Osiječkog regiona, nekim općinama u brdskom dijelu Slavonije, u 10 općina Dalmacije (Makarsko i Neretvljansko primorje, otoci Korčula, Vis, Lastovo), 50 odsto u Splitu. U Zagrebu - u općini Trnje. A kasnije (1994), opozicija je pobijedila u Zagrebu.

Prema zvaničnom izvještaju Republičke izborne komisije, sumarno, u oba kruga i za sva tri vijeća, kandidati HDZ (Tuđman) dobili su 4.791.000 glasova, a kandidati Saveza komunista i socijalista 4.232.000 glasova. Međutim, izborni sistem je dao prednost HDZ, a po broju glasova odnos snaga nije u velikoj prednosti za HDZ. Što se tiče 1.200.000 građana, koji nisu izašli na izbore, pitanje je čiji su to glasovi.

Od 336 odbornika i poslanika iz Like, od opštine do Sabora, SKH - SDP dobila je 126 odbornika ili 43 odsto; SDS 79 odbornika ili 24 odsto; nezavisni kandidati 64 ili 19 odsto i HDZ 60 odbornika ili 17 odsto. Koalicija je dobila 5 odborničkih mjesta.

To znači da je po broju odborničkih mjesta HDZ u Lici na četvrtom mjestu, a ako se uzme da među nezavisnim kandidatimaa ima više od 70 odsto onih koji su uz SKH – SDP, onda je, što se broja odbornika tiče, SKH pobjedio. Od 9 poslanika iz Like u Saboru, četvorica su iz SKH, dvojica iz SDS, dvojica iz HSS i jedan iz HDZ. Najveći broj poslanika SKH ima u vijećima udruženog rada. U općinama Korenica i Otočac pobjedio je SKH, u D. Lapcu i Gračacu SDS i u Gospiću HDZ, sa sljedećim odnosom: Donji Lapac 32 - 31 poslanik za SDS; Gračac 35 - 30 poslanika za ljevicu, ali je kao stranka pobjedio SDS; Otočac - SKH i nezavisni kandidati 53 odsto za društveno-političko vijeće, 60 odsto za Vijeće mijesnih zajednica, a SKH i nezavisni kandidati dobili su preko 75 odsto za Vijeće udruženug rada. Kao najveći izborni poraz ocjenjuje se pobjeda SDS u bivšoj općini Srb i u bivšoj općini Gračac. Poslanici u Saboru Hrvatske i Like su (pet Srba i četiri Hrvata), i to: Simo Rajić (četiri općine), kandiat SKH-SDP u Društveno-političkom vijeću; Branka Kuprešanin - SKH-SDP (dvije općine) u Vijeću udruženog rada; Anđelko Kružičević (Otočac), SKH-SDP, istovremeno poslanik u Saveznoj skupštini; Dušan Ergarac (Donji Lapac), SDS; Miroslav Petri (Gospić), HSS; Jure Šonje (Gospić), HSS; Ratko Ličina (Gračac), SDS; Dražen Bobinac (Otočac), HDZ, i Stevo Kalember (Titova Korenica), SKH-SDP. Poznajem Rajića, Kružičevića i Kalembera kao čestite ljude. Sa Rajićem sam se vrlo često viđao i razgovarao - u Lici i Zagrebu. Osjećam potrebu da o Simi Rajiću, tada potpredsedniku Hrvatskog sabora sa liste SKH-SDP (što je bilo namijenjeno SDS), kažem: dobio je povjerenje u četiri općine. I Srbi i Hrvati su mu dali povjerenje. Simo Rajić je bio za Jugoslaviju na demokratskim osnovama, za ravnopravnost Srba u Hrvatskoj, za autonomiju Srba u Hrvatskoj, ali i za građanski suverenitet Hrvatske, protiv nametnute kroatizacije, za evropski tip regionalizma; bio je protiv avanturističke politike Jovana Raškovića, SDS i tutorisanja Knina drugim općinama, a njegov posljednji istup u Saboru i ostavka, pokazali su da je pravi čovjek (“Lički vjesnik”, br.9, od 15. maja 1990)

Poslije izbora, Sabor je donio odluku da se pristupi raspravi o promjeni Ustava. Radilo se o korekcijama Ustava sa glavnim prijedlozima: da se SR Hrvatska zove Republika Hrvatska; da se uzme hrvatski povjesni - šahovnica grb od 25 crvenih i bijelih polja; da se skloni crvena zvjezda sa zastave, da se službena upotreba ćirilice reguliše zakonom, a da latinica ostane jedina u službenoj upotrebi. Stavovi Saveza komunista Hrvatske - SDP o ovim pitanjima iznešeni su na sjednicama Sabora kroz nastupe Račana i 30 poslanika. Njihovi stavovi su bili: nijedna stranka ne može istupati u ime naroda, pa ni HDZ ni SDS; ne podržava se uklanjanje petokrake zvjezde iz grba i zastave, jer zvijezda je, u prvom redu, u našim i svjetskim razmjerama simbol slobode i borbe protiv fašizma, pod tim znakom su prisajedinjeni Istra i hrvatski krajevi matici zemlji. Mora se u Ustavu garantirati i pravo na službenu upotrebu ćirilice, protiv su formiranja srpskih i hrvatskih pokrajina u Hrvatskoj. Takođe, protiv su jednostranačkog diktata koji se manifestira poslije izbora. U Ustavu mora da ostane postojeća formulacija da je Hrvatska država hrvatskog, srpskog i ostalih naroda i narodnosti.

Na istom zasjedanju, pet poslanika SDS-a je uzelo učešća u raspravi. Oni su izjavili da SDS ne treba ubrajati u lijevi blok, jer je to samostalna stranka. Dio delegata SDS-a saglasio se sa stavovima Kluba zastupnika lijevog bloka, upozoravajući da će se, ako se Srbima ne priznaju sva prava, srpski narod u Hrvatskoj “morati ponašati u posebnim prilikama” (Zelenbaba iz Knina); da su protiv konfederativnog sistema (Ergarac iz Lapca); da se srpski narod u Hrvatskoj neće pomiriti sa tretmanom nacionalne manjine (Tanjga iz Knina).


Nastavak slijedi...

“Nova hrvatska vlast Srbe u Hrvatskoj brutalno
je politički desubjektivizirala, a srpska politika
ih još brutalnije gurnula u rat protiv Hrvatske.“
(Dr Jovo Mirić)

NAJAVE KRVAVIH ZBIVANJA NA OBJE STRANE

U kanadskom listu “Glob end meil”, krajem 1996, pod naslovom “Balkanski podlaci”, Markus Gi dao je jezgrovitu ocjenu o pozadini krvavih zbivanja na području nekadašnje Jugoslavije.

Ističući da su se Slobodan Milošević i Franjo Tuđman na tajnom sastanku u martu 1991. prvi put dogovarali o komadanju Jugoslavije, ili, tačnije rečeno, o podjeli Bosne, ovaj kanadski novinar (kako je citirano u “Našoj borbi” od 4. i 5. januara 1997), ističe da su za jugoslovenske ratove, koji su usljedili nakon toga, uobičajeno okrivljivane “prastara mržnja” i neizbježna erupcija vjekovima starog rivalstva Srba, Hrvata i Muslimana. U stvari, zaključak je Markusa Gija, ratovi su bili direktan rezultat planiranja ova dva čovjeka. Jer, iako su često bili na suprotnim stranama u ratu, njihovi ciljevi su komplementarni.

