Forum Klix.ba

“Okomio si se na komuniste... Nehumano je od Tebe kao lekara-psihijatra
da komunistima ne priznaš etičku vrednost... pa se tako pridružuješ današnjoj antkomunističkoj histeriji, koja ne vodi nikakvom i ničijem dobru!”
(General-pukovnik dr Gojko Nikoliš)

AKADEMIKU DR JOVANU RAŠKOVIĆU (1991)

Znali smo da ste akademik SANU, da ste načelnik Psihijatrijskog odeljenja u šibenskoj bolnici, čuli smo da ste u svojoj struci verzirani i da ste dobar govornik. Pratili smo Vas sa interesovanjem kada ste govorili protiv nacionalizma i političke mržnje, kada ste se, citirajući Nikolu Teslu, izjašnjavali o svojim stavovima, govorili da među nacijama i političkim strankama ima šovinizma i političke mržnje koja raste. Međutim, poslije izbora u Hrvatskoj sve više nas čude neki vaši rezoni, profesore Raškoviću.

Da li je tačna strategijska teza - Vaša i Vaše SDS - o ugroženosti srpstva i Srba u Hrvatskoj? U početku ste govorili o djelomičnoj asimilaciji, o kulturnim institucijama, a onda o užoj, pa onda široj zajednici općina, pa na kraju o državi (“integralna srpska država od Like i Korduna do Pirota”). Sve je to, po našem mišljenju, nacionalističko.

U početku niste poistovjećivali nacionalno i vjersko, a sada to postaje karakteristika Vaših nastupa. Šta od ovoga ima u programu SDS-a?

S pravom tražite (i ne samo Vi) puna prava srpskog naroda u Hrvatskoj, ali ne obrazlažete kakva je pozicija Hrvata u mješovitim općinama, već ih postepeno čistite (na razne načine) iz Knina, Drniša, Bruške, Obrovca, Lovinca, oko Plitvica i drugdje. Često govorite o političkim pritiscima Saveza komunista na Srbe. To nije istina. Kritikujete ličke generale. Ne čudi nas što M. Rapajić po nalogu piše opskurni članak u “Dugi”, ali nas čudi što na pitanje tog Rapajića, Rašković djeli packe ličkim generalima. Ni sa jednim od tih 40 ličkih generala (penzionisanih) i 12 aktivnih niste razgovarali. Kažete da smo ispoljili neku aktivnost pred izbore. Da, dali smo podršku SKH, a da smo bili aktivniji, Rašković bi slabije prošao.

SDS tvrdi da je XI kongres SKH otvorio vrata Tuđmanu. Da, ali je otvorio vrata i Tuđmanu i Raškoviću. SKH je omogućio da se pojavi i SDS, pa su i zbog toga komunisti slabije prošli na izborima. Po kojoj osnovi tvrdite da je lakše sa Tuđmanom. Nama je jedino jasno da ste Vaša stranka (i Vi lično) nacionalistički obojeni kao što su obojeni i HDZ i Tuđman.

Strašno je kad negirate sve i tvrdite da srpski krajevi u Hrvatskoj nisu ništa dobili.

U Novom Mestu (u Sloveniji) kažete da nema AVNOJ-a, da nema ZAVNOH-a, da nema avnojevske Jugoslavije, da je “bratstvo-jedinstvo izlizano”. Tvrdite da trebaju novi odnosi u Hrvatskoj i Jugoslaviji. Jasno, odrekli ste se avnojevske Jugoslavije.

Vi ste Raškoviću tobože u opoziciji Tuđmanu, a logičnije bi bilo da ste kao opozicija bliži ljevici, a Vi ste bliži HDZ-u - stranci na vlasti. Čime ovo objašnjavate, ako ne antikomunizmom?

Što će tolike rasprave o tome ima li u Hrvatskoj ili nema u Hrvatskoj srpskih krajeva ili hrvatskih krajeva gde žive Srbi? Da li je teritorijalna autonomija prihvatljiva i za Srbe? Kakvim sukobima to vodi? Srbi treba da imaju sva prava kao Hrvati - prava na kulturne ustanove, pismo, folklor i sve što bi čuvalo njihov nacionalni i kulturni identitet. To je interes i hrvatskog naroda. Srbi treba da se osjećaju slobodnim, a i Hrvati u krajevima gdje većinu čine Srbi moraju se osjećati slobodnim.

Vaš Opačić na dalmatinskom Kosovu kaže: “Ako drugi odbace ideju o zajedničkoj jugoslovenskoj državi, Srbija će stvoriti integralnu srpsku državu od Like, Korduna i Banije do Pirota i Dimitrovgrada i od Vršca i Subotice do Dubrovnika. Kakav je ovo odnos prema Bosni, prema Crnoj Gori i Hrvatskoj?

U “Politici” od 2. jula 1990. Srbiju djelite samo na Brankoviće i Obiliće i po Vama nema Srbina koji može da stoji između tih krajnosti. Oštro ste protiv “Titovih generala” koji su “izdali svoj srpski narod za komadić Tuškanca”. Najprije ste napali u Beogradu ličke generale, a sada opet generale Srbe koji žive u Zagrebu. Napali ste Đoku Jovanića i drugove u Beogradu i Kuprešanina, Bulata i drugove u Zagrebu.

Ko Vam to sugerira?

Na skupu Srba iz Hrvatske koji žive u Beogradu skidate s govornice narodnog heroja general-pukovnika dr Nikoliša, jer se s njime ne slažete po nekim pitanjima položaja Srba u Hrvatskoj, a on nije ni za teritorijalno-političku autonomiju. Na tom skupu ste Vi govorili, ali ni Vi, i niko od prisutnih akademika (Medaković, Ćosić, Krestić, Marković) niste zaštitili akademika Nikoliša.

Izgleda da je za SDS najbitnija vlast. Koliko Vas interesira razvoj i položaj 40% Hrvata u Obrovcu, 25% Hrvata u Gračacu i 50% Hrvata u Benkovcu itd?

Na sastanku predstavnika 13 općina u Kninu dezinformiše se javnost. Ne kaže se da je tu prisustvovalo samo 5 predsjednika općina, da 4 općine nisu došle na sastanak. Govorilo se o predsjedniku općine Titova Korenica, koji nije bio prisutan. Ne kaže se da je tu bilo i predstavnika općina koji su rekli da “SDS ne može biti jedini predstavnik srpskog naroda u Hrvatskoj”. I ne može. U ovih pomenutih 13-14 općina samo u tri je pobjedio SDS na izborima, a u svim ostalim pobjedio je SKH. Vaš cilj nije Tuđman i HDZ, nego da pod firmom okupljanja Srba, razbijate komuniste.

U Drvaru ste 4. jula opet napali komunistički sistem i dalje razvili tezu “Srbima nigde nije bilo dobro” i tako i u Bosnu ulazi srpski ratoborni nacionalizam uz pomoć SDS iz Knina i iz Srba.

Za svoje ciljeve angažujete i Srbe u Srbiji preko Udruženja Srba iz Hrvatske. Mnogi akademici razjašnjavaju položaj Srba u Hrvatskoj u prošlosti, sadašnjosti i budućnosti. Izabrali ste Beograd, jer odatle očekujete najviše pomoći, Raškoviću, Vi ne vodite samo nacionalnu politiku mimo službene politike Srbije i Crne Gore. Pogledajte govor Miloševića o referendumu 25. juna i Kilibarde o granicama kao otvorenom pitanju. Vaš cio program (Raškovića i SDS-a) jeste dio srpskog nacionalnog programa. Sve više i sve agresivnije vodite propagandni rat, govoreći da su Srbi ugroženi, da im preti opasnost od Hrvata, koji su “kroatocentrični i srbofobično raspoloženi”. Koji procenat Hrvata je ovakav?

U posljednje vrijeme govornici SDS-a razvijaju tezu o otvorenoj konfrontaciji hrvatskog i srpskog naroda, o “rovu” među njima. Uvredljivo tvrdite da u prošlosti “potkupljena srpska oligarhija” nije ništa uradila za Srbe. Najekstremniji govore da su za Srbe nastale posebne prilike, pa indirektno traže uvođenje vanrednog stanja. Zelenbaba kaže “da će se Srbi u posebnim prilikama posebno i ponašati, onako kako dolikuje srpskom narodu”. A što ovo znači?

Od 14. do 28. jula 1990. u Kninskoj krajini i okolini proglašen je kulturni festival. U prethodnici tog festivala su, pored ostalih, dr Đuretić, Milić od Mačve, a dolaze i drugi.

Što nešto više ne kažete o genezi ilegalne organizacije koju ste stvarali u Erveniku. Dubokom dolu i Krupi, o ulozi manastira Krka, o dolasku Rastovića i drugih u te krajeve, o oslanjanju na Crnčevića, Krestića, Smiljanića, Ćosića, Brankovića, Rapajića, kapetana Dragana i druge. Što barem nešto ne kažete o tome ko Vas snabdjeva oružjem u vrijeme kad ste Vi “za ustanak bez oružja”. Vaša fotografija, na kojoj Vi i Karadžić (dva psihijatra) stojite uz bokove Slobodanu Miloševiću, pokazuje osovinu velikosrpskog projekta (Beograd-Pale-Knin) i asocira na objedinjavanje onog što ste planirali uzeti ratom. Slika jasno pokazuje i ko je Srbin broj l.

Na saboru (25. jula 1991), u Srbu, zadovoljni ste deklaracijom o suverenosti i autonomiji srpskog naroda, o ustanku bez oružja itd. Tu je i Šešelj i druge komite. Tu su Isaković, Bulatović i Cune Gojković. Tu se prodaju četničke novine, viju se zastave sa mrtvačkom glavom “Sloboda ili smrt”, tu se prodaje knjiga “Luda zemlja” itd. A sve ste organizovali dva dana prije 27. jula - 50. godina od partizanskog ustanka, ustanka Srba i Hrvata 1941. protiv fašizma - da bi ga obezvredili i likvidirali, a to ste i uspjeli. Dva dana kasnije, organizovana je skromna partizanska proslava i izgleda da je to posljednja proslava održana u sjenci Vaše antipartizanske proslave. Čini nam se da će to što postižete sada i ubuduće biti kratkog vijeka i na štetu prvenstveno srpskog naroda u Hrvatskoj.

Ovo pismo Vam upućuju, u ime ličkih generala, Milorad Miščević iz Vrepca, Ilija Radaković iz Jošana i Ferdo Toplak iz Gračaca. Sva trojica smo ratovali u sjevernoj Dalmaciji, u 19. diviziji, u kojoj smo bili politkomesari, u Kninskoj brigadi (5. dalmatinska brigada), XIV bukovičkoj brigadi, čiji je komandant jedno vrijeme bio i vaš “velebitski vojvoda”. Razgovarali smo sa dr D. Plenčom iz Kistanja, dr Pupavcem iz Zagreba, Vojom Lukićem iz Velike Popine, Dušanom Starevićem iz Benkovca i drugima. I po sugestiji nekih od njih, i drugih, pripremili smo i šaljemo ovo pismo preko “Prosvete”.
Otočec na Krki (Slovenija)
6. septembar 1991

“Kadijević i armijski vrh su, suštinski, prekinuli saradnju sa SIV-om
u jesen 1990, oduzevši SIV-u ustavnu funkciju odbrane zemlje,
što nije samo neustavno ponašanje, nego i određeni državni udar.”
(Ambasador Jovica Vejnović)

O ODNOSU PREMA SIV-u ANTE MARKOVIĆA (1989-1991)

Ante Marković je bio predsjednik SIV-a kada je počeo raspad SFRJ. U to vrijeme je JNA, na čijem je čelu savezni sekretar za narodnu odbranu Veljko Kadijević, znači - njegov ministar, zaratila sa Slovenijom i Hrvatskom.

Rušenje SFRJ je nezamislivo bez rušenja Markovićevog koncepta reformi i njega lično. Rušenje Ante Markovića je počelo 1990. godine na inicijativu Srbije, preko Borisava Jovića, Zelenovića i Koste Mihajlovića, s ocjenom da je “reformska politika SIV-a u 1990. godini bila neuspješna, a planirana za 1991. - besperspektivna”. Prvi pokušaji napada na SIV su propali na sjednici Predsjedništva SFRJ sa predsjednicima republika 27. decembra 1990. i na Skupštini SFRJ 28. decembra 1990. na kojima su planovi SIV-a podržani. Iako je ovo okuražilo predsjednika SIV-a - iluzornim se pokazalo njegovo uvjerenje o MIRNOM PRELASKU iz jednog u drugi sistem. Ponudio je program “jedanaest + tri”, tzv. antiinflacioni program. Tada su vladala dva mišljenja: prvo, da su taj program oborile republike (prvenstveno Srbija, Hrvatska i Slovenija) u borbi “za sticanje ili zadržavanje stečene vlasti”, i drugo, da su ga oborile “snage inercije sistema koji je nestajao sa istorijske scene”. Dio jugoslovenske i većina evropske i svjetske javnosti vjerovali su u Markovića kao političara, smatrajući ga sposobnim da spriječi nadolazeći haos. Međutim, stvarnost je bila drugačija - 1990. stari sistem je porazio Markovićevu reformu, a 1991. Marković je pao kao “političar novog vremena”.

Ante Marković je ulagao napore da se spriječi rat. Posebno rat između Srba i Hrvata. Vladajuća srpska elita optuživala ga je da hoće “da spasi Tuđmana”. Tražio je da se “razoružaju sve ilegalne i paravojne formacije”. Slovenija je tvrdila da kod njih nema paravojnih, a Hrvati su govorili da ilegalnih formacija ima samo kod Srba. A bilo ih je kod svih.

Nove vladajuće strukture u Hrvatskoj i Sloveniji naoružavale su miliciju i druge, naročito poslije razoružavanja teritorijalne odbrane tih republika. Komande i razne službe JNA takođe su pripremale i naoružavale srpske paravojne grupe, po pravilu bez znanja predsjednika jugoslovenske vlade. Da li je Ante Marković znao za naoružavanje? Srpski mediji su tvrdili da jeste, zvanični faktori iz Slovenije su ga optuživali da je protiv te republike poslao tenkove, a oni iz Hrvatske su ga okrivljavali za Dubrovnik. Da li je JNA dezinformisala Antu Markovića? Da li je savezni SUP radio za Srbiju? Da li je carina prvo obavještavala JNA i SUP, pa onda predsjednika Vlade? Izgleda - prije ove prve.

