Stavljao sam baš nedavno na ovoj temi isječak iz Skokine knjige koji se odnosi na progon mostarskih Srba, a kao dodatak na sliku na kojoj se Srbi od ustaške vlasti pozivaju na iseljenje...
POKOLJ NEDUŽNOG MUSLIMANSKOG STANOVNIŠTVA NA BERKOVIĆIMA I TRUSINI
Na sjajne uspehe hercegovačkih ustanika u svakodnevnim okršajima sa ustaško-domobranskim snagama krajem avgusta i početkom septembra 1941. godine, pala je jedna neizbrisiva mrlja. Reč je o masovnom pokolju muslimanskog stanovništva iz Dabra, Fatnice i Plane na Berkovićima i Trusini. Naime, za vreme napada na Berkoviće i Planu, medu ustanicima su se našli ljudi pomračene svesti, koji su nedužnom krvlju muslimanskog stanovništva uprljali ustaničko oružje. Prema Biltenu Štaba NOP odreda za Hercegovinu od 20. septembra 1941. godine, to sramno delo izvršile su »Crnogorske komitske čete«, što objektivni istoričari neće i ne mogu prihvatiti, bez obzira na to što su crnogorske komitske grupe učestvovale u tom zločinu i što su, možda, pripadnici tih četa bili glavni inicijatori pokolja. Jer, mora se pošteno reći da je u tom masakru učestvovao ne mali broj hercegovačkih ustanika, pa čak i komšija nastradalog muslimanskog stanovništva. Neosporna je činjenica da je među koljačima bilo dosta ljudi kojima su ustaše neposredno pre toga poubijale blisku rodbinu, kao i onih koji su pobegli sa jama i gubilišta. U pomenutom izveštaju Uglješa Danilović navodi da je »opšti pokolj u selu Berkovićima izvršila četa narednika bivše jugoslovenske vojske Vjekoslava (Vlade) Đurića, sastavljena uglavnom od ljudi kojima su pobijene porodice«.[19] Sve te okolnosti ne umanjuju sramotu koja je tim činom naneta borcima prvog masovnog oružanog ustanka protiv fašističke tiranije u porobljenoj Evropi. To bezumlje se ne može pravdati ni Njegoševom porukom: »Zlo raditi od zla se braneći, tu zločinstva nema nikakvoga«, jer radilo se o ženama i djeci; zlo koje je naneto njima ne može se ničim pravdati. Što se crnogorskih komitskih četa, koje se pominju u izveštajima rukovodstva NOP-a za Hercegovinu, tiče - reč je o četi Sime Erakovića i Radomira (Raka) Lalića, koja je imala svega 30 boraca. Iz kazivanja preživelih svedoka i učesnika tih dramatičnih događaja vidi se da je samo na jami »Čavkarici« učestvovalo preko 100 ljudi.
Iz kazivanja Anđelka Belovića, borca tadašnje Hrgudske ustaničke čete, vide se fragmenti zločina na Berkovićima za vreme opisanog napada na tamošnje ustaško uporište. On, naime, kaže da se pred Hrgutskom četom, koja se nalazila u blizini žandarmerijske kasarne u kojoj su se bile zabarikadirale ustaše i žandarmi, pojavila poveća grupa žena i dece i, dok je komandir čete Savo Belović pokušavao da ih ohrabri i umiri, naišla je grupa ustanika sa Trusine, kojom je komandovao Vlado Radan, i plotunima iz pušaka pobila sav taj narod; čovek o kome je reč nije pripadao ni crnogorskim komitskim grupama ni četi Vlada Đurića. Najnovija istraživanja pokazuju da je od neboračkog stanovništva na Berkovićima stradalo 185 lica, uglavnom žena, deca i staraca.[20]
Još strašniju sudbinu doživelo je stanovništvo ondašnje divinske i planske opštine, koje je, ohrabreno činjenicom da u tim opštinama nije bilo masovnih pokolja Srba, sačekalo ustaničke čete u svojim kućama. Ubrzo se, međutim, pokazalo da je to bila fatalna greška. Još za vreme borbi oko Plane, komitske i revanšističke grupe koje su predvodili Radomir Lalić, Simo Eraković, Damjan Mićović, Anto Bjeletić, Radoslav Vuković i dr., počele su da ubijaju nedužno muslimansko stanovništvo i hajdučki pljačkaju njegovu imovinu. Upravo u vreme kada su se vodili pregovori o predaji Plane, ove grupe hvataju (u selu Đeču) 14 lica iz porodice Ćatovića i Bajramovića, zverski ih muče i ubijaju na najgrozniji način. Posle predaje Plane, nasilje i pljačka uzimaju sve više maha. Rukovodstvo ustanika (ukoliko se ovde uopšte može govoriti o jedinstvenom rukovodstvu) je očevidno nemoćno da obuzda stihiju. Plana, Orahovac, Đeč i ostala muslimanska sela bukvalno su pustošena. Računa se da je iz ovih sela opljačkano preko hiljadu grla sitne i krupne stoke. Ali, pljačkaši se time nisu zadovoljili, već su, iz čista mira, počeli da ubijaju nedužno muslimansko stanovništvo; ukupno je za vreme pljačkanja i pustošenja pomenutih muslimanskih sela ubijeno 25 lica.