Milošević, koji je od “komuniste” postao nacionalista sa ubjeđenjem, želio je, ističe dalje Markus Gi, da oblikuje veliku Srbiju za Srbe; Tuđman, nacionalni fanatik, želio je veliku Hrvatsku za sve Hrvate. Obojica su vjerovali da Bosna i Hercegovina nema pravo na nezavisnost i da treba da je podjele među sobom. Otuda rat, po Gijovom uvjerenju, nije izbio zato što su Jugosloveni iznenada postali krvožedni, već što se Milošević i Tuđman nisu složili gdje bi trebalo da budu granice velike Srbije i velike Hrvatske.

I jedan i drugi do postavljenih ciljeva mogli su stići samo rasturanjem Jugoslavije kao zajednice koja se zasnivala na ravnopravnosti konstitutivnih naroda. Prema tome, samo im je retorika bila dijametralno različita. Tuđman je otvoreno išao na razbijanje Jugoslavije putem separatizma, da bi došao do izdvojene hrvatske države, dok je Milošević faktički razbijao Jugoslaviju, zagovarajući njeno očuvanje nametanjem koncepta koji nije bio prihvatljiv za većinu njenih federalnih jedinica i naroda, da bi se na kraju kao katastrofa sručio na glavu naroda u čije je ime zastupan. Ako se do sada najava rata, s pravom, više pripisivala Miloševiću i njegovom poznatom vidovdanskom govoru na Gazimestanu, juna 1989. godine, nešto kasnije, međutim, izbija na vidjelo da mu Tuđman osporava i ovaj prioritet i da su i u nagovještaju krvavog raspleta “balkanski podlaci”, kako ih naziva pomenuti Kanađanin, i u tom pogledu ravnopravni.

Čovjek koji je kao diplomata dosta vremena proveo na Balkanu, sadašnji direktor Instituta za proučavanje spoljne politike “World Affairs” iz San Franciska, Dejvid Fišer govoreći na promociji knjige “Poreklo katastrofe”, čiji je autor bivši ambasador SAD u SFRJ Voren Cimerman, rekao je, između ostalog: “Sjećam se konferencije diplomatskog kora u Nemačkoj 1989. godine, na kojoj je bio prisutan i budući hrvatski predsjednik Franjo Tuđman i koji je tom prilikom istakao da kad on bude - ne ako bude postao predsednik Hrvatske - da će tlo u Krajini postati crveno od srpske krvi”

lstom prilikom, Cimerman je (vidjeti: Jasmina Bojić, “Nacionalisti se kuvaju u sopstvenom sosu”, “Naša borba”, 4. i 5. januar 1997), naglasio da se jedna od pogrešnih teorija jugoslovenske katastrofe zasniva na tvrdnjama da su narodi u bivšoj Jugoslaviji živjeli vjekovima u međusobnim etničkim sukobima i mržnji i da se tu ne može ništa promjeniti. Po Vorenu Cimermanu, glavni razlog raspada vezan je za svjesnu akciju ekstremnih nacionalista.

A za bliskost sa ekstremnim nacionalizmima, strani komentatori u vezi sa zbivanjima na kraju 1996. godine, direktno optužuju i kler svih glavnih vjeroispovijesti na jugoslovenskom tlu. Pariski “Figaro” tako konstatuje da “zakasnelo svrstavanje uz demokratski pokret na beogradskim ulicama nije, ipak, navelo Crkvu da se odrekne svog nacionalističkog kreda”, dok briselski “Soar” smatra da je Srpska pravoslavna crkva oduvjek bila “vatreni branilac pan-srpskog nacionalizma i metoda kojima je on (Milošević) pokušavao da po svaku cenu uspostavi svoju dominaciju u bivšoj Jugoslaviji... a ne (branilac) ljudskih prava, naročito ne ako su ti ljudi bili muslimani ili katolici, Bošnjaci ili Hrvati”.

Novinar Pol Matil u komentaru “Jevanđelje i nacionalizam”, takođe podsjeća da se Srpska pravoslavna crkva prvi put jasno distancirala od Slobodana Miloševića kada je avgusta 1994. prekinuo veze sa bosanskim Srbima, a ne kada je, dvije godine ranije, slao preko Drine paravojne snage odgovorne za etničko čišćenje i ratne zločine. Pol Matil riječi oštre kritike upućuje, međutim, i drugim crkvama. Po njemu ni jedna se nije istakla u odbrani demokratije i ljudskih prava: “Pojedini apeli Srpske pravoslavne crkve su doprinosili da rat u Bosni povremeno poprima karakter ‘krstaškog pohoda’... Hrvatska katolička hijerarhija, koja je tokom Drugog svetskog rata podržala stvaranje nacističke države u Zagrebu, nije nikada, nakon raspada jugoslovenske federacije, kritikovala zločine hrvatskih nacionalista, a poglavari Muslimanske verske zajednice su preuzeli na sebe ciljeve i akcije Izetbegovićeve partije bošnjačkog nacionalizma.”

Sa Tuđmanom, koji još 1989. obećava krv, i s katoličkom crkvom tradicionalno bolećivom prema hrvatskom nacionalizumu, već za izborne potrebe HDZ-a formulisana je politika koja je, pored antikomunizma i antijugoslovenstva, u borbi za vlast od samog početka igrala i na antisrpsku kartu. Bez obzira što joj je Milošević (kao i ona njemu, uostalom) davao alibi i podsticaje, takva politika je u temelju bila loša i za srpski, ali i za hrvatski narod, a kako kaže prof. dr Jovan Mirić, u logici je loše politike da postaje sve gora: “Bivati sve gorom - to je način njenog opstojanja. Loša se politika ne da popraviti, poboljšati. Jedini način njezina “popravljanja” jest njezino rušenje.”

Događaji su, na žalost, potvrdili stavove ovog poznatog zagrebačkog sociologa, koji je i prije masovnog egzodusa Srba iz Hrvatske u avgustu 1995. godine, analizirao elemente i posljedice te politike. Njegove teze, izložene u feljtonu “Hrvatska demokracija i srpsko pitanje” (“Novosti”, Zagreb, 7. do 19. lipnja 1994), posebno objašnjavaju one uzroke i podsticaje rata u Hrvatskoj, koji su tu i nastali, te ih treba navesti, kako bi se, uz već pomenute uzroke i podsticaje sadržane u Miloševićevoj “odbrani Jugoslavije”, ukazalo na sva bitna izvorišta tragičnih zbivanja i rata u Hrvatskoj.

Da je bilo mudrosti, smatra dr Mirić, a s njim su u tom pogledu saglasni i mnogi srpski i hrvatski intelektualci, hrvatska politika i nova hrvatska vlast bi nastojale da, pri konstituisanju hrvatske države, imaju uz sebe i Srbe iz Hrvatske, kao dio njene prošlosti i sadašnjosti, kao dio njene kulture i ukupnog bića. Taj ispit nije, međutim, položen na tom najznačajnijem i najdelikatnijem pitanju. Umjesto da Srbe u Hrvatskoj bez rezerve i u svemu tretira kao svoje građane, a “srpsko pitanje” kao političko pitanje svoje državotvorne konstitucije i svoje demokratske opstojnosti, da ih smatra za svoje političko dobro, ta politika ih je tretirala kao nužno zlo i učinila sve da ih ne samo konfrontira protiv sebe, nego da ih preda na milost i nemilost majstorima političkih manipulacija, što će nanjeti mnogo zla i hrvatskom i srpskom narodu.

“Nova hrvatska vlast”, ističe dr Mirić, “Srbe u Hrvatskoj brutalno je politički desubjektivirala, a srpska politika ih još brutalnije gurnula u rat protiv Hrvatske”. Jer, oni nisu znali politički da odgovore na hrvatsku politiku dekonstitucionalizacije, političke desubjektivizacije i diskriminacije. Odgovorili su - pobunom, nasiljem i terorom, pa na taj način i sami učinili legitimnom represivnost nove hrvatske vlasti. Te pobune u takvom oružanom obliku najvjerovatnije ne bi bilo da srpska manjina u Hrvatskoj nije imala iza leđa “starijeg brata”, ali je sasvim sigurno da u Srbima u Hrvatskoj ni Srbija (Milošević, Šešelj, Drašković, ni Armija) ne bi imali uporište da su oni u Hrvatskoj imali demokratsku vlast i državu koju bi osjećali svojom.