Marković je tvrdio da je SSNO tek sredinom avgusta 1991. upoznao SIV sa “intenzivnim uvoženjem oružja”. S obzirom da je sve to oko oružja stvar njegovih saveznih resora, predsjednik SIV-a je, ipak, odgovoran što nije bio u kursu i što nije preduzimao određene mjere po cjenu smjenjivanja šefova resora iz JNA, SUP-a i Carine, koji nisu spriječili taj uvoz, što su dozvolili da oružje mjesecima ulazi u Hrvatsku i čak se snima o tome film. Dakle, da li je bio i naivan i neodlučan?

Da li je namjerama vladajuće elite u Srbiji i najviše odgovaralo ponašanje Tuđmana? Izgleda da jeste. Ko je prvi naoružavan u Hrvatskoj? Čini se da su to Srbi i to u okviru ratnih priprema, a potom i Hrvati. Poznato je da se 1991. godine na predsjednika SIV-a okomila propaganda Mitević-Minović, optužujući ga da se i pored “večne ugroženosti Srba” opredjelio za Hrvate. Po meni, ova optužba ne stoji.

Kada je počeo da se ostvaruje koncept izazivanja građanskog rata u Hrvatskoj? Ante Marković je svojevremeno izjavio: “Ne želim niti mogu opravdavati antijugoslovensku histeriju koja je ljeta 1991. godine zahvatila Hrvatsku”, ali isto tako ukazao i na to “da bi Milošević pokrenuo Srbe u Hrvatskoj na ustanak i da nije na izborima pobjedio Tuđman...” I dalje, “taj koncept izazivanja građanskog rata u Hrvatskoj pripreman je i u Srbiji intenzivno još od 1988”. U vezi sa filmom o Martinu Špegelju (prikazan na TV 25. januara 1991). Ante Marković je tvrdio da je “deo armijskog vrha planirao da izvede vojnu intervenciju u Hrvatskoj” i da je on “pokvario taj plan, uspjevši da na sjednicu Predsjedništva SFRJ nenadano dovede Tuđmana”. I poslije ovoga, beogradske novine “Politika” i “Ekspres” napadaju Markovića komentarima “da li je Marković gledao film” i “koga spasava Ante Marković”.

Početkom 1991. Hrvati i Slovenci su napali Markovića da “SIV ne prihvata stvarnost, već pokušava na stari način da riješi nove probleme”, a Srbija i Crna Gora zamjeraju SIV-u “što nekakvim programom pokušava da zameni Ustav”. Bosna i Hercegovina i Makedonija su podržavale Antu Markovića.

SIV je imao obaveze prema JNA (85-90% saveznog budžeta i dug iz 1990. godine). Marković je bezuspješno pokušavao da nagovori “republikance” da dug armije iz 1990. plate u kešu. Prva koja nije ispunjavala obaveze prema JNA bila je Srbija (1. septembra 1990), a potom Slovenija i Hrvatska. Pošto uplate u budžet nije bilo, grupa generala je došla početkom 1991. kod premijera, preteći mu da će, ukoliko za nedjelju dana ne plate dugove armiji, predložiti Predsjedništvu SFRJ uvođenje vanrednog načina finansiranja JNA. Na ovaj pritisak, Marković je, izgleda, odgovorio primarnom emisijom, iako je izjavio da je “korišćenje primarne emisije za finansiranje JNA ravno harikiriju”. Dakle, kako izgleda, drugog izbora predsjednik SIV-a nije imao. Februara 1991, poslije dogovora između F. Tuđmana i S. Miloševića u Karađorđevu, produžilo se sa akcijom za smjenu saveznog premijera.

Srpska opozicija 9. marta 1991. je organizirala demonstracije u Beogradu, s ciljem obaranja aktuelne vlasti. Na Trgu Republike došlo je do poznatoga sukoba sa milicijom. Stanje je bilo užasno - vlast je bila uzdrmana. Borisav Jović, tadašnji predsjedavajući SFRJ (vrhovni komandant oružanih snaga) naredio je Armiji da izađe s tenkovima i transporterima na ulice. Toga nedeljnog dana - Marković je bio u Zagrebu, a u “kabinetu saveznog ministra policije” sastali su se potpredsjednik SIV-a Mitrović, Petar Gračanin, savezni sekretar za unutrašnje poslove, Stane Brovet, zamenik ministra odbrane i generalni sekretar SIV-a Zoran Mišković. Saopštenje za javnost poslije ovog skupa glasilo je: “SIV je razmotrio aktuelnu bezbedonosnu situaciju u Beogradu, nastalu povodom zabranjenih demonstracija u centru grada i njihovog prerastanja u široko narušavanje reda i mira i poprimanje rušilačkog karaktera... SIV traži da se bez odlaganja uspostavi red i mir, prekinu demonstracije... SIV će u saradnji sa Vladom Srbije pratiti razvoj događaja...” Na sjednici Predsjedništva SFRJ, sutradan (10. marta 1991), Ante Marković se u polemici sa Borisavom Jovićem, izjasnio protiv izlaska JNA na ulice Beograda i izjavio da nije bio konsultovan oko upotrebe JNA. Poslije toga, na sjednici SIV-a, admiral Brovet je, pored ostalog, rekao: “JNA je angažovana da spreči vandalizam i rušenje nakon što su pale prve ljudske žrlve i kada su snage milicije bile razbijene... Angažovanje JNA bilo je u skladu sa Ustavom... Jedinice JNA su danas u 17,00 časova povučene sa ulica i nalaze se u pripravnosti u slučaju ponovnog orgijanja i nereda.”

Potpredsjednik SIV-a, Živko Pregl je, pored ostalog, rekao da je “odluka o pojavljivanju JNA bila pogrešna” i da je “ta pogrešna odluka rezultat dualizma u određivanju funkcija SSNO-a i konkretnog angažovanja OS. Taj dualizam (odnos između SIV-a i Predsjedništva SFRJ), nama (SIV-u) otežava posao i pretvara ga u “Sizifov “.

Da li je Marković realno procjenio dio svojih glavnih ministara i rukovodstvo Srbije? Da li su Miloševića i Srbiju poslije martovskih demonstracija podržali Marković, Kučan, a kasnije i Tuđman? Svaki iz svojih razloga. Marković, da bi eventualno dobio Srbiju za reforme, Kučan za odlazak Slovenije iz SFRJ, a Tuđman da izbjegne napad na Hrvatsku. Da li se tu Ante Marković prevario? Tok događaja je to pokazao - nema podrške reformi, napad na Sloveniju se dogodio, zaratilo se u Hrvatskoj, formirana je “krnja Jugoslavija”.

Veljko Kadijević je 13. marta 1991. bez znanja saveznog premijera išao u Moskvu i vodio razgovore sa Jazovim, ministrom odbrane Rusije (po nekim ocjenama organizatorom puča protiv Gorbačova). Neki analitičari smatraju da je to bilo definitivno okretanje SSNO-a protiv SIV-a.

Borisav Jović, predsjednik Predsjedništva SFRJ, se zalagao (u svojstvu Vrhovnog komandanta), zajedno sa Nenadom Bućinom i Jugoslavom Kostićem, za uvođenje vanrednog stanja u Jugoslaviji, a kada to nisu podržala ostala petorica, Jović je 15. marta 1991. dao neopozivu ostavku (što je ocjenjeno kao blokada Predsjedništva SFRJ). Ostavku daju Nenad Bućin (Crna Gora), Jugoslav Kostić (Vojvodina), a Srbija povlači Rizu Sapundžiju (Kosovo). U Predsjedništvu ostaju četvorica - Stipe Mesić (Hrvatska), Janez Drnovšek (Slovenija), Vasil Tupurkovski (Makedonija) i Bogić Bogićević (Bosna i Hercegovina). Poznata je tadašnja Miloševićeva izjava da ne priznaje odluke Predsjedništva SFRJ. Počela je igra na dvije karte. Ili će JNA izvršiti vojni puč, ili će se formirati takvo Predsjednštvo SFRJ, koje poslije (smjena predsjednika u maju) neće moći da donosi odluke koje su u suprotnosti sa stavovima Srbije.

Da li se spremao vojni udar? Armija je ćutala od 16. do 19. marta 1991, jer su se tada u njenom rukovodstvu izgleda lomila koplja između dvije struje. Jedne, koja je tražila vojni puč, i druge, koja je bila za to da se čeka i sljedi odluka Predsjedništva SFRJ. Izgleda da je pobjedila ova druga. Vrhuška Srbije je vratila Jovića u Predsjedništvo SFRJ i sa Brankom Kostićem (Crna Gora) i Sejdom Bajramovićem (Kosovo) stvorila novi odnos snaga. Na jednoj strani su Jović, oba Kostića i Bajramović, a na drugoj, Mesić, Drnovšek, Tupurkovski i Bogićević. Time je, izgleda, ideja o vojnom puču bila napuštena.

Slovenci su proglasili nezavisnost 25. juna 1991. preuzeli savezne nadležnosti u kontroli leta nad Slovenijom i savezne carine, pa su sa oko 3.000 carinika, pripadnika milicije i teritorijalne odbrane preuzeli granicu. Ante Marković je na ovo reagirao (u razgovoru sa Peterleom) “da je to obično nasilje... upali ste u prostorije Jugoslavije” i “vi se morate povući”. Kučan je 27. juna 1991. obavijestio Markovića da tenkovi JNA idu ka slovenačkoj granici. Pregl traži da se Kadijević smjeni, a ako to ne bude, on daje ostavku. Slovenci su takvo angažovanje JNA proglasili agresijom i došlo je do - desetodnevnog sukoba jedinica JNA i slovenačke teritorijalne odbrane. Ovaj rat dovodi do raspada JNA, raspada SIV-a, stvaranja uslova za otcjepljenje Slovenije i povlačenja JNA iz Slovenije. Ulazi se u završnicu građenja Jugoslavije po srpskom uzoru. Poslije povlačenja JNA iz Slovenije, Srbija je garantovala SSNO-u materijalno-finansijsku podršku. U Sloveniji je primjenjena sila, koja nije donijela očekivani pozitivan efekat, već produbila haos i anarhiju. Tu je definitivan pad Markovića. Rat u Sloveniji izazvao je paniku kod Markovića i armijskog vrha. Marković želi da se što prije prekine sukob, a JNA da se što časnije izvuče. Ko je pripremio predlog odluke da se JNA povuče iz Slovenije? Povlačenje JNA iz Slovenije predstavlja prekretnicu u razvoju jugoslovenske krize. Marković se još ne povlači I to je, po nekim analitičarima, greška. Kučan i Drnovšek su u tim trenucima ostvarili ciljeve i svojevrsnu vojničku pobjedu. Izgleda da je odluku o povlačenju pripremio SSNO, uz konsultaciju sa Jovićem i srpskim blokom. Ovaj predlog nije prihvatio Bogićević, a protiv je bio i Mesić. Marković je rekao da nije pitan za ovu odluku. Slovenija nastavlja sa procesom otcjepljenja, a JNA i dalje ne sluša Markovića. Hrvatska kreće ka osamostaljivanju i avgusta 1991. ide u rat. Juli 1991. je mjesec kada je konačno Milošević objavio dugo čuvanu ideju stvaranja “krnje Jugoslavije” i u tu svrhu je Skupština Srbije 8. jula 1991. zatražila “od saveznih organa i JNA da štite samo onaj deo Jugoslavije u kojem se narodi koji žive na tim prostorima izjasne da žele živjeti zajedno”, a 23. jula 1991. Marković saopštava, pored ostalog, da ga Gračanin i Brovet ne slušaju, da su odbili da idu na sjednicu Predsjedništva (17. jula) na Brionima i ocjenjuje da su se oni tako solidarisali sa četvorkom iz Predsjedništva, a protiv Mesića, Drnovšeka, Tupurkovskog i Bogićevića, koji su ih zvali na sastanak. Poslije toga, Ante Marković izjavljuje “da više neće biti naivan” i u SIV-u drži govor, naglašavajući da “ne smemo dozvoliti da išta ide preko leđa SIV-a. Erozija sistema dovedena je do kraja... Niko od nas ne sme da snosi odgovornost za nove ljudske žrtve. Može se otići sa scene, ali ću otići pošten prema samom sebi... i bez obzira kako će se ovo sve završiti, vjerujem u budućnost ove zemlje, jer ona treba svim jugoslovenskim narodima...”. Dakle, Marković priznaje da je bio i naivan i, izgleda, da je pogrešio što nije javno reagirao na neke događaje u SIV-u i Predsjedništvu SFRJ. Pre svega, na odluku o povlačenju JNA iz Slovenije i što nije napao sve razbijače Jugoslavije. Mnogi su postavljali pitanje zašto tada nije dao ostavku, a ne da dočeka kraj 1991. kada nije mogao ni otići ni ostati. Ante Marković je pokušao sačuvati SFRJ od rata, pokušao je sprovesti reformu, napravio je mnogo pozitivnih poteza, ali i nekoliko naivnih, bilo da je pogrešno ocjenio situaciju ili bivao čak i iskorišten i zajedno sa SIV-om stavljan na sporedni kolosek. Ali, o tome neka daju svoj sud bolji poznavaoci uloge i pozicije SIV-a u vrijeme A. Markovića.

Kao progresivan političar, Ante Marković - Hrvat jugoslovenske orijentacije - imao je svoju sliku Jugoslavije, različitu od one koja se stvorila u SANU i djelu zagrebačke inteligencije i vlasti.


Nastavak slijedi...

“Braćo Rusi, mi vas ne pozivamo da sa nama delite našu nesreću,
već da kao velika svetska sila artikulišete svoje trajne strateške interese na Balkanu.”
(General-pukovnik Petar Gračanin)


DVA INTERVJUA PETRA GRAČANINA*)

*) Intervju “Borbi”, 26. septembra 1991, pod naslovom “Pogrešni potezi SIV-a” i govor u Staljingradu, objavljen pod naslovom “Probudimo se dok nije kasno”, “Vojska”, 6. aprila 1993.