Suočeno sa očevidnom nemoći da obuzda stihiju, rukovodstvo NOP-a za Hercegovinu, sa Mirom Poparom na čelu, odlučilo je da svo muslimansko
stanovništvo evakuiše u Bileću, jer je ocenilo da se, ukoliko ostane na svojim ognjištima, masovan pokolj neće moći izbeći. Na nesreću, umesto u Bileću, to stanovništvo je (na ličnu želju) upućeno prema Stocu, u pratnji dvadesetak boraca ustaničke čete sela Davidovića. Tako je dugačka kolona u kojoj se nalazilo oko 400 lica (uglavnom staraca, žena i dece), sa zavežljajima preko ramena, krenula, 2. septembra izjutra, iz sela Fatnice prema Stocu. Međutim, na putu između Divina i Berkovića, kolonu je presrela jaka grupa naoružanih revanšista i šovinista, koja je najpre prisilila naoružanu pratnju da se povuče prema selu Davidovićima i njoj prepusti bespomoćno muslimansko stanovništvo. Novi pratioci su odmah pokazali svoje užasno surovo, zapravo razbijačko lice; počeli su da tuku i maltretiraju nemoćne starce, žene i nejaku decu. U prvi sumrak doterali su ih na Berkoviće i zatvorili u tamošnju žandarmerijsku stanicu, na sličan način kao što su ustaše zatvorile prebilovačke žene i decu u »Silos« na Modriču. U toku noći su ih temeljno pretresli i opljačkali, silovali mlađe žene i djevojke, da bi sutradan izjutra poterali sav taj nesrećni narod prašnjavim makadamom prema Trusini, baš kao Buljanove ustaše Prebilovčane prema Šurmancima i jami »Golubinki«. Razlika je samo u tome što se jama na Trusini zove »Čavkarica« i što su ubice bili pripadnici srpske nacionalnosti. Pokolj muslimanskih žena, dece i staraca izvršen je gotovo na identičan način kao Prebilovčana u Šurmancima. Ubijeno je ili živo survano u jamu 365 lica. Kada se tome dodaju oni koji su ubijeni na Berkovićima dobija se zastrašujuća cifra od 526 lica.[21] Užasno svirep način umorstva tih nevinih žrtava vidi se, bar delimično, iz kazivanja jednog preživelog svedoka - devojke Hadžere Ćatović (udate Bijedić), koje je zabeležio Branko Popadić.
Na početku razgovora Hadžera je rekla da je 28. avgusta 1941. godine, sa velikom grupom komšija i rodbine, napustila svoju kuću u selu Đeču i pobegla u Fatnicu, jer je grupa razbojnika, koju je predvodio Radomir Lalić, pohvatala i svezala desetak muškaraca - Ćatovića i Bajramovića i iavno ih iskasapila noževima. Posle tog zločina uplašeno stanovništvo Đeča pobeglo je u susedno selo Fatnicu. Tu je ostalo do 2. septembra izjutra, kada je, sa žiteljima ostalih fatničkih sela krenulo prema Stocu, u pratnji grupice naoružanih ustanika.
»Pokret se« - kaže Hadžera - »normalno odvijao do sela Bijeljana, gdje nas je stigla poveća grupa naoružanih ljudi u vojničkim i žandarmerijskim uniformama. Sve do tog trenutka bili smo uvjereni da će nas sprovesti u Stolac, kao što su nam rekli. Međutim, kada su naši pratioci odjednom iščezli i kada nas je preuzela pomenuta grupa pridošlica, zavladao je paničan strah. Novi pratioci su prema nama postupali vrlo grubo, zapravo surovo; bilo je tu prostačkih psovki, šamaranja, vrijeđanja. Kada smo pred veče stigli u Berkoviće, došlo je do velike gužve, jer se našoj pratnji pridružio veliki broj naoružanih ljudi, koji su divljački počeli da nasrću na nas, prijeteći uništenjem. Čuli su se doduše i glasovi da fatnički Muslimani nisu zaslužili takvo zlostavljanje. U prvi sumrak zatvorili su nas u žandarmerijsku kasarnu na Berkovićima, oko koje su bile postavljene jake i do zuba naoružane straže. U toku te strašne besane noći odveli su 11 lica (devet odraslih muškaraca, jednu ženu i jednog dječaka), proglasili ih ustašama i zvjerski pobili. Nas su temeljno pretresli i opljačkali; odnijeli su sve što im se učinilo da ima bilo kakvu vrijednost. Mlade žene i djevojke odvodili su u jednu kancelariju i tamo se tokom cijele noći nad njima iživljavali.