Ta antisrpska politika u Hrvatskoj mogla je privremeno da bude produktivna sa stanovišta isfrustriranih političara, ali ne i sposobnih državnika, koji gledaju dalje od trenutnih interesa. Što vrijeme odmiče, ta politika se neminovno sve više ispoljava i kao antihrvatska, ako se pod trajnim i suštinskim interesima hrvatskog naroda podrazumjevaju demokratija i ljudska prava kao tekovine moderne civilizacije i kao znak pripadnosti savremenoj međunarodnoj zajednici i progresivnom čovječanstvu. Još 1867. godine, navedeno je u Izjavi hrvatskog sabora: “Sabor Trojedne kraljevine izjavljuje svečano da Trojedna kraljevina priznaje narod srpski, koji u njemu stanuje, kao narod s hrvatskim narodom istovijetan i ravnopravan.”

Od tada, pa do 1990, Srbi su u čitavoj novoj povijesti hrvatske državnosti bili, uz Hrvate, posebno isticani kao konstitucionalno-politički činilac. Zato sasvim netačno, a krajnje licemjerno, zvuči tvrdnja u izvorišnim osnovama Ustava Republike Hrvatske da se “uvažavaju povijesne činjenice”. Jer, 31. svibnja (maja) 1990. “Srbi su jednostavno pristupnim govorom vođe HDZ-a i predsjednika Republike Hrvatske izbrisani iz hrvatske prošlosti i sadašnjosti”, ističe dr Jovan Mirić, i dodaje: “Ne samo da je nova hrvatska vlast ukinula srpski narod u Hrvatskoj kao konstitutivni element hrvatske državnosti, nego je Srbe kao građane diskriminirala, a kao državljane razdržavila, dijeleći ili uskraćujući domovnice (državljanstvo) kao indulgencije.”

Srbi u Hrvatskoj su, dakle, imali ne jedan, već više razloga za osjećanje opšte ugroženosti. Javna i preteća rehabilitacija ustaške NDH započela je već prvom konvencijom HDZ-a, a posebno izjavom Franje Tuđmana: “NDH nije bila samo fašistička tvorevina, nego i izraz stoljetne težnje hrvatskog naroda za samostalnom državom.” To su učinila još uvjerljivijim učestala pojavljivanja bivših ustaša u medijima (Crljen, Korsky, Pšeničnik, Marica Pavelić), koji ne samo da nisu krili svoja opredjeljenja, nego su o mnogim događajima bezočno lagali.

Sve je bilo propraćeno bezbrojnim konkretnim oblicima pretnji i ucjena, diskriminacije, nasilja i terora, što je višestruko ugrožavalo sve aspekte života Srba, pa i sam život. Utoliko je gore što hrvatska država ne goni i ne kažnjava počinitelje nasilja, terora, očiglednih krivičnih djela, te tako i sama preuzima odgovornost za zločine. “Oko deset hiljada srpskih kuća minirano je na području što ga kontrolira hrvatska vlast, a nema ni istrage, ni počinitelja zločina”, izjavio je, na primjer, 30. septembra 1993. godine na tribini Zagrebačkog sveučilišta američki ambasador u Hrvatskoj, Piter Galbrajt (“Novi list”, 1. oktobra 1990). U mjesto pretnje srpskom narodu, pretvorio se i hrvatski Sabor, a toj su atmosferi uveliko doprinosili i zvanični mediji.

Zato dr Jovan Mirić, sa pravom, zaključuje: “Tamo gdje je nasilje ozakonjeno ili gdje se ‘selektivno’, ‘ciljano’ primjenjuje, tamo je na djelu državni terorizam. Za prosudbu državnog terorizma nije bitno tko faktički terorizam vrši, nego kako se država spram toga odnosi. Ako su na djelu prijetnje, ucjene, protjerivanje s posla, promjena nacionalnosti i religijske pripadnosti, miniranje kuća, automobila i gospodarskih objekata, a država ne poduzima ništa, ili samo fingira da nešto čini, onda se sigurno radi o teroru države.” Uz to ide i označavanje uzročno-posljedične veze: “Nije, u pravilu, teror i totalitarizam države posljedica nego uzrok pobune i grupnog terorizma.”

Kada se sve sabere i oduzme, nisu male “zasluge” aktuelne hrvatske politike u stvaranju najvećeg jaza u istoriji između Srba i Hrvata, u pretvaranju Srba u protivnike i neprijatelje ne samo te politike, nego i države kojom je ta politika vođena. Bez pretenzija da se umanje pogubni efekti isto tako loše politike Tuđmanovog pandana u Srbiji, to, ipak, znači da oružanu pobunu Srba u Hrvatskoj nisu izazvali samo izvanjski manipulatori, već je ova pobuna izazvana i “subjektivnim osjećanjem ugroženosti velikog broja Srba u Hrvatskoj”, kako tvrdi Darko Bekić (“Vjesnik”, 23. srpnja 1991). Spoljni manipulatori su to osjećanje ugroženosti iskoristili i zloupotrebili, baš kao što je i Tuđman njih koristio da svoje vučje lice zagrće kožom jagnjeta uvjek kada su drugi, Milošević prije svega, bez ustručavanja preuzimali svoje razorne uloge.

Vukovi i bojovnici su ispred sebe isturali i žrtvovali svoje narode pošto, kako ističe dr Jovan Mirić, “ne proizvode ratovi totalilarne sisteme, nego totalitarni sistemi proizvode ratove i neprijatelje“, nedemokratski totalitarni sistemi žive od neprijatelja, pa ih stoga moraju stalno proizvoditi; ako to nisu Židovi, masoni, separatisti, Srbi, buržuji, onda će biti izdajnici, petokolonaši, truli liberali, komunjare...”. Pri tome, svojom logikom “rat može staviti ljude i narode u neprijateljske relacije, može stvoriti neprijatelje postrojavajući ljude jedne protiv drugih. Ali svaki rat se i okonča. Uvijek ostaju ljudi i njihovi međusobni odnosi”.

Samim tim, i poslije besmislenog rata ostaju pitanja koja se ratom i ne mogu razrješiti, jer su stvar dogovora i sporazumjevanja, jer se ni dobijenim ratovima ne mogu savladati narodi ni ukinuti nasušna potreba za demokratijom i elementarnim ljudskim slobodama. Prije ili kasnije, a bolje što prije, sići će sa političke scene ekstremisti i nerazumnici sa svih strana i svih stranaka: “Ostaju ljudi i narodi kojima je živjeti zajedno...”

A pošlo se katastrofalna politika ne može poboljšali, već samo ukinuti, odnosno korjenito izmjeniti, sviđalo se to nekome ili ne, predstoji vraćanje na raskršće od koga se stranputicom rata krenulo pravo u ambis, da bi se dalje išlo boljim putem kojim se, da je bilo razuma, dijaloga-kompromisa, moglo krenuti i bez plaćanja krvave cestarine-putarine.


Nastavak slijedi...

“Specijalni rat obično prethodi
oružanoj agresiji i njen je sastavni dio.“

ŠTA JE PRETHODILO PRAVOM RATU?