General-pukovnik u penziji, nekadašnji načelnik Generalštaba JNA, Petar Gračanin, jedan je od onih ministara u SIV-u Ante Markovića koji ne samo da jedno vrijeme nije slušao premijera, već ga je i bojkotovao i direktno radio u prilog koncepta Slobodana Miloševića, a indirektno (nesvjesno) i u korist Franje Tuđmana. Neki ministri sistematski su (objektivno) potkopavali i Markovića i temelje na kojima se zasnivala SFRJ. Nakon knjige Borisava Jovića, to je postalo jasno i onima koji tih sudbonosnih godina u tako nešto nisu željeli ili mogli da vjeruju. Objektivnim i analitičkim pogledima ni tada, posebno 1991. godine, nije mogla da se prikrije suština. Kad god bi, međutim, na nju pokušavali da skrenu pažnju, takvi ljudi su dočekivani na nož propagandnog aparata koji je u medijima, i van njih, imao na usluzi i u stalnom dežurstvu obilje poslušnika bez savijesti, kojima je i najbjednija nagrada bila preča od savijesti i istine, ali i mnogo dobrovoljaca motivisanih sljepilom međunacionalne mržnje - pa je gušena svaka razumna i kritička riječ.

Da nije bilo tako, već u ono vrijeme lako se moglo procjeniti šta zapravo znači intervju koji je Petar Gračanin, kao savezni sekretar za unutrašnje poslove, dao “Borbi” (26. septembra 1991). Bio je to, u stvari, jedan od instruktažnih intervjua, kojima su se usmjeravale i animirale mase i ućutkivali glasovi razuma.

Nije uobičajeno da ministar osporava politiku vlade čiji je član. Ukoliko postoje neslaganja, a premijer i njegova koncepcija uživaju podršku većine i parlamenta, ministar koji se ne slaže - podnosi ostavku. Umjesto tog čina, Gračanin se u pomenutom intervjuu suprotstavlja platformi A. Markovića: “Opredeljenje SIV-a da će se sprovođenjem reformi prevazići kriza u političkoj sferi i otkloniti osnovni uzroci koji negativno utiču na političko-bezbjednosnu situaciju - pokazalo se pogrešnim. Dogodilo se sasvim suprotno - došlo je do produbljivanja političke krize i stalnog zaoštravanja bezbjednosne situacije, do eskalacije oružanih međunacionalnih sukoba, što je, u osnovi, ugrozilo i samu reformu” - tvrdi Gračanin i verbalno se zalaže da se “obezbede ustavnost, zakonitost i sprovođenje saveznih propisa na području cele zemlje”, pri čemu priznaje da težišni dio odgovornosti za kršenje ustavnosti, zakonitosti i nesprovođenje saveznih propisa, pa i u oblasti bezbjednosti, i nije na SIV-u već na organima republika. Ne pada mu, međutim, na pamet da bliže definiše krivce u republikama, jer njemu oni i nisu meta već Ante Marković.

Borisav Jović je u međuvremenu učinio da postane opštepoznato da je, uz reformu A. Markovića, paralelno sa njegovim javnim nastojanjima, tekao i jedan drugi tajni tok, usmjeren ne samo da se blokira Markovićeva reforma, nego i da se u svim značajnim društvenim segmentima inauguriše politika koja će, negirajući ravopravnost jugoslovenskih naroda i njihovih federalnih jedinica, a kamuflirajući se verbalnim tiradama o odbrani Jugoslavije, korak po korak, rušiti njihovu zajedničku državu, stvarajući prostor za oživotvorenje posebnih nacionalnih država, što je na višenacionalnim prostorima moglo da dovede samo do tragičnih posljedica.

Kako se može ocjeniti Gračaninovo zalaganje za ustavnost, zakonitost i sprovođenje saveznih propisa, ako se ima u vidu šta je on sve znao i morao da zna o razoružavanju Teritorijalne odbrane u republikama, o upadima u monetarni sistem, o naoružavanju paravojnih formacija svuda, posebno srpskih, u Krajini i Srbiji? Za razvoj događaja je potpuno svejedno da li je to činio i po nalogu sopstvenih uvjerenja ili samo kao poslušnik jedne politike koja ga je iz generalske mirovine povukla da bi, autoritetom narodnog heroja i generala, zaveo na stranputicu mnoge koji su mu vjerovali. Na njegovoj je savijesti da procjeni šta ga je to nagnalo da se, kao nekadašnji partizan, objektivno nađe rame uz rame sa četnicima, protiv kojih se svojevremeno borio i da sada podupire njihov koncept “rješavanja nacionalnog pitanja”.

U to vrijeme (septembar 1991), mogi nisu ni morali da znaju da dva, za bezbjednost ključna resora - odbrana i unutrašnji poslovi - odbijaju poslušnost premijeru. Ali, zašto Gračanin (koji to dobro zna jer je na čelu jednog od ta dva resora, a u tjesnoj saradnji sa onim drugim), proziva Markovića da uradi nešto što bi baš on, kao ministar unutrašnjih poslova, morao da uradi. Nije tu u pitanju briga za bezbjednost i opstanak zemlje, za ustavnost i zakonitost još manje, to je samo zamagljivanje stvarne situacije da bi se dobilo u vremenu za promjenu u odnosu snaga, koja će omogućiti i konačan obračun ne samo sa Markovićem, već prije svega, sa konceptom avnojevske Jugoslavije, pa i sa njom samom, jer ona, kao višenacionalna zajednica, mimo tog koncepta nije ni mogla da opstane, što su naredni događaji drastično potvrdili.

Gračanin je, razumije se, izbjegao da govori o zadacima koje je dobio kada je vraćen iz penzije, ali je i nehotično potvrdio da je svijestan šta sve može da se dogodi ako, kako kaže, ne bude razuma, pri čemu pominje mogućnost nove tragedije i, kao dobro obavješten u ono što se sprema, nagovještava da cjena ovoga puta može da bude mnogo veća. Tako njegova priča o miru i demokratskim rješenjima zvuči i kao pretnja, a pošto, govoreći o paravojnim formacijama, očigledno ne zapaža da one postoje i na srpskoj strani, jasno je koliko je on u tom trenutku savezni ministar policije. Niko mu neće povjerovati da nije znao za Šešeljeve, Draškovićeve dobrovoljce kao i dobrovoljce Mirka Jovića. Mogao je da zna ko ih je naoružavao, kao što je morao da zna da pored ilegalnog uvoza oružja preko mađarske granice za Hrvatsku, postoje drugi kanali i za drugu stranu.

U intervjuu “Borbi”, Gračanin potcjenjuje druge, uvjeren da će povjerovati u ono što priča, a da neće vidjeti za koga i u kom cilju radi. Poslije oružanog pohoda na Sloveniju, poslije opsade i granatiranja Gospića, Karlovca i drugih hrvatskih gradova, ma kako se to tada u Beogradu predstavljalo, naivnih više nije moglo da bude. Naivan je, doduše, ostao Gračanin ne shvatajući da u svom postmirovinskom mandatu, radeći za jedan mlin, navodi silnu vodu na Tuđmanovu vodenicu.

Godinu i po dana kasnije (24. i 25. marta 1993), oglasiće se Gračanin na skupu veterana Drugog svjetskog rata u Volgogradu (Staljingradu), kao član delegacije SUBNOR-a ne više SFRJ, već SRJ (“Vojska”, 6. aprila 1993), naslovom “Probudimo se dok nije kasno”.

U govoru “divnim domaćinima”, Gračanin je opet prihvatio ulogu da druge uvjerava u ono što je teško povjerovati. “Srpski narod, kome pripadam (reći će Pero), uvučen je u rat za biološki opstanak na dobrom delu bivše Jugoslavije.” Pero Gračanin neće pokušati da objasni kako je do tog rata došlo, ko ga je (još 1989) najavio, kako je pripreman i s kojim ciljevima, ali će zato konstatovati da je njegov narod ugrožen od istih neprijatelja protiv kojih se (u julu 1941) masovno digao na ustanak. “Uz nemačke, italijanske, mađarske i bugarske okupacione jedinice, ovde - kaže Gračanin - naglašavam ustaše.”

Ovakva definicija srpskih neprijatelja sporna je i preširoka čak i sa stanovišta propagande koja je tih godina vođena iz Beograda. Omaklo mu se, jer su bivši okupatori pobrojani prvenstveno da bi se naglasile ustaše i to sa ciljem da se stvori utisak o tradicionalnoj genocidnosti koja se kod Hrvata i Muslimana prenosi na sinove i unuke, za razliku od Srba, čiji se izrodi ne pominju. Pero, gdje su četnici? I oni iz Srbije i oni sa Dinare, protiv kojih si se hrabro tukao u II srpskoj proleterskoj brigadi?

Kukajući nad “surovom i bolnom istinom da su ratna savezništva i prijateljstva prolazna, a trajni ostaju samo interesi”, Gračanin upada u protivrječnost sa samim sobom, sa istorijom i sa realnošću. Iako govori da je “srpski i crnogorski narod izgubio sve iluzije o univerzalnoj vrednosti ratnog savezništva i prijateljstva”, on će, ipak, reći: “Braćo Rusi, mi vas ne pozivamo da sa nama delite našu nesreću, već da kao velika svetska sila artikulišete svoje trajne strateške interese na Balkanu...”

Da li je ono što je Kadijević ugovarao sa Jazovim, Gračanin izrekao javno, prikazujući se kao veliki pripadnik sveslovenstva a priklanjajući se Rusima, iako sam kaže da trajni ostaju samo interesi. A zna se koliko je puta u istoriji Srbima i Srbiji Rusija na najgrublji način stavljala do znanja da su joj sopstveni interesi najpreči. To Gračaninu ne smeta da svoj narod još jednom ponudi na tacni, pri čemu ostaje nejasno da li to izvire iz ponora u koji je zapala politika kojoj pripada, ili je to izraz i njegovih intimnih uvjerenja.

U svakom slučaju, teško da su Rusi (Gračaninovim nastupom) bili uvjereni da bi odbranom tuđe besperspektivne politike protiv čitavog svjeta (osim pravoslavnih Rusa i Grka) štitili vlastite nacionalne interese na svojim prostorima, ali je sigurno da će, kao i drugi, rado iskoristiti šansu koja im se pruža da u jugoslovenskom košmaru, kad god je i koliko god je moguće, ostvare svoj uticaj. No, to je posebna priča, a ovdje je o Perici riječ. I kada je (septembra 1991) davao intervju “Borbi” i kad je (marta 1993) govorio u Volgogradu, šahovski rečeno, nekadašnji tenkista odigrao je ulogu topa, a zna se da figure vuče onaj iznad šahovske table. Kada topovi odigraju dodjeljenu ulogu, manje ili više uspješno izvrše postavljene zadatke, završe van table, a za sljedeću partiju - uzimaju se nove figure.


Nastavak slijedi...

Fair Life wrote:Mislim da nemam potrebu vise da piskaram jer je "pojedinac" dao link na ovu knjigu tako da mi se 'serucnuo' u moj trud.

Reko da se ne znojiš kad već postoji na netu.

Citam i ibretim se kako neki i pored svega ovoga i danas trune da je Alija prodao BiH. Da je kojim slucajem umjesto Alije na celu drzave u oni doba bila Majka Tereza rat bi sa istom zestinom dosao i prosao kroz BiH. BiH je trebala biti samo kusur u potkusurivanju velikodrzavnih projekata, sve ostalo je posljedica tih projekata.

Drvosjeca iz Dejcica wrote:Citam i ibretim se kako neki i pored svega ovoga i danas trune da je Alija prodao BiH. Da je kojim slucajem umjesto Alije na celu drzave u oni doba bila Majka Tereza rat bi sa istom zestinom dosao i prosao kroz BiH. BiH je trebala biti samo kusur u potkusurivanju velikodrzavnih projekata, sve ostalo je posljedica tih projekata.

Tacno,osim sto bi ,vjerovatno,majka Tereza odmah podijelila BiH da bi spasila narod ili bi nakon ogromnih stradanja istrajala u borbi da se agresija kazni.A ne bi ,ponavljam -nakon stradanja,sjela za isti hastal sa djelatom da podijeli drzavu.
A siguran sam i da bi se borila za SVE gradjane napadnute drzave.

Drvosjeca iz Dejcica wrote:Citam i ibretim se kako neki i pored svega ovoga i danas trune da je Alija prodao BiH. Da je kojim slucajem umjesto Alije na celu drzave u oni doba bila Majka Tereza rat bi sa istom zestinom dosao i prosao kroz BiH. BiH je trebala biti samo kusur u potkusurivanju velikodrzavnih projekata, sve ostalo je posljedica tih projekata.

Alija je mogao, da je htio, sve ovo vidjeti. Kako su drugi ljudi vidjeli, i govorili, sta se sprema, a Alija nista nije uradio da se pripremi. Pobratimio se sa koljacima.

“Mamula je Kadijevića protežirao i predložio da ga zamjeni.
On je tvorac i realizator ideje o stvaranju SK(PJ), a zna se
da je to bila i ostala promiloševićevska organizacija.
Pitanje je njegove uloge u izdaji vojnog vrha.”
(Član Predsjedništva SFRJ Raif Dizdarević)

PORAST MOĆI ARMIJSKOG VRHA

Porast moći armijskog vrha ima svoju istoriju i to je, u stvari, pitanje odnosa armije prema civilnoj vlasti. Poslije Drugog svjetskog rata, armijski vrhovi, tj. JNA, bili su u osnovi podređeni civilnoj vlasti i SKJ na nivou federacije. Odnos armijskog vrha i komandi JNA i republika, bio je korektan i ostvarivao se preko sekretarijata za narodnu odbranu, koje su imale sve republičke vlade, a od 1968. i preko republičkih štabova TO.

Poslije Titove smrti počinje se osjećati drukčiji odnos prema SIV-u i Skupštini, prema Predsjedništvu SFRJ, a i odnos ovih prema JNA. Nadzorni mehanizmi društva nad armijom počinju slabije da funkcionišu, iako su bili ugrađeni u sistem. Poznato je da je u vrijeme Tita Armija po najvažnijim pitanjima bila na njegovoj direktnoj vezi. Postojala je navika da je za Armiju glavni (ako ne i jedini) autoritet Tito, a tek potom i ne uvjek, CK. Kada se to procnjenilo, Armija se našla u dilemi, pa se počinje pojavljivati kao samostalan faktor federacije. Na kraju, ona ne prihvata raspad SKJ, a formiranjem SK (PJ) pokušava da vrati staru partiju i brani sistem koji je postepeno nestajao. U tom burnom vremenu, armijskom vrhu protivnici postaju i novi društveni procesi i njihove težnje. Armija počinje postepeno da izražava svoja opredjeljenja i to ispoljava direktnijim uplitanjem u unutrašnje odnose u državi.