U osvit 3. septembra krenuli smo prašnjavim makadamom uz trusinske strane; u našoj pratnji je sada bilo preko sto ljudi. Kada smo izbili na Trusinu, skrenuli smo sa puta koji vodi za Nevesinje udesno i uputili se ivicom dabarskih greda do jedne udoline, oivičene ljeskovinom. Mada potpuno svjesni da nas vode u smrt, bježati nijesmo mogli, jer su nas satjerali u tu dolinu, opasanu lancem vojnika sa puškama uperenim u nas. Tu smo ostali oko jedan sat da bi dželati izvršili pretres, svakog pojedinačno. Poslije toga otpočelo je odvođenje na jamu 'Čavkaricu', koja se nalazila tu u neposrednoj blizini. Odvodili su grupu po grupu od po 10 osoba, s tim što su svaku osobu vodila po dva dželata između sebe. Oko jame se nalazilo desetak odabranih ubica koje su preuzimale žrtve, snažno ih udarale kundakom u slepočnicu ili potiljak i otiskivale u jamu. Ja sam među posljednjim došla na red. Gurali su me iz ruku u ruke do ivice ambisa, gdje sam dobila snažan udarac u potiljak; ožiljak od tog udarca nosiću do groba. Kada sam se negdje pri dnu jame osvijestila, napipala sam u mraku bezdana bočni rukavac u koji sam se zavukla i tako zaštitila od udaraca onih koji su bačeni poslije mene. Zahvaljujući tome nijesam bila ozbiljnije povrijeđena.«
U nastavku razgovora, Hadžera je rekla da se ubrzo uverila da u gomili leševa ima živih i poluživih osoba, među kojima se nalazila i njena bliska
drugarica Alija Glavović. Izvesno vreme su zajedno tamnovale i očajavale na dnu bezdana, uzimajući ostatke hrane iz torbi poubijanih i pijući vodu iz pištalina u jami. Kada je nestalo hrane, Alija je pokušala da izađe iz jame. Pošlo joj je za rukom da se popne do samog vrha,, ali se tu spotakla i stropoštala u ambis; od teških povreda koje je tom prilikom zadobila ubrzo je umrla. Hadžera je ostala sama, u društvu leševa i slepih miševa (svi koji su bili živi u međuvremenu su poumirali), da polako skapava od gladi. Ali. baš kada se pomirila sa tom strašnom sudbinom, u jamu je sletela jedna čavka (po tim pticama je jama i dobila naziv »Čavkarica«). Uspela je daje uhvati, očerupa perje i pojede. To joj je dalo snagu, pa je iz sveg glasa počela da zapomaže. Imala je sreće, čuli su je čobani iz nevesinjskih sela - Studenaca i Bežđeđa, koji su joj nekoliko dana bacali hranu - sira i hleba. Na kraju su, nakon 80 dana provedenih u ponoru pakla, došla četvorica ljudi iz pomenutih nevesinjskih sela i izvukli je iz jame. Bili su to, po Hadžerinom sećanju, dva Tomovića, jedan Tamdžija i jedan Radovanović. Mada je bila potpuno iscrpena, živi leš, Hadžera se brzo oporavila i preživela rat.