Koliko sam bio u mogućnosti, pratio sam odnose Srbije i Hrvatske i srpsko-hrvatski rat i na tom primjeru sam pokušao sagledati metode specijalnog rata, koji je bio prethodnica oružanim sukobima. U stručnoj, posebno vojnoj literaturi, specijalni rat se definiše “kao primjena niza planiranih i usklađenih političkih, ekonomskih, psihološko-propagandnih i vojnih mera i postupaka prema nekoj zemlji, radi njene destabilizacije, uz mogućnost rušenja postojećeg društvenog sistema i dovođenja države u odnos zavisnosti ili potčinjenosti. Specijalni rat obično prethodi oružanoj agresiji i njen je sastavni deo”.

Iako su odnosi Beograda i Zagreba bili zategnuti i u vrijeme vlasti SK, kada je državnu upravu preuzela HDZ, razmirice i sukobi narastali su iz dana u dan. Ipak, u početku nisam vjerovao da će se oni pretvoriti u rat. Nadao sam se da stari problemi u odnosima (a takvih problema ima i između drugih država) neće dovesti do najgoreg. Ali, relativno brzo, promjenio sam mišljenje ustoličenjem Miloševića i kasnije Tuđmana. Dolaskom na vlast ovog prvog, osjetilo se da se radi na ostvarenju ideje o “velikoj Srbiji”, a kasnije, kod ovog drugog o ideji o “velikoj Hrvatskoj”. Najprije su angažovani pojedini akademici i veći broj intelektualaca koji su te teorije razrađivali. Onda se metodama “antibirokratske revolucije” i mitinzima (“dogodio se narod”) angažuju narodne mase. Proces se nastavlja uklanjanjem političkih neistomišljenika. Da li su u nekom posebnom štabu, ili pri štabu, radili stručnjaci (među njima i vojnici, penzionisani ili aktivni) za specijalno ratovanje i subverzije i planirali ono što će se kasnije dešavati na Kosovu, u Sloveniji i Hrvatskoj? Postepeno sam se sve više uvjeravao da su takvi bili angažovani i to vrlo profesionalno.

Poznate teze o ugroženosti Srba u Hrvatskoj korišćene su s ciljem da se obnove međunacionalne zategnutosti, optuže komunistički lideri iz Hrvatske što se ne suprotstavljaju slovenačkom separatizmu i što su i oni, u Hrvatskoj, separatisti. Poslije 8. sjednice napadaju se i tadašnji rukovodeći Srbi iz Hrvatske (Milutin Baltić i Dušan Dragosavac), ali i Hrvati, posebno Josip Vrhovec, Jure Bilić, Ante Marković, Budimir Lončar i drugi. Učestali su i napisi po novinama o ustaškim zločinima u Drugom svjetskom ratu; optužuju se Račan i drugi i, na kraju, Tito koji je “izmislio” avnojevsku Jugoslaviju. Silaskom SK Hrvatske sa političke scene izgledalo je da je okončana ta prva faza specijalnog rata protiv SKH i hrvatske republike.

Dolaskom Tuđmana na vlast stvar se nastavlja i intenzivira. U beogradskoj štampi se piše o dogovorima Račanove SDP i Tuđmanove HDZ, ističe se zahtjev za autonomijom Srba u Hrvatskoj, a SDP Hrvatske se (pored Slovenije) optužuje za razbijanje SKJ i Jugoslavije.

Maja 1990. dolazi do prvog većeg incindenta u Benkovcu (slučaj Miroslava Mlinara, aktiviste SDS), koji se masovno koristi u medijima, s ciljem da se produbljavaju nacionalne mržnje i izaziva nasilje, pod parolom “vraćaju se ustaše”.

Poznat je ponovni napad na Račana kad je posjetio neke ličke organizacije SDP-a u kojima je partijsko članstvo bilo u većini srpske nacionalnosti. Poznate su i šetnje srpskih akademika, nekih publicista i penzionisanih oficira, koji sve glasnije postavljaju pitanje unutrašnjih granica u Jugoslaviji. U ovoj fazi bio sam u Lici i razgovarao sa Nikolom Petrovićem, Manom Kovačevićem, Nadom Ilić, Milanom Buljom, Nikicom Ivezićem, Pajom Zdunićem, rukovodiocima u gračačkoj opštini. Razgovarao sam sa Nikolom Lapovim, Simom Rajićem i kasnije, sa Vojom Lukićem (SDS), sa učiteljima i drugima na Otriću i Zrmanji, sa borcima NOR-a i mlađim ljudima. Bio sam u Srbu, Kaldrmi, Jošanu, Udbini, Ploči i Lovincu. Primjetio sam uticaje iz Beograda i Zagreba, s tim što su bili aktivniji ovi iz Beograda. Na licu mjesta čuo sam “nećemo šahovnicu” (kao da je do tada nije bilo) i druge parole, koje su više dolazile sa strane nego od ljudi u Gračacu, Korenici i D. Lapcu. Osjetio sam i uticaje nekih ratnih drugova koji su se počeli presvlačiti i igrati nacionalističku ulogu. Išao sam u Ploču da vidim “ustaše” i nisam ih našao, u Lovincu takođe, išao sam u Gubavčevo polje da vidim “transportere”, ali ih 1990. nisam našao. U Gubavčevom polju sreo sam mladi par Francuza, razapeli šator kraj “spačeka”. Prošao sam preko Prijeboja a nisam vidio “hrvatske padobrance”. Čuo sam za političku aktivnost nekih Srba sa strane, Srba iz inostranstva, posebno za nekog Brkljača iz Australije, koji je razrušio spomen-ploču NOB-a na malovanskoj željezničkoj stanici (posvećenu četvorici poginulih Srba 29. jula 1941, iz 9. gerilskog odreda).

17. avgust 1990. je datum kada je počela “balvan revolucija”. Tih dana Borisav Jović određuje strategiju “treba sprečiti građanski rat”. Je li to nova faza specijalnog rata, koji se poklapa sa pripremom za srpski referendum? Tih dana čitam u beogradskim novinama: “Sprema se napad na Knin”, “Vojna hunta u Hrvatskoj”, “Specijalci protiv Srba”.

Od avgusta 1990. do maja 1991. ima oružanih sukoba... i dosta žrtava na obje strane. Da li je to znak početka nove faze specijalnog rata – izazivanje sukoba sa terorističkim akcijama uz prve ekonomske mjere za slabljenje Slovenije i Hrvatske?

Bilo je mnogo slučajeva podmetanja eksploziva u stambenim prostorima, na prugama, ugostiteljskim objektima cestama, kioscima i spomenicima NOR-a. Najviše ovakvih slučajeva je bilo u kninskoj, a potom u gospićkoj, obrovačkoj i gračačkoj općini, pa i u Trogiru. Znači, terorizam je počeo 1990. kao logičan nastavak propagandno-psihološkog rata.

JNA se u Hrvatskoj sprema na izlazak iz garnizona, druga strana će pokušati da to spriječi. U toj fazi je prikazan i film o Špegelju, koji (ne ulazeći u to kako je stvoren, šta je istina a šta je montaža) ostavlja dojam (i ne samo dojam) da se Hrvatska sprema za napad na JNA, pa je nužna njena “odbrana”. Objavljena je i tajna informacija SSNO-a koja daje ideološko-političko obrazloženje za armijsku intervenciju. Franjo Tuđman upozorava Antu Markovića o dokumentu kojim se najavljuje hapšenje u Virovitici, hapšenja Josipa Manolića, Josipa Boljkovca, Stipe Mesića i drugih. U spisku za hapšenje, interesantno, nema Franje Tuđmana, Stipe Džodana, Vice Vukojevića, Vladimira Šeksa i drugih najekstremnijih hrvatskih nacionalista.