Na području službe bezbjednosti Jugoslavije prelom je napravljen na 4. plenumu CK SKJ 1966, kojim je dotadašnji sistem bezbjednosti uzdrman, najviše na nivou Saveznog sekretarijata za unutrašnje poslove. Služba bezbjednosti u spoljnim poslovima je bila djelomično pod udarom u kadrovskom pogledu, dok je Služba bezbjednosti u Armiji bila gotovo netaknuta. Služba bezbjednosti u Armiji je bila tih godina reorganizovana i postavljena više kao štabska funkcija vezana za komandante od puka na gore. Vertikalna povezanost je ostala po liniji kontrašpijunaže na nivou armija. Znači, komandanti su imali kontrolu. Služba bezbjednosti na nivou SSNO bila je vezana za saveznog sekretara. Vojnoobavještajna služba (u njoj sam radio od 1954. do 1961) bila je pod načelnikom Generalštaba i načelnicima štabova na nižim nivoima. Poslije ocjene 4. plenuma da je u državnoj bezbjednosti došlo do zloupotreba, da je bila izvan kontrole države, naređeno je da je treba reorganizovati. Kao platforma je uzet model društvene samozaštite utemeljen na iskustvima NOR-a. Do većih promjena dolazi početkom 1972. pod pritiskom demonstracija na Kosovu i intervencije Varšavskog pakta u ČSSR 1968, cestne afere u Sloveniji, Maspoka u Hrvatskoj 1970. godine i upada diverzantske grupe “Raduša” 1971. Do tada, Armija nikada nije bila planirana kao instrument za unutrašnje intervencije. Njena uloga da interveniše u unutrašnjim događajima je počela demonstracijama na Kosovu 1968. Poslije ovakve upotrebe, vršile su se analize i sve daljne odluke su išle na to da se za takve slučajeve osposobljava milicija. Na nivou federacije formirana je Savezna specijalna brigada milicije, koja se angažuje na Kosovu 1981. i u Sloveniji 1991.

Predsjednik Republike je 1968. imenovao specijalnog savjetnika za bezbjedonosna pitanja, sa funkcijom da za njegove potrebe analitički obrađuje podatke o situaciji u državi na bazi informacija svih službi bezbjednosti. To je u političkom vrhu izazvalo komentare i bilo je optužbi vezanih za ličnost specijalnog savjetnika, čiji kabinet se nalazio u Predsjedništvu države kao Služba za bezbjednosne informacije. Formirana je i Komisija za koordinaciju službi bezbjednosti, kojoj je predsjedavao Predsjednik Republike, a zamjenjivao ga je predsjednik Vlade, pa je tako kasnije i ugašena funkcija specijalnog savjetnika. U Maspoku 1970/71. JNA je pomogla miliciji u posjedanju strateških tačaka i zbog toga nije došlo do demonstracija u Hrvatskoj. Tada je jedan broj pukovnika i generala Hrvata iz zagrebačke i vojno-pomorske oblasti bio penzionisan, a Maspok politički suspendiran u Karađorđevu.

Generalštab JNA je 1976. u vrijeme V. Bubnja i S. Potočara, izradio takvu strategiju oružane borbe u kojoj nije bilo mogućnosti da se JNA upotrebi za rješavanje unutrašnjih situacija. Predsjedništvo SFRJ je 1978. prihvatilo dokument “Specijalni rat protiv SFRJ”, kojim su definirani zadaci društvene samozaštite, ali ne i angažovanje JNA. JNA se prvi put angažuje 1981, poslije demonstracija na Kosovu, u blokiranju naoružanja TO Kosova. Zakonom o opštenarodnoj odbrani 1982. TO u cjeloj zemlji je funkcionalno opredjeljena za zadatke društvene samozaštite. Izašla je 1983. nova strategija, uvedeni su komiteti opštenarodne odbrane i posebno pogiavlje o ugrožavanju SFRJ specijalnim ratom, kao i ceo odbrambeni model opštenarodne odbrane i društvene samozaštite. To predstavlja zaokret po pitanju angažovanja JNA u unutrašnjim odnosima. Maja 1987. Predsjedništvo SFRJ prihvata strategiju o ONO i DSZ, kojom je upotreba JNA definisana za dvije pozicije: najprije, kao demonstracija sile, a onda, putem direktnog angažovanja preko vanrednih mjera. Na predavanju u partijskoj školi u Kumrovcu, 18. aprila 1988. tadašnji savezni sekretar za narodnu odbranu, admiral Mamula, izložio je osnovne stavove - novi kurs - potrebu jačanja odbrane kroz neprestanu modernizaciju u tri ključna područja - modernizacija koordinirajuće strukture, tehnička modernizacija i razvoj originalne vojne vještine i, u tom okviru, prije svega, modernizacija sistema rukovođenja i komandovanja. Kao elemenat modernizacije koncepcije, umjesto armija formiraju se komande vojišta sa nazivom armijske oblasti, kao isturena komandna mjesta Vrhovne komande, a republički štabovi TO postaju podređeni oblastima kao isturenim komandnim mjestima, što je bilo kritikovano kao protivustavno. RŠTO nisu više bili u direktnoj komunikaciji s Predsjedništvom Jugoslavije, republike su ostale bez manevarske strukture TO, a brigade TO su dobile nove zadatke. Naraslo političko nepovjerenje u Vrhovnu komandu kulminira kada se pristupa razoružanju TO u Sloveniji, Hrvatskoj i BiH. Širi teorijski materijal o ovome je objavljen u “Vojnom delu” 1/89. pod naslovom: “Društvo i odbrana u savremenim uslovima”. U tom materijalu su teorijski “oblikovani stavovi oružanih snaga”, a dati su i uzroci i ocjene napada na koncepciju ONO i DS. U to vreme je savezni sekretar bio Veljko Kadijević.

Početkom 1990. Generalštab je izdao projekat pravila o TO, kojim su brigade TO po formaciji izjednačene sa partizanskim brigadama JNA i po zadacima opredjeljene za upotrebu i izvan republika, po odluci komandi armijskih oblasti.

Od 1989. JNA postaje sve samostalniji faktor u federaciji. I od tada armijski vrh počinje da upotrebljava formulaciju “da su to zadaci koji proizlaze iz Ustava i Zakona”. Poznato je da je armijski vrh maja 1990. izveo novi potez oko razoružavanja TO, ovog puta posebno opterećen ocjenom da su pluralistički izbori u Sloveniji i Hrvatskoj čak predstavljali restauraciju belogardizma i ustaštva. To je bilo samorazoružanje djela vlastitih oružanih snaga, koje je izazvalo reakciju i ne samo pripadnika TO. Da, probudio se neobelogardizam i neoustaštvo, ali i neočetništvo.

Najveću moć armijski vrh dobiva u periodu kada je Veljko Kadijević savezni sekretar za narodnu odbranu. Ostaje činjenica da nijedan ministar odbrane i nijedan načelnik Generalštaba do tada nije povukao poteze da JNA uvede u takve odnose sa civilnom vlasti. O potezima Kadijevića i armijskog vrha iz tog vremena još se niko nije izjasnio. Knjige J. Drnovšeka “Moja resnica” i B. Jovića “Poslednji dani SFRJ”, bez obzira na njihov cilj i karakter, najviše otkrivaju šta se sve događalo u procesu uplitanja i ulaženja JNA u vlast i rat-ratove.

“Jovićeva je knjiga, zapravo, pokazala da su svi dogovori
koji su, bez Predsjedništva SFRJ, obavljeni na relaciji
“Jović – Kadijević – Milošević”.
(Član Predsjedništva SFRJ Bogić Bogićević)

“Godine 1989. i 1990. mogla se preteća katastrofa otkloniti,
a problemi društvene krize prevazići privrednim i političkim
reformama i na demokratski način.”
(Prof. dr Radoslav Ratković)


Nastavak slijedi...

Fair Life wrote:

cogni wrote:Ja mogu samo da te potapshem po ramenu, za mene je ovo previse teksta da bih procitao u skorije vrijeme.

248 stranica u PDF formatu.

temeljito obradjena tema.

VIII - VAŽNIJI DOGAĐAJI I DATUMI OD 1981. DO 1995.

(izbor i komentari autora)

“Ratovi u Jugoslaviji su divljački, besmisleni, nacionalistički ratovi…”
(Engleski publicista Jasper Ridley)

OD 1981. DO 1984. GODINE


– Početkom osamdesetih godina, razrađuje se idejna osnova srpskog populizma, čemu posebno doprinose knjige Dobrice Ćosića, Danka Popovića, Vuka Draškovića, Matije Bećkovića, Radomira Samardžića, Veselina Đuretića, tekstovi Brane Crnčevića i dr.

– To je vreme demonstracija na Kosovu 1981. (aprila). Na osnovu njih i političkog nepovjerenja koje su izazivale, blokirana je i reorganizovana Teritorijalna odbrana Kosova, odluka o proglašenju vanrednog stanja i formiranje odreda milicije.

– Dobrica Ćosić piše o novoj nacionalnoj revoluciji: “Osećam, uveren sam, danas, 29. novembra 1982, da su razlozi za revoluciju veći no 1941.” Izjava je data dvije godine posle smrti Josipa Broza Tita, kome je sa velikim pohvalama darivao svoja djela. Dobrica Ćosić tada nije naznačio ko će dizati i kako će se odvijati ta nagovještena revolucija, koja se kasnije jedno vrijeme vodila direktno iz njegovog kabineta (1992-93), kada je bio predsjednik SRJ i vrhovni komandant vojske te države. Cilj te revolucije bio je da se rješi srpsko pitanje “ujedinjenjem svih Srba u jednu državu.”

– Ni 1982. ni do 1992. godine nije bilo ozbiljnih reakcija aktuelne vlasti, ni JNA, kasnije Vojske Jugoslavije, na takve stavove Dobrice Ćosića i njegovih istomišljenika.

– 1982. objavljen je apel 21 sveštenika SPC, među kojima su trojica poznatih teologa – Atanasije (Jeftić), Irinej (Bulović) i Amfilohije (Radović) o “dizanju glasa u zaštitu duhovnog i biološkog bića srpskog naroda”.

– Godine 1983-84. izlazi nova “Strategija oružane borbe”, sa poglavljem “o specijalnom ratu”. Partizanske divizije pretvorene su u “lake”, a koncepcija ONO proširuje se i na društvenu samozaštitu. Počinje rasprava o reorganizaciji Oružanih snaga

– Osamdesetih godina F. Tuđman je, prema izjavi dr Ivana Supeka, govorio “sa proustaškim iseljenicima, kako su Muslimani izmišljena nacija, pa nacionalna hrvatska država ima povjesno pravo proširiti se u BiH.”

1985, 1986. I 1987. GODINA
– Sredinom 1985. Miroslav Šolević, Kosta Bulatović i drugi sa Kosova, traže od SUP-a Kosova dozvolu da se stvori “organizacija za buđenje nacionalne svesti”. Prvi put ovo formalno nije odobreno, ali aprila 1987. dolazi do povezivanja sa S. Miloševićem i nastaje jezgro “Božura”, to jest, organizacione i finansirane mitingaške snage, tzv. antibirokratske revolucije i odgovarajućih paravojnih snaga.

– Godine 1985. SPC je donijela crkveno - nacionalni program koji podupire talas nacionalizma – verbalni uvod u rat. Interesantno, istovremeno kad i Šolevićev predlog.

– Godine 1986. u javnost je preko “Večernjih novosti” u širim izvodima dospio nikad zvanično objavljen tekst (od 74 strane) bez naslova i potpisa, mada se autor pominje na prvoj i posljednjoj stranici. Na prvoj strani teksta stoji: “Srpska akademija nauka i umetnosti smatra se obaveznom da u ovom sudbonosnom trenutku saopšti svoje viđenje društvenog stanja, sa ubeđenjem da time doprinosi traženju izlaza iz sadašnjih nedaća. Priroda ovog dokumenta, međutim, ne dozvoljava udaljavanje od ključnih pitanja jugoslovenske stvarnosti. U ta se pitanja, na žalost, mora svrstati neodređen i novijim zbivanjima silno antagonizovan, težak položaj srpskog naroda.” I posljednja rečenica (strana 74): “Sprska akademija nauka i umetnosti i ovom prilikom izražava svoju spremnost da se svesrdno i celokupnim svojim snagama založi na ovim sudbonosnim zadacima i istorijskim nalozima naše generacije.”

– Pitanju Kosova i položaju Srba u Hrvatskoj u istom tekstu posvećeno je više od 10 stranica (52-63), jer su Srbi “ugroženi”. O Srbima u BiH samo jedna rečenica: “Čestiti i hrabri oslobodilački napori bosansko-hercegovačkih Srba i čitave jugoslovenske omladine, kojoj je pripadala i ‘Mlada Bosna’, doživeli su sličnu sudbinu i pred istorijom bili potisnuti u drugi plan…”

– Aprila (24) – Slobodan Milošević na Kosovu Polju izgovara čuvenu rečenicu: “Niko ne sme da vas bije!”.

– Maja (19-21) 1986. je održan sastanak armijskog vrha sa Predsjedništvom SFRJ (L. Mojsovom) i grupom penzionisanih generala. Poslije toga je u izdanju Centra za strategijska istraživanja izašla studija koja je bila prihvaćena kao Strategija ONO i DSZ. To je treća “strategija” – prva je bila 1976. sa potpisom Tita, druga 1983. sa potpisom Petra Stambolića i treća 1987-88. sa potpisom Lazara Mojsova. U trećoj strategiji upotreba JNA definisana je i kao mogućnost direktnog angažovanja u unutrašnjim odnosima u Jugoslaviji.

– Septembra 1987, 8. sednica CK SK Srbije – učvršćuje Slobodana Miloševića – obaranjem Ivana Stambolića.

– Septembra 1987. dolazi do ubistva 4 vojnika u Paraćinu (2 Muslimana, 1 Srbin i 1 Hrvat).

– Slovenački nacionalni program u “Novoj reviji” – kao odgovor na Memorandum SANU izaziva nove napetosti. Vojni savet ocjenjuje da su pisanja “Mladine” – “kontrarevolucionarna”.