Vraćajući se sa »Čavkarice«, dvadesetak jamara došlo je 4. septembra u Fatnicu, gde se nalazilo oko 25 lica onih muslimanskih porodica koje su aktivno sarađivale sa ustanicima (Bajramovića, Čomića, Pervana, Selimovića), s namerom da ih pokolju. Na sreću, tu se našla grupa partizana, sa Mirom Poparom na čelu, koja je sprečila pokolj, da bi u toku noći odrasle muškarce krišom prebacila u Bileću, a žene i decu u selo Vranjsku, kod porodice Milidragovića; tu su ostali oko 15 dana, nakon čega su otpraćeni u Bileću. Ovde valja reći da su spašene i dve porodice Hobota iz sela Milavića (ukupno 22 lica). Te porodice se nisu uključile u povorku smrti, koja je iz Fatnice krenula prema Stocu, već su pod zaštitom svojih komšija Srba otišle u Milaviće i, zahvaljujući tome, spašene.[22]
Branko Popadić navodi da je na osnovu sećanja očevidaca, sudskih spisa, sačuvanih spiskova i drugih materijala, identifikovano preko 30 najistaknutijih organizatora i izvršioca pokolja muslimanskog življa na Berkovićima i Trusini i to:
Anto Bjeletić, Damjan Mićović, poručnik bivše jugoslovenske vojske, Rako Lalić, podoficir, Simo Eraković, komita iz Banjana, Vjeko Đurić, podoficir bivše jugoslovenske vojske, Todor Uljarević, žandarm, Dušan Jakšić iz sela Korita, takođe žandarm, Savo Vuković, zemljoradnik iz Preraca, Radosav Vuković iz Meke Grude - žandarm, Špiro Babić iz Hodžića - žandarm, Petar Samardžić iz Rogova - žandarm, Jovan Vujović, zemljoradnik iz Davidovića, Spasoje Rogan zemljoradnik iz Strupića, Luka Kojović iz Berkovića, Mirko Savović iz Ljutog Dola - žandarm, Vlado Radan zemljoradnik iz Trusine, Mitar Kulišić iz Seline, Slavko Andrić iz Strupića, Vlado Dedijer, trgovački pomoćnik iz Kljenka, Milorad Kapor, trgovački pomoćnik iz Beograda, Panto Đurić iz Berkovića, Milovan Kojović iz Berkovića, Ljubo Kojović iz Berkovića, Boško Ilić iz Bijeljana, Vaso Ilić iz Davidovića, Dušan Ivković, trgovac iz Kljenka i drugi.[23]
Na žalost, imena žrtava nismo u mogućnosti da navedemo, jer bilećka opština još nije objavila knjigu žrtava fašističkog terora.
Na kraju ovog poglavlja ističemo da je Hadžera Ćatović, u pomenutom razgovoru sa Brankom Popadićem rekla da nedela zlotvora najčešće plaćaju nedužni. Ako se želi da se zločin ne ponovi, ne sme se zaboraviti. Kao što smo iz prethodnog teksta videli, organi vlasti i društveno-političke organizacije u poratnoj Hercegovini nisu tako mislili. Jer, i nad ovom jamom, masovnom grobnicom nedužnih Muslimana, kao i nad onima koje su napunjene Srbima, još uvek caruje korov. Teška je zabluda misliti da će se na taj način pobeći od istorije i izbrisati iz ljudskog pamćenja jedno zlo vreme koje nam je ostavilo »Golubnjače«, »Jagodnjače«, »Gavranice«, »Čavkarice« i druge znane i neznane masovne ljudske kosturnice, koje će se pamtiti dokle god na zemlji postoje bića koja pamte, u to možemo biti potpuno sigurni. Poslednji je čas da se svestrano podrži široka društveno-politička akcija, čiji je cilj da jubilarnu pedesetu godišnjicu tog bezumnog bratoubilačkog satiranja kosti mučenika ne dočekaju u tamnim ponorima bezdanica, već da se izvade na svetio dana i dostojno sahrane, tamo gde su sahranjivani njihovi preci; da se na podignutim spomenicima ili kriptama, svejedno, napisu istinite poruke, koje će opominjati mlade naraštaje da ne dopuste ponavljanje tog tragičnog davno prošlog vremena. Time bi se sa ratne generacije časnih boraca za slobodu skinuo odijum sramotnog zaborava tolikih ljudskih žrtava.
[19] Zbornik NOR-a, tom IV, knj. 1, dok. br. 204
[20] A. Belović, n.d.
[21] Vid.: B. Popadić, n.č., »Hercegovina u NOB«, knj. 2, str. 631-651; Asim Pervan, Ljudi idogađaji u fatničkom kraju, »Hercegovina u NOB«, knj. 2, str. 749-777.
[22] Zabeleška o razgovoru sa Hadžerom Ćatović-Bijedić koju je 1975. sačinio Branko Popadić.
[23] B. Popadić, n.č., »Hercegovina u NOB«, knj. 2, str. 648 i 649.
kada otvoriš izvor-link ... u lijevom ćošku opisa slike je naveden taj datum. Ja sam ga prenio ali stavio u fokus jer je i mene bunio navedeni datum. Provjerit' ćemo mi to i gruntirati na ispravan način, ako ne sada a ono kasnije. Onog Ivana Herenčića što smo imali nekih dilema, ako se sjećaš sa predhodnih strana, ti ili @asurbanipal .... našao sam ga obrađujući Blajburg kao haman glavnog pregovarača sa britancima ispred vojske NDH u povlačenju. Kompletirat' ću to ... sada trenutno nemam vremena.