Februara i marta 1991. većina beogradskih novina prepuna je optužbi protiv hrvatske vlasti (posebno protiv Špegelja) za ustaštvo, za pripremanje oružane pobune, za pokušaj likvidacije Srba itd. Da li se i kroz to stvara klima koja bi trebalo da posluži kao povod za vojnu intervenciju? Martićeva reorganizovana milicija uzima glavnu riječ i izaziva seriju sukoba kako bi pokrenuli JNA, odnosno dobili pokriće za intervenciju, što u ovoj fazi nije dalo željene rezultate u tom dijelu Krajine.Težište terorizma se prebacuje u Baranju i istočnu Slavoniju, s ciljem da se srpski dio stanovništva tog regiona uvuče u zlo - u oružani sukob. Taj region se graniči sa Srbijom, strateški je pogodniji, lakše mogu dolaziti razni emisari i pripadnici već formiranih paravojnih snaga. Upadi su česti, brzo se postavljaju barikade, sve se više puca i brzo se izvlači. Kada je ovo područje aktivirano, onda i područje Knina dobiva novi značaj i odatle se kreće i van granica SAO Krajine. Odluka da se uzmu Plitvice sračunata je i to se čini zbog ubjeđenja da će Hrvatska ozbiljnije reagirati. I kada su Martićevci protjerani, dolazi JNA i komanda 5. oblasti sa Ž. Avramovićem se premješta u rejon poligona Slunj “da spreči međunacionalne sukobe”.

Produbljivanje sukoba se više nije moglo izbjeći. Ko je izazvao sve ove sukobe? Detaljna analiza bi vjerovatno potvrdila da su najveći dio sukoba izazvali i izrežirali srpski ekstremisti i da se većina incidenata dogodila u graničnim rejonima zamišljene granice buduće države. A hrvatski ekstremisti su ih pratili i izazivali incidente.

Politički pritisci i razni udari, kao komponenta specijalnog rata, realizuju se preko djela Predsjedništva SFRJ, koji sa djelom armijskog vrha manipuliše i sa Predsjedništvom SFRJ i sa JNA. Dakle, sve je ovo trajalo mjesecima; specijalni rat bio je uporan i razvio se s obje strane. Rat je započeo za vrijeme komunista i nastavljen za vrijeme vlasti HDZ-a, s ciljem da se ta nova vlast “lijepe naše”sruši “pomoću specijalnog rata i subverzija”, a ako to ne da željene rezultate, da se to pokuša ostvariti pravim ratom, do koga je, na žalost, došlo.

JNA je nastojala da utiče na rezultate izbora u Sloveniji i Hrvatskoj. Avgusta 1990. ona je direktno angažovana u sprečavanju leta helikoptera MUP-a Hrvatske ka Kninu zbog pobune općinske milicije. Pobuna u Kninu, objektivno pod zaštitom JNA, proširila se na cijelu sjevernu Dalmaciju. Događaji u Pakracu i Plitvicama su pokazali da je JNA, čak i kada se radilo o namjerama da spriječi međunacionalne sukobe, značila podršku pobunjenicima. JNA nije štitila narod od “krajinske milicije”, niti spriječila četničke dobrovoljce koji su dolazili sa strane ili su se počeli formirati tamo na tromeđi. JNA je bila posmatrač sukoba u Borovu Selu. Sve je to kod hrvatskog stanovništva i djela Srba izazvalo okretanje protiv takve politike i pasivnosti JNA. Preko pokušaja da JNA politički arbitrira u Sloveniji i u cjeloj Jugoslaviji, otvara se velik broj kriznih žarišta koje čak ni fizički nije mogla držati pod kontrolom.

Dakle, uplitanje (intervencija) JNA od Kosova do Slovenije nije proizvjela smanjivanje već produbljivanje krize. Dio armijskog vrha iz ovih događaja nije umio, ili nije htio, da izvuče zaključak kuda sve to vodi. JNA se u propagandi službene Srbije predstavljala kao sredstvo zaštite naroda, ali praksa je pokazala da, kad se i gdjegod se uplela JNA, i pored toga što je nekad i negdje bilo dobrih namjera, stvari su se razvijale još gore.

Dio armijskog vrha je posljednjih godina baratao pojmom “intervencija silom u zaštiti mira”. Nije se razmišljalo o tome da sve intervencije silom u višenacionalnoj državi imaju negativne posljedice: u ime čije naredbe i ideologije bi višenacionalna armija izvršavala naredbe o represiji prema bilo kojem narodu u Jugoslaviji? Zar se nije razmišljalo o tome da intervencije oružjem mogu okrenuti to oružje protiv nosilaca i naredbodavaca takvih intervencija? A to se upravo dogodilo.


Nastavak slijedi...

“Takozvana balvan revolucija označila je
početak oštrog suprotstavljanja srpskog i
hrvatskog ratobornog nacionalizma.”
Pukovnik dr Dušan Plenča

PREKO ŽIVIH I MRTVIH

Poslije preuzimanja vlasti, političke stranke (HDZ, HSP) proglašavaju “srpsko civilno pučanstvo gmazom idiosinkrazije” (Dalibor Brozović, potpredsjednik HDZ), zakržljalo u “vizantijskoj učmalosti” (dr Slavko Letica, savjetnik Franje Tuđmana) čiji eventualni “prodor u Evropu treba zadržati na katoličko-civilizacijskom hrvatskom bedemu”.

Tako je hrvatsko vrhovništvo na samom startu proglasilo Srbe drugorazrednim građanima, pa je izbacivanjem iz Ustava, kako kaže profesor dr Jovan Mirić, “sprovedeno apolitičko desubjektiviranje srpskog naroda (“Novi list”, 19. juna 1994). Od 25. maja do 15. decembra 1990, preko 30.000 Srba ostalo je bez posla a njihove porodice bez elementarnih uslova za život. Kadrovsko čišćenje prate policijski informativni razgovori, odnosno određeni krivični postupci nad više hiljada građana srpske narodnosti. Formirani su “sigurnosni logori” u Ninu , Pagu i Brinju.

Srpske nacionalističke vođe, svjesne da izborna pobjeda HDZ i inauguracija Tuđmanovog poretka nisu bile moguće bez njihove šovinističke konflagracije (mitinzi na Petrovoj gori, na dalmatinskom Kosovu, Ravnim kotarima, proklamacija “Kninskog teksta o RSK” 1989. itd), dočekali su ih sa izrazitim zadovoljstvom, iskazanim i u izjavi SDS-a da “srpski narod podržava i podupire politiku dr Franje Tuđmana o stvaranju neovisne domovine Hrvatske”, pod uslovom da i Srbi Krajine imaju, također, pravo na potpunu nacionalnu samostalnost...”.

Tako su militantni nacionalisti obe strane oglasili svoje strategijske planove koje je moguće ostvariti gaženjem preko mrtvih i živih. U isto vrijeme, bila je to javno izrečena saglasnost o rušenju i razaranju Jugoslavije “svim dozvoljenim sredstvima”. I nemiri su plamtjeli Hrvatskom. Na vijest o pokretu Tuđmanovih “specijalaca” prema Kninu, sa zadatkom da razoružaju “prekobrojne milicionare srpske narodnosti” i kninsku stanicu javne sigurnosti “bezuvjetno potčine šibenskoj policijskoj upravi” (“Slobodna Dalmacija”, 20. kolovoza 1990), Skupština općine Knin (pod vlašću SDS) odgovorila je djelomičnom mobilizacijom “rezervnog milicijskog sastava” i podizanjem barikada. U takozvani “kninski incident” uključila se i JNA, sprečivši upotrebu helikopterskih policijskih snaga MUP Hrvatske u likvidaciji “balvan revolucije”.