– D. Ćosić 29. novembra 1987. u Švedskoj kraljevskoj akademiji izjavljuje: “Ne razumejte kao adoraciju kada kažem: malo je evropskih naroda koje toliko muči istorija, koliko muči srpski narod. Od kada je nastao kao istorijski subjekat na Balkanskom poluostrvu, tragika njegovog bivstvovanja se ne okončava. Oduvek sve mu je u pitanju: teritorije i vera, identitet i integritet, prošlost i budućnost” (“Theoria”, br. 3-4, 1987, str.6).

Kasnije je s osloncem na izjavu 1982, Memorandum SANU i ovaj govor, svoje ideje proširivao: “Moguća su planska preseljenja i razmena stanovništva, što je najteže, najbolnije, ali i to je bolje od života u mržnji i međusobnom ubijanju” i dalje: “Istorijsko iskustvo nalaže srpskom narodu da se za svagda mane oslobađanja i spasavanja drugih, onih koji tu ulogu smatraju ugnjetavanjem i eksploatacijom… Stvaranje takve srpske državne zajednice slobodnih i ravnopravnih naroda i građana, bez Slovenaca, Hrvata i onih koji neće sa Srbima nije samo srpski interes, stvaranje takve države na istorijskom tlu i međunarodnom pravnom nasleđu kraljevine Srbije i Jugoslavije, trajni je interes svih balkanskih naroda i Evrope”, a kasnije je u Budvi u vrijeme rata u Sloveniji najavio “novu Srbiju sa njenom Jugoslavijom” i dodao: “Jesmo obmanuti, ali i mi smo obmanjivači” (“Politika”, 26. jula 1991).


1988. I 1989. GODINA
– Marta 1988. – ocjena (na Vojnom savjetu) o specijalnom ratu u Sloveniji i sastanak Milana Kučana sa slovenačkim penzionisanim generalima.

– Dana 18. aprila 1988. na predavanju u partijskoj školi u Kumrovcu, savezni sekretar za narodnu odbranu, admiral Branko Mamula, izložio je osnovne stavove – novi kurs – potrebu jačanja odbrane kroz neprestanu modernizaciju u tri ključna područja – modernizacija koordinirajuće strukture, tehnička modernizacija i razvoj originalne vojne vještine i, u tom okviru, prije svega, modernizacija sistema rukovođenja i komandovanja. Umjesto armija formiraju se komande vojišta sa nazivom armijske oblasti i kao isturena komandna mjesta Vrhovne komande. Republički štabovi TO postaju podređeni vojnim oblastima. Republike su ostale bez manevarske strukture TO. Ova koncepcija naišla je na kritiku u SR Sloveniji, Hrvatskoj, BiH i Makedoniji.

Raslo je političko nepovjerenje u Vrhovnu komandu, koje kulminira kada se pristupa razoružanju TO u Sloveniji, Hrvatskoj i BiH. Teorijski materijal o ovome je objavljen u “Vojnom delu” 1-89, pod naslovom “Društvo i odbrana u savremenim uslovima”, u kojem su “oblikovani stavovi oružanih snaga”, kojima se faktički dovodi u pitanje koncepcija ONO i DSZ. U to vrijeme savezni sekretar je već bio Veljko Kadijević.

– 15. maja 1988. penzionisan je savezni sekretar, admiral flote Branko Mamula (67), a zamjenjuje ga, na njegov predlog, general-pukovnik Veljko Kadijević (63). Promjenjen je kriterij za penzionisanje, ranije je važio zakon da general-pukovnici mogu ostati u aktivnoj službi do 62. godine starosti.

– Maja (31) 1988. dolazi do hapšenja četvorice u Ljubljani, i suđenja pred vojnim sudom u julu, što znatno zaoštrava odnose Slovenija – JNA.

– 6. jula 1988. S. Milošević optužuje Vojvodinu zbog separatizma, a 9. jula održava se miting u Novom Sadu i srušeni su “foteljaši i autonomaši”.

– 9. jula oko 1.000 Srba i Crnogoraca u Novom Sadu protestvuje protiv vojvođanskog rukovodstva.

– Ljeto-jesen 1988. karakteriše talas mitinga, a 19. novembra se održava najveći miting na Ušću (Beograd), nova ofanziva “antibirokratske” revolucije i pretnje Sloveniji da ide “u Filadelfiju”. Tu se rodila krilatica “Dogodio se narod”.

– Sedamnaestog oktobra – SKJ pokušava da zaustavi S. Miloševića. Hafner je zapretio prstom: “Druže Slobodane, razmislite dobro o putu koji ste izabrali!”.

– 17. novembra 1988. smjenjeno je kosovsko rukovodstvo (Kaćuša Jašari i Azem Vlasi).

– Koncem 1988. se drže ilegalni sastanci po sjevernoj Dalmaciji i južnoj Lici za osnivanje ilegalnih odbora otpora (ili “savjeta”). Na tim sastancima, koji su inicirani iz Knina, govori se o manastiru Krka, bazama u Erveniku, Krupi i Dubokom dolu, o osloncu na “ljude” u Beogradu, Zemunu i Apatinu, o “spontanosti”, o nepominjanju veze sa Srbijom i Crnom Gorom. Govori se o dolasku srpskih intelektualaca (“kulturni desant”). Kasnije su stigli neki (kuvari) iz Šapca. Nagovještava se miting u Kninu, na kojem treba dati do znanja “da je to istorijski i etnički prostor Srbije” itd.

– Januara 1989. se prelazi na novu organizaciju Oružanih snaga.

– Januara (11) je srušeno crnogorsko rukovodstvo, uz veliku pomoć “mladog i lijepog vođstva”.

– Februara su mitinzi u Beogradu (“uhapsite Vlasija”) i Kninu. Ustanovljen je HDZ. Cankarjev dom - strasti su raspaljene.

– Marta 1989. je uvedeno vanredno stanje (uhapšen Azem Vlasi) na Kosovu i to je uvod u raspad SFRJ.

– Marta 1989. Ante Marković postaje predsjednik SIV-a, a Petar Gračanin se sa funkcije predsjednika SR Srbije preseljava na funkciju saveznog sekretara za unutrašnje poslove SFRJ.

– 28. marta 1989. pokrajinama u Srbiji je oduzeta mogućnost veta na ustavne promjene.

– Maja 1989. na čelo vojne bezbednosti dolazi general Marko Negovanović, a poslije njega Aleksandar Vasiljević. Oba Srbijanci pa mnogi ovo tumače kao vrijeme potpunog priklanjanja vojnog vrha politici Slobodana Miloševića. Marko Negovanović je sa ove funkcije otišao za ministra odbrane Republike Srbije, odakle je penzionisan 1992.

– Maja 1989. Slobodan Milošević – predsjednik Srbije.

– “Šest stoljeća kasnije, danas, opet smo u bitkama i predbitkama. One nisu oružane, mada i takve nisu isključene” (“Politika”, 29. juna 1989). Ovim riječima je predsjednik Srbije, povodom 600-godišnjice Kosovske bitke, najavio oružano rješavanje sporova. To je izjavio sa tribine na kojoj je “postrojio” (na Vidovdan) predsjedavajućeg SFRJ (J. Drnovšeka), predsjednika SIV-a (A. Markovića), predstavnike drugih republika i ministra odbrane (V. Kadijevića). Tu je, na Gazimestanu, S. Milošević dostigao svoj politički zenit (28. VI 1989).

– Juna raspad SSOJ poslije ostavke Greganovića.

– Na Dan borca (4. jula) je proslava iste bitke na dalmatinskom Kosovu. Sličan scenarij, sa manje značajnim imenima i govornicama. Tu su došli ekstremisti iz Pazove, “Božura” i drugi. SUBNOR Hrvatske konstatuje da “kokarde ponovo marširaju”. U Kistanjima je “Zora”. U Kninu je prisutna Radmila Anđelković – predsjednica SSRN Srbije. Izmješane su šajkače, šubare, bedževi, slike S. Miloševića, pjesma “Ko to kaže, ko to laže Srbija je mala”. Postaje sve jasnije koliko se vezuju dva Kosova.

– Avgusta u Kuparima, odmaraju se S. Milošević, V. Kadijević, B. Jović i B. Trifunović.

– Tih dana “Il Tempo” piše: “Istru je okupirao i dao Hrvatskoj Tito”. SUBNOR i drugi ne reagiraju.

– Paket slovenačkih ustavnih amandmana zaoštrava odnose sa Srbijom i JNA; 27. septembra Slovenija je proglasila suverenu državu.

– U septembru, predstavnici “Zore” su u Francuskoj 7, sa predlogom o SAO u Hrvatskoj, u prisustvu Jovana Opačića, Sime Dubajića, Dobrice Ćosića, Antonija Isakovića i Vuka Draškovića.

– Dragiša Pavlović je izjavio: “Ukupno stanje na Kosovu, koje se ne popravlja, ni potrebnom, ni poželjnom, ni olako obećanom brzinom, stvara opasnu atmosferu, u kojoj se svaka izgovorena reč protiv srpskog nacionalizma doživljava kao popustljivost prema srpskom nacionalizmu. Zapaljive reči ne donose ništa drugo nego požar… dlanovi Srba i Crnogoraca iz aplauza već prelaze u pesnice, a to je granica preko koje sve dalje vuče u tragičan razvoj događaja; kome je to danas, za zamišljena ili umišljena rešenja, potrebna krv?” Ako se tada moglo dvoumiti na koga se odnose ove aluzije, sada je razjašnjeno – na izjave S. Miloševića.

– Oktobra, dr Dušan Kanazir, predsjednik SANU, izjavljuje: “U ovako složenom trenutku, kada separatisti Kosova, Slovenije i Hrvatske pokušavaju da destabiliziraju Srbiju, SANU neće ostati ravnodušna.” Nastavljaju se “kulturni desanti” u organizaciji SANU, preko Drine i Dunava, posebno u sjevernoj Dalmaciji i Lici.

– Novembra, na poziv Radmile Anđelković, počinje bojkot slovenačkih proizvoda, svojevrsna ekonomska blokada “neposlušne republike”.

– Poslije zahtjeva da «Armija ispuni svoju dužnost» koji su se prethodno čuli u Beogradu, Novom Sadu i Kosovu Polju, Titograd je 27. novembra 1989. bio u znaku parola “uhapsite Kučana” i “dajte nam oružje”.

– 1. decembra “Božur” sa Kosova zakazuje miting u Ljubljani. Slovenačko rukovodstvo zabranilo održavanje mitinga.

– 1. decembra 1989. Koča Popović upozorava: “Sprečiti dalji sunovrat.” Stipe Šuvar, član Predsjedništva SFRJ, izjavljuje: “Moramo suzbiti hrvatski nacionalizam, ali i suzbiti infiltraciju srpskog nacionalizma, koji od Srba u Hrvatskoj hoće da napravi strategijsku rezervu za neku veliku Srbiju i realizaciju parole ‘Svi na okup’.”

– Na XI kongresu SK Slovenije nudi se konfederacija republičkih partija. Svuda su rasprave oko političkog pluralizma.

To je godina predloga V. Kadijevića o “nephodnosti pojačavanja planova odbrane”, angažovanosti obaveštajnih službi oko izrade kontraobaveštajnih planova, godina polarizacije u Predsjedništvu SFRJ na pitanju međunacionalnih odnosa. S. Milošević i B. Jović razgovaraju sa V. Kadijevićem o zamjeni A. Markovića i o ideji Slobodana Miloševića da Markovića zameni V. Kadijević.

– Krajem 1989. rušenjem Berlinskog zida SFRJ se našla na raskrsnici – odbrana partijske države ili drugo.

– 1988 - 1989. ima mrtvih na Kosovu. Zveckalo se oružjem i tu je početak raspada SFRJ.


1990. GODINA
U 1990. godinu ušlo se sa puno problema, od kojih su najvažniji: Kosovo, razlaz i sukobi Srbije na jednoj, a Slovenije i Hrvatske na drugoj strani. 1990. je kobna godina, počele su noćne straže, pucnjave, pojavljuju se šahovnica bez petokrake i četničke kokarde.

– 6. januara u Novoj Pazovi (Drašković, Šešelj i M. Jović) osnivaju SNO. U Splitu osnivački skup HDZ-a.

– 20 - 24. januara 14. kongres SKJ. Kukavička predaja komunista. To je posljednji kongres SKJ. Ostaju djelovi republičkih partija. Ciril Ribičić kaže: “Napuštamo Kongres”, Ivica Račan: “Prekinimo Kongres”, Slobodan Milošević: “Nastavimo Kongres” (bez Slovenaca i Hrvata). Gdje su delegati Bosne i Hercegovine, Makedonije i JNA? Na Kongresu komunisti su otvorili vrata onima koji su rušili SFRJ. A 1990. godina je i godina osnivanja novog SK kao pokreta za Jugoslaviju, koji su neki nazvali i “generalskom partijom”.

– 1 - 2. februara Kosovo je na rubu građanskog rata. JNA je na ulicama kosovskih gradova. U sukobima sa milicijom poginulo je 27, a povređeno 54 demonstranata. Na strani milicije 1 poginuo i 43 povređena.

– 6. februara slovenački milicioneri napustili Kosovo.

– U februaru je prvi opšti sabor HDZ-a, na kojem Franjo Tuđman govori: “NDH nije bila samo puka kvislinška tvorevina i fašistički zločin, nego i izraz povjesnih težnji hrvatskog naroda za svojom samostalnom domovinom”. Tuđman je slično razmišljao i u vrijeme kada ga je Tito, zbog takvih ideja, 1961. godine poslao Bakariću na kadrovski raspored.

– 17. februara u Kninu je obrazovana SDS. Predsjednik za Hrvatsku je dr Jovan Rašković, a za BiH dr Radovan Karadžić (interesantno istovremeno i oba su psihijatri).

– 22. februara na komandnom mjestu Vrhovne komande je sastanak o “daljoj izgradnji koncepcije ONO” sa razradom pitanja o “ulozi Armije u suzbijanju unutrašnjeg neprijatelja”. Vrhovna komanda ili ŠVK modifikuju zadatak JNA: “Odbraniti pravo naroda koji žele da žive u Jugoslaviji i miran razlaz sa onima koji to ne žele”.

– 4. marta je miting na Petrovoj Gori (Kordun). Zvjezde mitinga su general Dušan Pekić, slike S. Miloševića i “neoficijelni” J. Opačić iz Knina.

– U martu i aprilu su masovne noćne straže u Hrvatskoj i daljnje zaoštravanje međunacionalnih odnosa.

– 8. aprila – pobjede M. Kučana i DEMOS-a na izborima u Sloveniji.

– 19. aprila ukinuto vanredno stanje na Kosovu.

– 27. aprila pobjeda HDZ-a u Hrvatskoj sa 42% glasova. Od 115 općina – HDZ pobjedila u 71, a opozicija u 44. U Sabor Hrvatske izabrano je 48 Srba (samo 5 sa liste SDS). Tuđman razgovara sa Raškovićem, diže mu ugled i svjesno potcjenjuje 43 poslanika – Srba sa liste SKH-SDP.

– 1. maja izašlo je “Uputstvo za upotrebu operativno-strategijskih grupacija” sa važnošću do 1992. godine. Interesantno, izdato je paralelno sa Odlukom o razoružanju TO. Da li je vrijeme od 1. maja 1990. do 1992. godine planirano vrijeme u kojem bi se formirala velika Srbija?

– 16. maja za predsjedavajućeg SFRJ dolazi B. Jović, a 17. maja “strategijska” Odluka – naređenje SSNO-a da Teritorijalna odbrana preda oružje, što važi za sve, ali ne za Srbiju i Crnu Goru.

– U maju je masovno naoružavanje Srba u Hrvatskoj i Bosni, odluka da se ratni planovi rade bez TO. Incident u Benkovcu.

– Sabor SPC bira novog patrijarha – episkopa raško-prizrenskog, koji je rođen u Slavoniji. Prvi patrijarh rođen van Srbije, kao što je papa Pavle prvi papa Sloven. Prva poruka novog patrijarha je o “otkrivanju stratišta, grobova, novomučenika i novosvetitelja”.

– 23. i 24. maja sukobi u Mariboru, tzv. slučaj “Pekre”.

– 25. maja pred Kućom cvijeća – V. Šešelj “probada vampira glogovim kocem”. Niko, pa ni ŠVK javno ne reagira, a sve se odigrava u blizini groba vrhovnog komandanta. Ne reagiraju ni SUBNOR-i Jugoslavije i Srbije.

– 30. maja, na brzinu završen prekinuti 14. kongres SKJ bez delegacija Slovenije, Hrvatske i Makedonije.

– U junu je osnovano Udruženje Srba iz Hrvatske u Beogradu. Glavne zvjezde su Jovan Rašković (SDS), Stanko Radmilović (predsjednik vlade Srbije) i Milorad Vučelić (SPS).

– U istom mjesecu je ugovor o saradnji Babić-Kuprešanin u Banja Luci, što je praktički dogovor o integraciji Kninske i Bosanske krajine.

– Jula 1990. je pismo kninskih milicionera P. Gračaninu u kome kažu da “neće u redarstvenike”. U Strmici J. Opačić govori: “Bolje rat, nego podaništvo”. Jovan Rašković šeta po Bosni i osniva SDS. U pitanju su šire ambicije, a sve ovo emitira Radio-Knin, čija je oprema stigla iz Beograda.

– 5. jula odlukom Skupštine Srbije raspušteni su svi organi Kosova i uvedene privremene mjere u 250 preduzeća.

– 16. jula formirana je Socijalistička partija Srbije.

– 25. jula na I srpskom saboru (u Srbu) objavljuje se Deklaracija o suverenosti i autonomiji, “srpski ustanak bez oružja”, “srpsko nacionalno vjeće” i “odluka o referendumu”. Uz Jovana Raškovića i Milana Babića su Antonije Isaković i Tanasije Mladenović. Sabor predstavlja strategijsku grešku i školski primjer velikosrpskog mitinga. Hrvatski Sabor takođe pravi strategijsku grešku – izbacuje Srbe iz Ustava još uvjek Socijalističke Republike Hrvatske.

– 29. jula Ante Marković na Kozari osniva Savez reformskih snaga Jugoslavije.

– 1. avgusta 1990. novine (list) četničkog pokreta “Velika Srbija” broj 2 Beograd, donosi mapu velike Srbije koja se sastoji: iz sjeverne Srbije koju čine Srem, Banat, Bačka, i Slavonija do Virovitice; Zapadne Srbije koju čine: Banija, Kordun, Lika, Dalmacija i Bosna i Hercegovina; Stare Srbije koju čine: Kosovo i Crna Gora; Južne Srbije koju čini Makedonija i istočne Srbije od Dunava do južno od Niša. Na toj mapi je slogan: “Srbine, brate, ne zaboravi, ovo su srpske zemlje.”

– 17. avgusta, ustanak ili “pobuna Srba” u Hrvatskoj. Požar je ranije upaljen, a sada se samo razbuktava. Mnogo je događaja – noćne straže, barikade, ranjavanja, oduzimanje oružja od milicijskih stanica, nude se i dolaze dobrovoljci iz Pazove i sa Kosova. U Kninu su crnogorske komite. Zelenbaba u Pazovi objavljuje da je opremljen srpski Dinarski korpus. Izjava generala Vuka Obradovića da “Armija nije uključena u tzv. scenarij, kako tvrde Mesić i Tuđman.”

– 21. avgusta 1990. dr J. Rašković saopštava: “To je opšte ludovanje, od ludosti nema koristi”.

– 11. septembra sukob Muslimana i Srba u Foči.

– 13. septembra u Kačaniku Ustav Republike Kosovo.

– 14. septembra komandant Kninskog korpusa general Špiro Niković traži mir u Kninu, premješten je u novi Bihaćki korpus a na njegovo mjesto, na čelo 9. kninskog korpusa, postavljen je povjerljivi pukovnik Ratko Mladić.

– Septembra i oktobra, vode se pregovori, ali i dalje barikade i otimanje oružja. Hrvatski specijalci su u Petrinji. Blokada svih saobraćajnica u Kninskoj krajini. Glina je novo žarište. Zašto JNA nije osigurala puteve, željeznice od onih koji ih zaprečavaju – pita se ceo svjet?

– Oktobra 1990. – Špegeljev “plan odbrane Hrvatske”. JNA se sprema da hapsi Špegelja i druge. Dogovor sa Slovencima.

– Oktobra Predsjedništvo SFRJ čini odgovornom 5. vojnu oblast da uzme komandu nad Teritorijalnom odbranom Slovenije. Smjenjen je general I. Hočevar.

– 23. novembra ubijen je Goran Alavanja i ranjeni Srbi milicioneri Stevan Bukarica i Jovan Graovac, na raskrsnici puteva Kruševo – Žegar u sektoru Benkovac. Prije toga su kod Obrovca ranjeni rođaci Bubalo iz Donjeg Lapca. Prema pisanju štampe, u to su bili upleteni G. Veselinović – predsjednik obrovačke općine i S. Dubajić. Na ovom prostoru nisu u pitanju samo zasjede, već i formiranje jedinica na granici sjeverne Dalmacije i Like. Nosilac i organizator je “Savjet narodnog otpora Kninske krajine”.

– Novembra je proglašena SAO Krajina – istog dana kada i novi hrvatski Ustav.

– 29. novembra, sa oružjem u Dvoru na Uni uhapšena je grupa sa Željkom Ražnatovićem-Arkanom na čelu.

– 12. decembra je posljednji sastanak JNA sa slovenačkim penzionisanim generalima. Plebiscit u Sloveniji – 88,5% za osamostaljenje.

– 22. decembra, organizacija SKJ u JNA pristupa SK - pokretu za Jugoslaviju. Unapređenje Veljka Kadijevića u čin generala armije na čemu mu, pored zvaničnika, čestitaju Vojislav Šešelj, David Rastović iz Srba i Milan Babić iz Knina.

– 26. decembra proglašena samostalnost Slovenije.

– U drugoj polovini 1990. je izvršeno više stotina terorističkih akcija, s obje strane, posebno u Kninskoj krajini.

– Godina 1990. je godina početka oružanih sukoba, rata na tlu SFRJ. Godina definitivnog stavljanja JNA pod uticaj Srbije i Crne Gore. Godina prijedloga za upotrebu sile “barem na određenim tačkama”. To je godina raspada jugoslovenskog tržišta. Oružje je jače progovorilo.


1991. GODINA
Ovo je još strašnija godina. Produženje terorizma, akcije po planovima svih strana. Šetanje predsjednika republika. Godina pravih ratova u Sloveniji i Hrvatskoj. Zenit agresije.

– 4. januara formiranje SUP-a Kninske krajine.

– 9. januara naredba o rasformiranju paravojnih snaga i početak “ratnih igara”.

– 18. januara je “Informacija SSNO-a”, koju su rukovodstvu Hrvatske dostavili “poverljivi krugovi iz saveznih institucija”, odluka Kadijevića – u dogovoru sa Jovićem, da se hapse J. Manolić, S. Boljkovac i ostali iz Hrvatske i J. Janša i J. Bavčar u Sloveniji. Tu je i telegram B. Jovića – Tuđmanu, da će “vojni organi ići do kraja”.

– 13. januara u Kninu i Krajini ponovo uvedena noćna dežurstva.

– 24. januara dogovor između Slobodana Miloševića i Milana Kučana da se Slovenija otcjepi od Jugoslavije. Srpsku delegaciju čine: Slobodan Milošević, Slobodan Unković, Stanko Radmilović i Dragutin Zelenović, a slovenačku: Milan Kučan, Franc Bučar, Jože Mecinger i Plut.

– Deklaracija o suverenosti Makedonije.

– 25. januara “Informacija Političke uprave SSNO-a”. Po sadržaju, to je politička osnova za udar. Da li Informacija zamjenjuje i neku vojnu direktivu ili je njen prilog? Tu je film o Špegelju u kojem se optužuje za terorizam, šverc oružjem i napad na JNA. Dva su pitanja bez odgovora: zašto JNA ne spriječava uvoz oružja, već snima film i zašto je Hrvatska morala da nabavlja oružje na crnom tržištu?

– 28. februara SAO Krajina donijela odluku da se razdruži od Hrvatske.

– U martu 1991. B. Jović odobrava vojnu akciju u Pakracu; 150 hrvatskih MUP-ovaca na Plitvicama (dva mrtva i 20 ranjenih). Zarobljen je prvi budući predsjednik Krajine, Goran Hadžić, i pale su prve žrtve oko Borova.

– 12. marta je sjednica Vrhovne komande, koja odbija predlog ŠVK o zavođenju vanrednog stanja;

– 13. marta 1991. – jedna noć konsultacija Veljka Kadijevića sa Jazovom, a predsjednik SIV-a Ante Marković i oficijelni krugovi “o tome ništa ne znaju”. Veljko Kadijević je otputovao u Moskvu u pauzi čuvene trodnevne sjednice Vrhovne komande. Borisav Jović beleži: “Veljko mi je sinoć posle sednice Predsedništva zatražio saglasnost da preko noći ode u Moskvu na konsultaciju sa Jazovom. Želi da pita da li će nas SSSR zaštititi od eventualne intervencije zapada, ako idemo na upotrebu vojske za sprovođenje naredbi Predsedništva. Složio sam se. Išao je i vratio se iste noći.” Rusi su rekli da nema varijante u kojoj zapad računa sa njihovom intervencijom. O sovjetskoj pomoći su izbjegli razgovor. U prisustvu Miloševića, Jovića i Adžića, Kadijević je saopštio: “Idemo na vojni udar s ciljem da se smeni Vlada i Predsedništvo, da se ne dozvoli sazivanje Skupštine, republičke vlasti ne dirati ukoliko podrže udar. U protivnom i njih.” Stanje je zaista dramatično. Traži se zavođenje vanrednog stanja. Presuđuje glas Bogića Bogićevića. Vojni udar je planiran 12. marta. Povezano s ovim Branko Mamula je išao u London, Blagoje Adžić u Pariz, a Stane Brovet u Moskvu prije Kadijevića. Pariz i London, izgleda neće se mješati ako bude vojni udar, a Moskva da se sačeka pad Gorbačova. Bogić Bogićević kasnije piše da je bila predviđena vojna uprava u Sloveniji, Hrvatskoj i BiH i promjena rukovodstva u Makedoniji. Paralelno s ovim hapšenje Franje Tuđmana i Milana Kučana.

– 16. marta odluka o otcjepljenju SAO Krajine od Hrvatske;

– 16. marta 1991. Slobodan Milošević izjavljuje: “Jugoslavije više nema i ne priznajemo savezne organe i njihove odluke.” Do vojnog udara nije došlo, kako kaže Blagoje Adžić u Intervjuu NIN-u, zbog toga što “niti jedan vojni udar u svetu nije uspeo bez podrške jedne inostrane jake vojne sile.” Ovom sjednicom rat je samo odgođen.

– Marta 1991. razgovori Milošević - Tuđman u Karađorđevu o podjeli BiH.

– 31. marta oružani sukob na Plitvicama.

– 14 aprila 1991. nastavak razgovora iz Karađorđeva – u Tikvešu – Baranja. Na srpskoj strani su S. Milošević, S. Avramov, K. Mihajlović i V. Kutlešić. Na hrvatskoj strani su F. Tuđman, D. Bilandžić, S. Sokol i Z. Lerotić. Mape su bile prisutne. Nema podataka o tome ko od generala prisustvuje. Da li su bili u blizini? Međutim, generali Kadijević, Adžić, Spirkovski i Panić, s jedne, a Špegelj, Tus i Bobetko, s druge strane, moraće da odgovore gdje su tada bili i šta znaju o pregovorima svojih političkih šefova.

– Aprila 1991. tzv. “šetnje” predsjednika republika (u Splitu, Beogradu, Brdu kod Kranja, Ohridu, Cetinju). U maju je pauza, tada se već puca, a onda, 6. juna sastanak u Stojčevcu (Sarajevo). JNA ide u zapadnu Slavoniju čim se zapucalo kod Pakraca. Osniva se ZNG – promocija hrvatske vojske. Ratnohuškački miting (14. aprila) u Borovu Selu (Šešelj, Paroški i Cvijan – ministar u Vladi Srbije).

– 23. aprila B. Kostić – novi član Predsjedništva SFRJ iz Crne Gore.

– 29. aprila Kninski korpus i milicija Krajine opkolile su Kijevo i to je novi znak za širi sukob.