Međutim, tzv. balvan revolucija označila je početak oštrog međusobnog suprotstavljanja srpskog i hrvatskog ratobornog nacionalizma. Nemiri, praćeni oružanim sukobima, zahvatili su sjevernu Dalmaciju, Liku, Kordun, Baniju, Slavoniju, Baranju i dijelove zapadnog Srijema. MUP Hrvatske je bezuspješno pokušavao da uspostavi “narušeni red i mir”. Upad “specijalaca” u Baranju i njihov pokušaj da upotrebom sile “razoružaju jugo-srpske pobunjenike i povrate autoritet uzdrmanog poretka vlasti”, srpski nacionalisti su “proglasili za Bartolomejsku noć potomaka jasenovačkih žrtava” (“Slobodna Dalmacija”, 2. oktobra 1990). Panika je zavladala srpskim stanovništvom Petrinje, koje je potražilo zaštitu (oko 2.000 lica) u kasarni JNA “Narodni heroj Vasilj Gaćeša”.

Pobunila su se mnoga sela srpskog stanovništva u Dalmaciji, koja su se našla pod opsadom redarstvenika (Pavasovići, Bratiškovci, Otišić). Kninska milicija je reagovala tako što je objavila da “MUP Hrvatske, njegove ovlašćene organe i područne jedinice ne smatra nadležnim za unutrašnje poslove Kninske krajine”, tako što je “10 stanica javne sigurnosti priključila SAO Krajini”, a “prometnice koje povezuju Dalmaciju sa Hrvatskom” stavila pod svoju kontrolu, i što je “u Titovoj Korenici stacionirala (14. februara 1991) 150 milicionara” (“Borba”, 16. februara 1991). Tako su upotreba sile i nasilja, kao vid međusobne komunikacije, postali metodom odmjeravanja snaga i ponašanja saveznih (JNA), republičkih i regionalnih nosilaca moći.

Mržnja i defetizam postali su sastavni dio međusobnih odnosa, pogubni za oba entiteta, kao i oružane čarke, pljačke, šikaniranja, obmane i laži. “Grupe reinkarniranih ustaša i četnika razornim udarcima svakodnevno su rušili mir i širom otvarali vrata užasima rata” (“Nedjelja”, februara 1991). Koncem februara 1991. Srpsko nacionalno vijeće i Izvršni odbor donijeli su rezoluciju o razdruženju SAO Krajine od Republike Hrvatske. U rezoluciji je naglašeno da “SAO Krajina ostaje u Jugoslaviji, odnosno u zajedničkoj državi sa Republikom Srbijom i Crnom Gorom”. Srpska demokratska stranka je objavila saopćenje da “sva službena i neslužbena lica u Republici Hrvatskoj, nenajavljena i u nevrijeme, ne dolaze pred vrata srpskog domaćinstva, jer u nastaloj uznemirenosti i nepovjerenju, Srbi mogu pribjeći samoodbrani” (“Borba”, 3. januara 1992).

I državno rukovodstvo Hrvatske je uporno u svojoj strategiji secesionizma. Najprije prećutno odbacuje naredbu Predsjedništva SFRJ (9. januara 1991.) da se u “roku od deset dana rasformiraju svi neregularni oružani sastavi”, a na prijetnje SSNO o intervenciji JNA “na svakom mestu gde su ugroženi mir i životi pripadnika JNA”, odgovara pojačanom nabavkom naoružanja u inostranstvu, blokadama kasarni JNA u Varaždinu, Bjelovaru, Osijeku, Karlovcu, Zadru, Šibeniku, Splitu itd. Prema tome, rat se nije mogao više obuzdati, jer “nema više nikakve sumnje da je Tuđman većinu Srba u Hrvatskoj okrenuo protiv sebe. Istovremeno, velik broj Hrvata, podlegao je uvjerenju da su Srbi u Hrvatskoj paranoični pobunjenici koje treba urazumiti, ili im - ako druga sredstva ne pomažu - širom otvoriti vrata za seobu preko Drine” (sarajevsko “Oslobođenje”, 4. marta 1991).

Oružani sukob (1. marta 1991) u Pakracu, kada su redarstvenici MUP-a Hrvatske zauzeli centar grada sa Općinskom skupštinom, a jedinice JNA ih svojom intervencijom natjerale na povlačenje (“Novosti”, 4. marta 1991), primile su različito obe strane, srpska kao “objavu rata srpskom narodu i početak novog genocida “ (dr Jovan Rašković), a Hrvatska kao “dio boljševičko-unitarističkog i velikosrpsko-hegemonističkog scenarija protiv demokratske vlasti u Hrvatskoj” (dr Franjo Tuđman). Provokacije i demonstracije oružane sile prenijele su se preko Plaškog na Plitvice, gdje su (31. marta 1991) u oružanom sukobu hrvatskih redarstvenika i Srba, poginula dvojica, a ranjena dvadesetorica na obe strane i gdje je zarobljen budući predsjednik Republike Srpske Krajine G. Hadžić. Sutradan, na Plitvice stižu tenkovi JNA sa “zadatkom da obezbede prekid vatre”. Međutim, JNA se nije držala neutralno, ona je omogućila SAO Krajini da “organizuje marš mira” 2. maja 1991. i Nacionalni park Plitvice proglasi “integralnim dijelom suverene Republike Srpske Krajine”.

“Sastanak jugoslovenske šestorice na Brdu kod Kranja, aprila 1991, donio je i saglasnost da se na referendumu po republikama, do kraja maja donese odluka o budućnosti Jugoslavije”. Međutim, dogovor na Brdu kod Kranja bio je korak u prazno. Zato će se “na graničnom području Srbije i Hrvatske sastati (15. aprila 1991) Tuđman i Milošević na tajnom razgovoru”, koji će, prema današnjim saznanjima i istorijskim činjenicama, imati sudbonosni značaj za budućnost Jugoslavije, zahvaćene početim ratom i sigurnim raspadom države kao zajednice njenih naroda.

Nekoliko dana kasnije, odnosno 18. aprila 1991, ponovo je održan samit “šestorice” u Ohridu. Potvrđen je dogovor na Brdu kod Kranja, sa izričitom napomenom da se do kraja maja raspiše referendum o budućnosti Jugoslavije. Od aprila do juna 1991. došlo je do velikih nemira u Kninskoj krajini i zapadnoj Slavoniji. U Kninskoj krajini plamte eksplozije, naprije u ugostiteljskim objektima čiji su vlasnici Hrvati, a zatim dolazi do čestih maltretiranja stanovnika hrvatske narodnosti. Hrvati odgovaraju istom mjerom u Plaškom, gdje su demolirane trgovačke i ugostiteljske radnje - vlasništvo Srba. Nemirima stanovništva obuhvaćen je i osječki kotar, a gradonačelnik ovog grada saopćava da je od aprila do jula 1991. poginulo 90 ljudi. Diverzije i sabotaže na svim saobraćajnim komunikacijama koje povezuju jug i istok Hrvatske dovode do potpunog prekida “prometa sa Dalmacijom i istočnom Hrvatskom” (“Vjesnik”, 4. avgusta 1991). Borbe se vode u slavonskim selima (Dalj - 2. avgusta) i zapadnom Sremu (Mirkovci, 22. jula 1991). U ovim sukobima je poginulo 12 osoba.

Upad pripadnika MUP-a Republike Hrvatske u Borovo Selo (2. maja 1991) donio je drugi značajniji oružani sukob, plaćen sa 17 mrtvih policajaca i 20 civila (“Vjesnik”, 3. svibnja 1991). Sahrana poginulih redarstvenika pretvorena je u ratni zov na osvetu. U Splitu, 6. maja, su demonstracije pred komandom Vojno-pomorske oblasti, u kojima učestvuje oko 40.000 građana. Demonstranti su napali i vojne objekte, pa je tom prilikom ubijen vojnik Sašo Gešovski, a fotografija “davljenja jednog vojnika” obišla je cijeli svijet. Vukovar i Borovo zahvaćeni su “žestokom vatrom nepoznatih napadača” (“Politika”, 7. maja 1991). Hrvatska se sve intenzivnije sprema na odbranu svog nacionalnog integriteta. Smotrom Zbora narodne garde (ZNG) na stadionu u zagrebačkoj Kranjčevićevoj ulici (28. maja 1991), a pred 10.000 posmatrača, promovisana je “Hrvatska vojska”. Dva dana kasnije (30. maja 1991), Franjo Tuđman na svečanoj sjednici Sabora izjavljuje: “Savez suverenih jugoslovenskih država ili razdruženje i potpuno osamostaljenje Hrvatske” (“Večernji list”, 31. maja 1991).

Borbe se vode u Kostajnici 7. avgusta. Svijestan da su diverzije, šikaniranja, djelomični oružani sukobi i prepadi, nezaobilazan uvod u rat širokih razmjera, Milan Martić obećava da će stići oružje i vojna pomoć iz Srbije i uz sadejstvo sa JNA vrši napade na redarstvene stanice u Kijevu i Obrovcu. U Gračacu je minirana zgrada Srednjoškolskog centra, a kninska milicija je u hrvatskim selima Potkonje i Vrpolje. Hrvatska televizija (7. oktobra) saopćava da su pogođeni Banski dvori, rezidencija predsjednika Tuđmana, a Sabor Hrvatske donosi odluku o suverenosti i samostalnosti države i “o raskidu državno-pravnih odnosa sa dosadašnjom SFRJ” (“Vjesnik”, 9. oktobra 1991).

Aktivnost pobunjenika i ubačenih grupa, JNA je na mnogo mjesta mirno posmatrala. Mogla je barem spriječiti Plitvice, Borovo Selo i Kijevo, spriječiti dolazak paravojnih jedinica preko Dunava. Mogla je spriječiti prekid željezničkog saobraćaja između Zagreba i Splita.

Međunarodni forumi, a prije svega Evropska zajednica, ulažu velike napore da se besmisleni rat u Jugoslaviji obuzda. Dana 17. aprila 1991, zamrznut je prijem Jugoslavije u OECD, kao poslijednja opomena da se obuzda rat. Sredinom maja, delegacija šefova diplomatije EZ posjećuje Zagreb i Beograd, pruža i otvorenu podršku snagama dijaloga u Jugoslaviji. Uzalud. Već 4. avgusta odbačen je prijedlog da ministarska trojka EZ “nadzire razvoj događaja u Hrvatskoj”. Pa, ipak, predstavnik EZ Van den Bruk je 10. oktobra 1991. saopštio da je postignut dogovor o povlačenju JNA iz Hrvatske. To je otvorilo vrata lordu Karingtonu i Sajrusu Vensu, specijalnim izaslanicima generalnog sekretara UN, da “vode zajedničku akciju iznalaženja mirnog rješenja za jugoslovenski sukob”.


Nastavak slijedi...

“Bivša vojska, u kojoj sam bio vojnik
i general, napala je moju Hrvatsku”.
General-pukovnik Bruno Vuletić

GLAVLJE “RAT U HRVATSKOJ”

Već pri letimičnom čitanju tog poglavlja od 19 strana (od 125 do 144) uočljivo je slijedeće:

Sporna je tvrdnja: “U pokušajima ostvarenja toga dijela cilja, stavljanja u bezuslovnu pokornost srpskog naroda u Hrvatskoj - hrvatska vlast se služila svim poznatim ustaškim metodama iz vremena fašističke NDH.” Iako je vlast HDZ, sa Tuđmanom na čelu, stupila na političku scenu veoma arogantno, iako je u tom nastupu pokazivala i neke znake koji su asocirali na ustaštvo i koji su mogli da izazovu strah među Srbima - to tada nisu bili argumenti na osnovu kojih bi se mogao izvesti zaključak kakav nam je Kadijević ponudio. Ostavljam po strani kasnije događaje, u centru posmatranja su oni događaji u Hrvatskoj (1990-1991), kojima se bavi Kadijevićeva knjiga.

Već 1990. godine, a naročito 1991, u Hrvatskoj je na djelu realizacija projekta Slobodana Miloševića - odvajanje iz Hrvatske onih krajeva u kojima su Srbi činili ne samo apsolutnu, nego i relativnu većinu. O tome svjedoči niz događaja među kojima se ističe stvaranje tzv. srpskih autonomnih oblasti. Spski populistički pokret pobunjivao je i Srbe u Hrvatskoj onim tempom kojim je tekla “antibirokratska revolucija” u Srbiji i Crnoj Gori; naročito poslije već pomenutih proslava 600. godišnjice Kosovskog boja i slične proslave u Kninskoj krajini 1989. Kao simbol “srpskog suvereniteta”, na kninskoj tvrđavi je 3. januara 1991. istaknuta srpska zastava, kada je donet i “Ustav”, tj. Statut SAO Krajine. Jedan od čelnika SAO Krajine, Jovan Opačić (2. februara 1991) poručuje da se “na srpskim etničkim teritorijama može stvarati samo srpska država”.

Hrvatska vlast, nakon svog ustoličenja, objektivno nije bila u poziciji da se služi “ustaškim metodama iz vremena fašističke NDH”, kako zbog unutrašnjih faktora i vlastite nestabilnosti, tako i zbog spoljnih faktora, jer ta vlast još nije bila međunarodno priznata. Tuđman, u to vrijeme, (koliko iskreno?) nudio je Srbima u Hrvatskoj kulturnu autonomiju, za kojom će zažaliti mnogi Srbi i Hrvati iz Hrvatske i izvan nje, tek kada se iza propagandne mašinerije otkrije teška prevara srpskog naroda u Hrvatskoj i kada se ustanove dimenzije tragedije toga naroda.

Prema tome, ne može se govoriti ni o kakvoj Tuđmanovoj “strategiji i taktici u ostvarivanju toga cilja”, kada, rekosmo, Kadijević ne navodi ni jedan argument kojim bi potvrdio da je takav cilj, u to vrijeme, javno publikovan. Ako je to, međutim, Kadijeviću bilo dostupno, trebalo je da navede izvor i time preduhitri svaku eventualnu sumnju. Dakle, pitanje je da li je Tuđman tokom 1990. i sve tamo do ljeta 1991. pomišljao da uđe u samoubilački rat protiv JNA?

Otuda teško može biti govora o nekakvom “grupisanju oružanih formacija Hrvatske oko Srpske krajine” 1990. i početkom 1991, o čemu piše Kadijević. Očigledno je da je tadašnji savezni sekretar za narodnu odbranu izazivao zabunu: legalno i legitimno nastojanje vrha hrvatske vlasti - da uvede i lokalnu upravu u duhu rezultata višestranačkih izbora u Hrvatskoj, kao i kontrolu u stanicama MUP-a - on je preinačio i prekvalifikovao u “agresiju na srpski narod u Hrvatskoj”.

Za diskusiju je i tvrdnja da je Hrvatska sredinom ljeta 1991. mogla imati armiju od 300 hiljada vojnika i starješina. Te oružane snage nisu imale jasnu fizionomiju sve do kraja one faze rata kada je i JNA uključena u rat protiv Hrvatske. U početku su to bile jedinice vladajuće partije (Zbor narodne garde - ZNG) i deo jedinica MUP-a, koje su prvi put predstavljene javnosti 28. maja 1991. na stadionu NK ”Zagreb”. Istina, u isto vrijeme počela je da se formira i Narodna zaštita.