– 2. maja (tj. dvije sedmice poslije Tikveša) izbija – sa 17 mrtvih i još više ranjenih hrvatskih milicionera u Borovu Selu – najveći sukob do tada. U Zadru i Splitu su demonstracije: gine prvi vojnik JNA. Počinju blokade kasarni JNA od strane hrvatske vojske. Vojislav Šešelj hvali “dobrovoljce” da su na djelu pokazali “mušku srpsku ruku”, a Mirko Jović, lider Srpske narodne odbrane, govori o etničkom čišćenju.

– 17. maja - raspad Predsjedništva SFRJ, oružje u Baru za Knin i nova faza rata u Hrvatskoj.

– 19. maja blokirana tenkovska brigada pred Kupresom.

– 11. juna general Rašeta izvještava “da se narod u Lici sprema u zbjegove, a muškarci za borbu”. Iz Srbije stigla dva tenkovska bataljona, jedan u Pivku a jedan u Petrinju.

– 24. juna uvedena je puna borbena gotovost u jedinicama 5 VO, prebazirane specijalne jedinice na aerodrom Cerklje, djelomična mobilizacija u 1. i 3. VO i preuzeta Uprava za kontrolu letenja.

– 25. juna generalu Kolšeku izdato usmeno naređenje – “preuzeti granične prelaze i čvrsto ih držati”.

– Rat u Sloveniji 26. i 27, a 29. juna sporazum između SIV-a i Predsjedništva Slovenije da se prekinu operacije, a 7. jula Brionski sporazum i dogovor o povlačenju JNA iz Slovenije.

– Juna i jula oko Knina okupilo se, pored domaćih, oko 7.000 pripadnika raznih paravojnih snaga – u Golubiću je kapetan Dragan, četnički odred majora Teodosijevića je na Kosovu, tu su Šešeljevi i Jovićevi četnici. Kneževićeva milicija u Civljanima, “božurevci” i srpski specijalci. Ima žrtava u Glini, Kostajnici i Mirkovcima.

– 11. jula Uprava za moral SSNO-a naređuje da se iz teksta Svečane obaveze briše SFR i da ostane samo Jugoslavija, da se briše socijalističko samoupravljanje i ostane samo “domovina”. Ove promjene su zapanjile velik broj ljudi u JNA.

– 12. jula u Domu garde – Beograd, (“Borba”, 29. jula) Kadijević izjavljuje: “Cilj JNA je da spreči građanski rat”. (Rat je već tu – I. R.) “Da onemogući vojnu intervenciju i da svaki narod koji želi, ode sa što manje krvi, a isto tako da oni koji žele da ostanu to isto postignu sa što manje krvi”. Objašnjenje tako formulisanog cilja JNA, Veljko Kadijević daje (dvije godine kasnije), kao svjedok na suđenju generalu Trifunoviću, rekavši: “Formulacija Predsjedništva, sprečavanje međunacionalnih sukoba, značila je, zapravo, oslobođenje srpskih krajeva u Hrvatskoj, zatim izvlačenje JNA na granice jedne buduće Jugoslavije” (“Borba”, 18. maja 1993).

– 15. jula na Kolegijumu SSNO-a g. Kadijević je pored ostalog rekao: Sticajem raznih okolnosti republika Slovenija je opredjeljena za otcjepljenje – u njoj je pronjemački režim. U Hrvatskoj je moguć sukob Hrvata i Srba. U Bosni i Hercegovini nacionalne podjele su očigledne, a prisutne su teze o podjeli između Srbije i Hrvatske. U Makedoniji je komplikovano. U Crnoj Gori su za Jugoslaviju. U Srbiji opozicione snage koriste situaciju i idu u spor sa Hrvatskom.” Tada je i obavijestio da je poginulo oko 300 pripadnika JNA (pukovnik V. Predojević – “U procjepu”).

– Jula u Hrvatskoj su formirane tri “borbene linije” – tri ratišta – Kninska krajina, istočna Slavonija sa Baranjom i Kordun.

– Jula general Špegelj daje ostavku i ilegalno ide preko Slovenije za Njemačku.

– 13. avgusta izašla je naredba broj 745-1 kojom treba da se avionima iz Pule u Beograd preseli admiral Mamula. Naredbu je potpisao načelnik kabineta Veljka Kadijevića, tada pukovnik, dr Vuk Obradović. Tih dana transportnim avionom, preseljene su neke porodice vojnih lica iz Pule, Zadra, Splita i Zagreba. Ovo preseljavanje je ocjenjeno kao loš predznak.

– Avgusta je podjeljena BiH, i to na dva djela – srpski i hrvatski. Tih dana Borisav Jović je rekao Stipi Mesiću: “Slušaj, nas Srbi u Hrvatskoj ne interesuju. Radite s njima šta hoćete, nabijte ih na kolac. Nas interesuje BiH i to 66% teritorije i mi ćemo to uzeti” (Stipe Mesić, 25. aprila 1994).

– 27. avgusta Deklaracija o Jugoslaviji u Briselu i Srbiji upozorenja.

– Septembra nema punog Predsjedništva – nema Bogića Bogićevića, Janeza Drnovšeka, Stipe Mesića i Vasila Turpukovskog. Ostaje krnje predsjedništvo Kostić, Jović, Sejdo i Kostić II.

– Od septembra do kraja godine vodi se totalan rat između Srbije i Hrvatske u istočnoj i zapadnoj Slavoniji, oko Dubrovnika, u Hercegovini i na liniji Karlovac-Gospić-Šibenik.

– 7. septembra Haška mirovna konferencija o Jugoslaviji.

– 17. septembra u Igalu, u prisustvu Karingtona, Tuđman, Milošević i Kadijević potpisali zajedničku Izjavu o prekidu vatre.

– 18. septembra se održava burna sjednica Saveznog izvršnog vjeća. “Politika” (od 21. septembra 1991) objavljuje stenogram, iz koga se vidi da je A Marković predložio da savezni sekretar za narodnu odbranu V. Kadijević i njegov zamjenik S. Brovet, podnesu ostavke. Većina članova SIV-a se tome usprotivila. “Hoćemo li dopustiti do kraja takav rasplet događaja koji će uroditi, možda, i stotinama hiljada mrtvih i jednom takvom izolacijom naše zemlje, iz koje se nećemo izvući desetljeća, ili ćemo imati snage da stavimo na dnevni red sudionike sukoba i da o njima razgovaramo, otvoreno i jasno i da tražimo konsekvence koje moraju omogućiti rasplet događaja” – zapitao se A. Marković, procjenjujući tadašnju situaciju i njene posljedice, ali je očigledno da SIV nije bio u stanju da ga shvati ili to nije želio.

– 20. septembra Užički i Podgorički korpus su u istočnoj Hercegovini (koncentracija za splitsku i dubrovačku operaciju), a Novosadski i Beogradski su u Sremu i istočnoj Slavoniji.

– 20. septembra 1991. general Adžić obavještava o ofanzivi Hrvatske protiv JNA. (Pali su Gospić, Virovitica, Đakovo, Ploče, Slavonski Brod,). Na izmaku su snage u Varaždinu, Bjelovaru, okruženi su Zagreb i Jastrebarsko. “Raniji plan – presjeći Slavoniju na liniji Okučani-Daruvar – djelomično je uspio. Probiti se prema Jadranu na liniji Zadar, Šibenik, Split i presjeći Hrvatsku i Hercegovinu na liniji Ploče-Mostar, probiti se od Petrovca do Karlovca, preseći Zagreb sa juga i spojiti se sa jedinicama iz Slovenije – nije ispunjeno, a V Kadijević “deluje izgubljeno… vojska će izgubiti rat protiv Hrvatske…, ako se ne osigura motivacija i mobilizacija”. B. Jović piše: “Slobodan i ja smo ocjenili da je Veljko izgubljen i da bi se vrlo rado ‘povukao na kukavičji način’ Njegov moral je na nuli.” – (str. 387 – Jovićeva knjiga).

– 28. septembra dolazi do navodnog puča, kojim je grupa oficira pokušala da smjeni Veljka Kadijevića, koji, po generalu Vasiljeviću (“NIN”, 24. jula 1992), ne uspjeva. Ovaj puč u svojoj knjizi Kadijević nije ni pomenuo.

– U jesen, V. Kadijević je u posjeti Gadafiju (str. 88 njegove knjige), gdje “otkriva” ideju Gadafija o obaranju srpskog rukovodstva po sugestiji Izetbegovića i Gligorova. Gadafi je u tom susretu, navodno, odustao od ideje, a po Kadijeviću, tako su spašena dva “glavna stuba odbrane Jugoslavije – srpski narod i JNA”.

– U jesen 1991. je u Pakračkoj Poljani likvidirana veća grupa civila srpske narodnosti, srpska porodica Zec u Zagrebu i preko 100 Srba u Lici (kod Široke Kule). Sve je ovo poznato Merčepu, Rimcu i Tomljenoviću, a vjerovatno i Vekiću, Šušku, Šeksu, Džodanu i drugima.

– Septembar 1991. je karakterističan. Sastanak šestorice (poslije prekida vatre) pred evropsku konferenciju o Jugoslaviji, na kojem V. Kadijević referiše da vojska mora biti spremna za rat “Ofanzivan i visokog intenziteta…” a za to je potrebna “mobilizacija u Srbiji i Crnoj Gori, Srba u Hrvatskoj, BiH i nešto Makedonaca i Muslimana” i treba “podići na noge TO u Srbiji i Crnoj Gori… i partizanske snage u Hrvatskoj”. ŠVK traži da se u tom smislu donese odluka. Ovakav predlog je primljen k znanju (B. Jović, “Poslednji dani SFRJ”, str. 382-384.)

– 7. oktobra raketirani Banski dvori u Zagrebu

– 8. oktobra 1991. sveobuhvatne sankcije prema Srbiji.

– 11. oktobra u Hagu dogovor između Miloševića, Tuđmana i Kadijevića da JNA napusti Hrvatsku.

– 22. oktobra i 7. novembra 1991. V. Kadijević ponovo traži uvođenje ratnog stanja i opštu mobilizaciju (mada su i jedno i drugo već u funkciji). Svi zahtjevi i izjave V. Kadijevića su “verbalni vojni udari”. Tu je nova procjena V. Kadijevića da je “stanje na ratištu povoljno” i da se sa još možda dve brigade, može izvršiti zadatak” (B. Jović, n.d str. 388-389.)

– 24. oktobra prekid vatre kod Dubrovnika.

– 25. oktobra B. Jović piše “o latentnom nepoverenju i skoro sukobu između S. Miloševića i vojske, pre svega, generala Kadijevića”… Kadijević je “neraspoložen što Srbija ne daje dovoljno rezervista… i faktički nas optužuje”. S. Milošević i B. Jović imaju “ozbiljnu zamerku vojsci što nas je dovela u ovakvu situaciju”. B. Jović priznaje, “čak sam bio i podneo ostavku, da joj (JNA) dam prazan prostor za akciju”, a S. Milošević “zazire od Veljka, koji se mnogo trpa u politička pitanja, a vojna ne rešava”.

– 27. oktobra ŠVK traži (od B. Kostića, B. Jovića, S. Bajramovića i J. Kostića) 250.000 ljudi pored 100.000 mobilisanih, a 30. oktobra V. Kadijević saopštava S. Miloševiću da ima namjeru da “svim raspoloživim snagama krene u oslobađanje kasarni u Hrvatskoj (u njima ima 13.000 ljudi) i na rušenje gradova”. Slobodan mu je odgovorio “da to nije pametno”. Dakle, totalan razlaz (u mišljenju) između vrhovnog komadanta i načelnika štaba.

– Oktobra 1991. je predložen Karingtonov plan koji ne nudi raspad Jugoslavije.

– 7. nobembra u 22 h general Marijan Čad, komandant 13. korpusa dobio nalog da se tuče Rijeka (Izjava g. Čada – u “Nacionalu” 1998).

– 18. novembra 1991. sravnjen je sa zemljom Vukovar. Tada se događaju masovna ubistva Hrvata i “Ovčara”. Ovo je poznato srpskoj strani, a posebno Paniću, Šešelju, Šljivančaninu i Arkanu. Počinju razgovori o upućivanju “plavih šljemova” u Krajinu i Hrvatsku.

– 21. novembra dr Branko Kostić, potpredsjednik Predsjedništva SFRJ uručuje Orden jugoslovenske zvezde sa lentom generalu Veljku Kadijeviću. Orden se dodeljuje poslije rata u Sloveniji, veoma intenzivnog rata u Hrvatskoj – poslije Vukovara i Dubrovnika i ne za dan Armije (22. decembar) kako se to uobičajeno radilo.

– Do 20. novembra 80% priprema i planova za rat u BiH bilo je gotovo. (Po izjavi Dobrile Gajić – Glišić, šefa kabineta generala T. Simovića – ministra odbrane u vladi Srbije).

– 24. novembra u Ženevi S. Milošević, F. Tuđman i V. Kadijević postižu 14. sporazum o prekidu vatre.

– Decembra 1991. donose se radikalne odluke na nivou Srbije i JNA. Dogovor o povlačenju JNA i podjela vojne imovine iz Makedonije, povlačenje JNA iz Hrvatske i povlačenje iz JNA u BiH svih građana iz Srbije i Crne Gore, a vraćanje rođenih preko Drine na zapad “kao strategijski i politički neophodno”. Kada je načelniku Štaba Vrhovne komande saopštena ta odluka (5. decembra) izjavio je da to “nije u skladu sa politikom i praksom JNA…, ali da će pogledati i učiniti sve što bude mogao” (B. Jović, n.d str. 420), da bi 25. decembra ŠVK dislocirao vojsku u skladu sa odlukom od 5. decembra.

– 12. decembra Savjet bezbjednosti odobrio Vens-Ovenov plan.

– Kraj 1991. je obilježen usklađivanjem koncepata (S. Milošević i V. Kadijević) angažovanja mirovnih snaga UN u Jugoslaviji, koje je predložio Sajrus Vens da bi se obezbjedio prekid oružanih sukoba na kriznim žarištima.

– Decembra 1991. je ostavka A. Markovića, koji savezni budžet naziva “ratnim”.

– 31. decembra 1991. u kabinetu Branka Kostića (uz prisustvo Jugoslava, Sejde i Bore), uz čašicu pića, “Veljko nam kaže da je odlučio da podnese ostavku” iz zdravstvenih razloga. B. Jović bilježi: “Vjerujem da ima i drugih razloga, koje ne želi da pominje” (B. Jović, n.d str. 422).