Sve do jeseni 1991. Hrvatska nije bila u stanju da sprovede opštu mobilizaciju na valjan način. Iako je početkom avgusta 1991. Vlada Republike Hrvatske najavila da će uskoro formirati “vrhovno zapovjedništvo” oružanih snaga, ta je vrhovna komanda počela da funkcioniše negdje u septembru 1991, što znači da nije bilo efikasnog komandovanja i po principima stroge subordinacije. Hrvatska vojska je organizovana, uglavnom, u taktičke jedinice koje u prvo vrijeme djeluju manje-više samostalno. Po mjesnim zajednicama, opštinama i regijama bili su formirani tzv. krizni štabovi, koji su patili od nesnalaženja i nedovoljne sposobnosti, jer su se formirali po principu političke pripadnosti.

Hrvatska vojska bila je, u ljeto 1991. relativno slabo naoružana. Prvo, zato što je oružje najvećim djelom bilo oduzeto jedinicama TO i smješteno u skladištima JNA (što Kadijević često ističe kao jedan od velikih uspjeha); drugo, što je oružje kasnije nabavljano na razne načine i raznim kanalima, najvećim djelom ilegalno (afere “Špegelj” i “Kikaš”).

Slabosti na strani hrvatske vojske objektivno su išle na ruku JNA i ostalim formacijama koje su joj se našle kao “saveznici”. Jedino što je hrvatska vojska u to vrijeme bila više motivisana nego protivnik, ona je, dakle, imala premoć u borbenom moralu, o čemu Kadijević ne govori.

Apsurdna je tvrdnja da je “JNA zaštitila srpski narod u Hrvatskoj” u “prvoj fazi rata” i da mu je “pomogla da se vojnički, pa i politički pripremi za događaje koji će slijediti”, kako tvrdi Kadijević (n.d. str. 128). Naprotiv, tzv. Štab VK ovakvom “pomoći” gurnuo je srpski narod u totalnu propast i tako pomogao Tuđmanu, što su vrlo jasno pokazali kasniji događaji.

V. Kadijević govori o “drugoj”, tj. odlučujućoj fazi rata, upotrebljavajući terminologiju koja je u funkciji njegovog “viđenja”, odnosno u funkciji opravdavanja njegovih promašaja. Tako, na primjer, on se služi sintagmom “agresija Hrvatske u prvoj fazi”, što je, sa stanovišta objektivnog posmatranja problema, netačno. Pri tom, ističe se vlastita taktika - da se hrvatska strana isprovocira, pa da se onda “odgovori žestoko”. U stvari, Kadijević i njegov štab, ne ulazeći u moralnu dimenziju toga čina (koja je takođe porazna) - ratovali su veoma amaterski.

Sva nagađanja oko strategije za napad na Hrvatsku otkriva V. Kadijević na str. 135. svoje knjige: “Strategijski zadatak izvesti u dvije faze. U prvoj, pretežno protivudarima taktičkog značaja na više pravaca dok se Hrvatska jače ne uključi (napad na kasarne), uz pojačano organizovanje i pripremu srpskih pobunjenika, a u drugoj, jedinstvenom strategijskom napadnom operacijom poraziti hrvatsku vojsku.”

“Zamisao manevra snaga:

Potpuno blokirati Hrvatsku iz vazduha i mora.

Pravce napada glavnih snaga direktnije vezati za oslobađanje srpskih krajeva u Hrvatskoj i garnizona JNA u dubini hrvatske teritorije. U tom cilju ispresjecati Hrvatsku na pravcima Gradiška-Virovitica, Bihać-Karlovac-Zagreb, Knin-Zadar i Mostar-Split (znači, sve do slovenačke granice).

Najjačom grupacijom oklopno-mehanizovanih snaga zauzeti istočnu Slavoniju, a zatim nastaviti dejstvo na zapad, spojiti se sa snagama u zapadnoj Slavoniji i produžiti prema Zagrebu. Istovremeno, jakim snagama iz Herceg-Novog i Trebinja blokirati Dubrovnik, s kopna izbiti u dolinu Neretve i na taj način sadejstvovati snagama koje nastupaju sa pravca Mostar-Split.

Nakon dostizanja određenih objekata, osigurati i držati ‘granicu Srpske krajine’ u Hrvatskoj, izvući preostale djelove JNA iz Slovenije i poslije toga pomoći JNA iz Hrvatske.

Za pripremu i dovođenje snaga na planirane pravce upotrebe potrebno je 10-15 dana!”

Da li je ovaj plan ostvaren?

Po Kadijevićevom mišljenju - glavni zadaci modifikovanog plana su ostvareni - što je uglavnom tačno. Četvrtina Hrvatske, gdje je srpsko stanovništvo u većini je “oslobođeno”, stvorena je vojska Krajine, koju je JNA opremila naoružanjem i ratnom tehnikom, JNA je povukla svoje glavne efektive iz Slovenije i Hrvatske i razmjestila ih prema budućim zadacima - najviše u BiH.

Međutim, Kadijevićev strategijski cilj “poraziti Hrvatsku vojsku” i izbiti na slovenačku granicu nije ostvaren ni u jednoj fazi.

Strategija hrvatske strane se sastojala u tome što je čekala, jačala svoje OS, dobijala na vremenu, računala na raspad JNA po nacionalnoj osnovi, nije napala kasarne JNA onda kada je Kadijević računao. I ovu fazu rata dobila je hrvatska strategija.

Za analizu je Kadijevićev zaključak o tome da je Hrvatska prihvatila Vensov plan zbog toga što je izgubila rat.

Kadijević je interesantan i na 129. strani svoje knjige, kada piše: “Raznim povodima, Tuđman je u nekoliko navrata rekao kako su od njega tražili i predlagali mu da napadne JNA za cijenu oružanog sukoba u Sloveniji i kako je on to odbio. Ja nisam ni jednom te njegove izjave komentirao, ali sam smatrao i onda i sada, da bi za nas bilo bolje da nas je tada napao nego kasnije, jer je bilo očigledno da do sukoba mora doći, a vrijeme više radi protiv nas nego za nas, kao i da mi, iz razloga koje sam detaljnije izložio u povodu obrazloženja osnovne zamisli upotrebe JNA u ovoj fazi sukoba, moramo sačekati napad.”

Događaji su potvrdili da u ovako pripremljenu ali naivnu zamku Hrvatska nije upala, već je i to iskoristila da se spremi za druge faze rata.

V. Kadijević zapravo i piše onako kako je radio. A sve što je činio pod Miloševićevim patronatom i u njegovu korist - bilo je lažno, pa stoga i nije moglo drugačije da završi nego - opštim krahom. Lažan cilj rata u Hrvatskoj rađa lažnu ideju o upotrebi jedinica, naopaku taktiku i komandovanje. JNA je imala neuporedivo preimućstvo u ratnoj tehnici, apsolutnu prevlast u vazduhu i na moru, ali ta preimućstva u lažnoj konstelaciji opšte ideje mogla su da urode samo - lažnim plodovima, kao što se i dogodilo.

O “grupisanju snaga JNA” u “drugoj fazi” rata u Hrvatskoj, o “ideji manevra”, o “operativnim pravcima” i sl. (str. 135), jedva da se može voditi bilo kakva rasprava. Sve što je o tome u knjizi rečeno (kao i drugo što se odnosi na rat u Hrvatskoj) - pada pred katastrofalnim rezultatima rata u Hrvatskoj, u režiji JNA - “dobrovoljci” - paravojne formacije iz Srbije i Crne Gore - “naoružani narod” Krajine. Sve pada; naročito pred rušenjima Konavlja, Vukovara, Osijeka, Karlovca, Gospića, Zadra, i mnogo drugih naselja i, iznad svega - pred Vukovarom, koji ne samo da će ostati kao svjedočanstvo zla i spomenik ljudskim patnjama, nego istovremeno i kao spomenik vojnom neznanju zloupotrebljenih elitnih sastava i njihovih komandanata, elementarnih stvari taktike i operatike.


Nastavak slijedi...