Godine 1991. pucalo se rafalima svih vrsta u Sloveniji, Hrvatskoj, BiH, Crnoj Gori i Srbiji…


1992. GODINA
To je godina nastavka (iako sa prekidima) rata u Hrvatskoj. Rat u Bosni i Hercegovini najstrašniji od svih ratova na prostoru nekadašnje SFRJ. Godina nestanka SFRJ i početak “treće” Jugoslavije koja je nazvana Savezna Republika (SRJ). Blokada SRJ od strane međunarodnih faktora. Godina nestanka JNA i ostavka posljednjeg ministra (generala) odbrane.

– 2. januara Sajrus Vens, Franjo Tuđman, Slobodan Milošević i Veljko Kadijević postigli sporazum (nazvan Vensov plan) – demilitarizacija zona i povlačenje JNA iz Hrvatske.

– 3. januara je Sarajevski sporazum o prekidu neprijateljstava između JNA i Hrvatske vojske, pošto je od 1990 do tada ¼ teritorije Hrvatske pod kontrolom JNA i Srba. Ali, to je samo privremeni prekid rata u Hrvatskoj.

– 6. januara V. Kadijević se povlači sa dužnosti saveznog sekretara, s objašnjenjem – “presudilo je moje zdravstveno stanje”. Na 154. strani svoje knjige, šire govori o faktorima koji su uslovili njegovo povlačenje, tj. “da nova transformacija vojske traži mlade ljude, koji nisu učesnici NOR-a”. Takođe, kaže: “kao posljednji učesnik NOR-a u JNA nisam se mogao prihvatiti uloge političkog kameleona”, valjda u vezi sa skidanjem petokrake zvjezde, jer odluci o tome na sjednici Predsjedništva “nije prisustvovao, već poslao jednog svog saradnika”. Ovo čini poslednji general JNA iz NOR-a, kada se skida i ukida simbol borbe za slobodu protiv fašizma. Taj simbol – crvenu petokraku – skinuo je sebi i ranije, a ne formalnim neprisustvovanjem sjednici.

– 7. januara JNA je oborila helikopter OUN kod Novog Marofa – 5 mrtvih – Francuza.

– Armijski vrh je januara 1992. odbio da učestvuje u obilježavanju 100-godišnjice rođenja vrhovnog komandanta, obrazlažući da JNA “ne bi mogla u tome učestvovati”.

– 15. januara međunarodno priznanje Slovenije i Hrvatske.

– Januara i februara se u “Panorami” na Palama “odmaraju” R. Karadžić, N. Koljević, B. Plavšić, G. Đogo, V. Ostojić i drugi. Artiljerijska oruđa se izmeštaju iz Sarajeva. Tu je tih dana i V. Šešelj, a govori se o 20.000 napadača oko Sarajeva.

– 21. januara odluka za UNPROFOR u Hrvatskoj u skladu sa Vensovim planom

– 9. februara Skupština RSK u Glini prihvatila Vensov mirovni plan.

– 14. februara u Sarajevu Međunarodna konferencija o BiH, a 18. februara u Lisabonu usvojena Deklaracija o Jugoslaviji

– Referendum o nezavisnosti i suverenosti BiH. 62,8% glasalo je za suverenu i nezavisnu BiH.

– 22. februara rukovodstvo Republike Srpske Krajine prihvatilo je Vensov plan. S. Milošević je prekinuo saradnju sa Milanom Babićem. Dolazi Milan Martić, koji se složio sa mirovnom operacijom. Prethodnica je tzv. “sabor srpskih zemalja” (50 Srba u sali “Beograd” – palata federacije), kojim je rukovodio Branko Kostić, tada predsjedavajući u Predsjedništvu.

– 24. februara u Banja Luci proglašena “ Srpska Republika” čime se de facto djeli BiH.

– Mart obilježavaju referendum u BiH, ubijanje svata na srpskoj svadbi na Baščaršiji.

– 26. marta je objavljena poruka D. Ćosića (na Kongresu srpskih intelektualaca u Sarajevu) o “što pravednijoj diobi i razgraničavanju”.

– Povlačenje JNA iz Makedonije.

– Aprila je BiH priznata od Savjeta bezbjednosti i postavljen zahtjev da se JNA povuče iz BiH, iako je general Života Panić izjavio da se neće povući za “5 – 7 godina”, Umjesto generala Milana Vukovića dolazi general Ratko Mladić. Srbi u BiH su dobili svoju vojsku. Vode se borbe oko “Holiday inn-a”, ukida se Republički štab TO i obrazuje novi. U Bosni je šest brigada hrvatske vojske.

– 6. aprila 1992, na dan napada fašista na Jugoslaviju (1941), na dan oslobođenja Sarajeva (1945) – poslije završenih priprema na Palama, SDS BiH i Karadžićeva milicija započinju pravi rat u BiH. Tog dana i priznanje BiH.

– Od aprila do sredine maja, vode se borbe u dolini Drine. Padaju redom: Bijeljina, Zvornik, Višegrad, Foča, Čajniče i Rudo.

– Sarajevo je pod opsadom od 5. aprila 1992. do 30. septembra 1993, kada su i najžešće borbe i najveće rušenje grada. Padaju Modriča, Derventa (Bosanski Vukovar), Šamac, Doboj i Kupres. Velike borbe se vode oko Tuzle i Bihaća. Miniran je aerodrom Bihać (po naredbi iz Zemuna), a 18. maja Bihać je napušten.

– U aprilu je rušenje Mostara i borbe u Hercegovini od 10. aprila do 19. novembra 1992.

– 27. aprila “stvorena” je SRJ – dvočlana federacija Srbije i Crne Gore, na bazi brzo napisanog “žabljačkog ustava” i stvorena Vojska Jugoslavije, koja će, po generalu Dušanu Dozetu (iz rukovodstva SPS), biti “kvalitetno potpuno drugačija”. Istog dana, odbijen je Karingtonov plan o savezu suverenih jugoslovenskih država-republika. To je značilo i nastavak rata u BiH i Hrvatskoj – strašnijeg od onog koji se vodio do tada. To je sada rat SRJ, na čijem čelu je Dobrica Ćosić sa tri srpske vojske pod Generalštabom Vojske Jugoslavije (načelnici su generali Blagoje Adžić, Života Panić i Momčilo Perišić). A u stvarnosti, iza toga odavno stoji S. Milošević, što je jedinstven primjer u istoriji i praksi federalizma. Da li ovo znači da bi S. Milošević mogao postati i formalno predsjednik SRJ i komandant njene vojske, bez Ćosićeve i Lilićeve protokolarne uloge – vidjeće se.

– Za predsjednika Savezne Republike Jugoslavije izabran je Dobrica Ćosić. Tada je iz aktuelnog vrha Srbije objavljeno: “Srbi ga poznaju i obožavaju, jer je slavan pisac i veliki inteklektualni autoritet” a nešto kasnije kada je Dobrica pokušao rušiti Miloševića potpisao je svoju političku smrtnu osudu. Naredbu za likvidaciju “srpskog Tolstoja” Slobodan Milošević povjerio je Vojislavu Šešelju, narodnom poslaniku i četničkom vojvodi kojeg je Dobrica Ćosić svojevremeno izdašno pomagao.

– Od januara do maja 1992. penzionisano je po raznim osnovima 58 generala, a prije toga otišli su Slovenci, Hrvati i Muslimani. Za prvo penzionisanje Borisav Jović piše da je ono usaglašeno sa vojnim rukovodstvom, za drugo kaže da je spiskove pravio Branko Kostić, a Veljko Kadijević ih je korigovao i složio se. S. Milošević je jedino brinuo što je penzionisan ministar odbrane Srbije M. Negovanović. Jedan od tada penzionisanih komandanata jednog od važnih sektora, rekao je: “Tek koncem 1991. sam shvatio da je ovo ničiji rat i da Kadijević nije usvojio moj predlog o rasformiranju paravojnih snaga”.

– Od aprila do oktobra 1992, u punom jeku su srpsko – bošnjački rat i srpsko – hrvatski rat u BiH. U Hrvatskoj u ovom periodu najznačajnije su operacije “Čagalj” i “Tigar” – borbe oko Neretve i Dubrovnika.

– 1. maja je Deklaracija KEBS-a kojom se rat u BiH ocjenjuje kao agresija.

– 2. maja zarobljen je Alija Izetbegović, Komanda SA napustila Sarajevo, a 3. maja Sarajevo je u obruču.

– 5. maja je povlačenje JNA iz BiH sa rokom od 15 dana.

– 6. maja prvi razgovori Karadžić – Boban u Gracu (Austrija).

– 7. maja Sabor Hrvatske objavio da je u ratu u toj republici poginulo 5.000, nestalo 6.000, 3100 zarobljeno i ranjeno 20.000 ljudi.

– 8. maja ostavka NGŠ VJ generala Blagoja Adžića (rođen u BiH) i postavljanje Živote Panića (rođen u Srbiji). Na čelu odbrane su Srbijanci oba Panića – Milan Panić – ministar odbrane i Života Panić – načelnik GŠ.

– 10 maja Krizni štab BiH je objavio da je za 44 dana rata poginulo 1.320 ljudi, ranjeno 6.700, nestalo 1.900, a 350.000 izbjeglo van republike, a 320.000 unutar republike.

– 12. maja u Banja Luci izabrano Predsjedništvo Srpske Republike BiH, formirana srpska vojska sa g. Mladićem na čelu.

– 15. maja u Tuzli poginulo 49 pripadnika JNA.

– 30. maja je krvava eliminacija muslimanskog stanovništva iz Prijedora i okoline.

– 6. juna – saopštenje da JNA nije više u BiH – to je i svojevrsni manevar da bi se svijet “ubjedio” da SRJ nije više uključena u rat u BiH. Oko 50 % ljudstva i oružja ostalo je u BiH, a general R. Mladić je u dnevnom kontaktu sa Beogradom i VJ.

– 7. juna artiljerijski napad na Tuzlu.

– 3. jula proglašena je “Herceg-Bosna”

– 4. jula Badinterova komisija saopštava: “SFRJ više ne postoji”.

– 5. jula srpska ofanziva u Posavini i sjevernoj Bosni.

– 14. jula premijer Milan Panić postaje i ministar odbrane.

– Jula D. Ćosić i M. Panić traže uklanjanje S. Miloševića. To je B. Joviću saopštio Dobrica Ćosić rekavši. “Slobodan Milošević mora da ide sa funkcije, jer je to interes Srbije i srpskog naroda” (B. Jović, n.d).

– 17. jula premijer SRJ počeo svoju mirovnu misiju, najprije u Sarajevu.

– 12. avgusta “Helsinki Voč” predložio istragu protiv B. Adžića, D. Bokana, M. Jovića, R. Karadžića, S. Miloševića, R. Mladića, Ž. Panića, Ž. Ražnatovića i V. Šešelja.

– Od 26 - 28. avgusta je međunarodna konferencija (400 delegata). Srbija je osuđena kao glavni krivac za rat u BiH. Umjesto lorda Karingtona dolazi lord Oven.

– Obnovljeni sukobi u BiH kod Bosanskog Broda, Doboja, Maglaja i Gradačca, na Tjentištu i Milićima.

– 30. septembra je u Ženevi Deklaracija o saradnji (Dobrica Ćosić i Franjo Tuđman) i uspostava diplomatskih odnosa.

– Oktobra 1992. rat između Muslimana i Hrvata i između Muslimana u Cazinskoj krajini. Ovaj rat traje do oktobra 1993, odnosno do 1995. Franjo Tuđman u hrvatsko-muslimanskom ratu “vidi rat između islamskog i kršćanskog naroda”.

– 9. oktobra je palo Jajce – dosta porušeno i egzodus oko 40.000 Muslimana i Hrvata.

– 29. oktobra generali J. Bobetko i P. Strugar na brodu “Avenger” potpisali sporazum o povlačenju vojske SRJ iz Konavlja.

– Oktobra srpska policija je preuzela federalno ministarstvo unutrašnjih poslova. To je uradio (predao) Pavle Bulatović koji je kasnije postao ministar odbrane, poslije pučem skinutog, a prije toga uvezenog i uz saglasnost Slobodana Miloševića, Amerikanca srpskog porijekla, Milana Panića.

– Medicinski centar u Sarajevu iznio podatke: da je u ratu u BiH poginulo 14.364 ljudi (1.447 djece). Kao nestali vodi se 57.000, od čega 8.550 djece.

– Oktobra Međunarodni crveni krst objavio postojanje 52 logora u BiH (24 srpska, 19 muslimanskih i 9 hrvatskih).

– Novembra je odluka o zabrani letova nad BiH i kontrola Jadrana i Dunava.

– Novembra i decembra, a poslije susreta D. Ćosića i Tuđmana povukli se od Dubrovnika i sa otoka Vis i Lastovo. UNPROFOR je na Prevlaci.

– Decembra je upućivanje snaga UN u Makedoniju i rezolucija da se zatvore svi logori u BiH – odluka o logorima kasnila je najmanje godinu i po.

– U Srbiji velika aktivnost za smjenu D. Ćosića i M. Panića. VJ podržava tu akciju.

Nastavak slijedi...

1993. GODINA
Rat u Bosni i Hercegovini se “žestoko” nastavlja. Hrvatska vojska narasla na preko 200.000 prema 50.000 vojske Republike Srpske Krajine – na frontu od oko 700 km.

– 2. januara Vens-Ovenov mirovni plan kojeg odbijaju Srbi.

– 3. januara sastanak u Ženevi – tri zaraćene strane. Prisutni D. Ćosić, F. Tuđman, R. Karadžić, M. Boban i A. Izetbegović.

– Januara operacija Maslenica tj. borbe oko Zadra. Hrvatska vojska zauzela Maslenički most, Peruću i Aerodrom Zemunik i tako je spojena sjeverna Hrvatska sa Dalmacijom. Borbe oko Travnika i Gornjeg Vakufa.

– 6. januara M. Panić “ambasador mira”.

– 18. februara pronađene masovne grobnice oko Zvornika.

– 22. februara uspostava međunarodnog Haškog suda.

– Opšta mobilizacija obveznika RSK na području SRJ

– 22. februara naređeno je da se Arkan povuče iz RSK.

– 3. marta A. Izetbegović potpisao tzv. vojni dio sporazuma o BiH.

– 25. marta višemjesečni pregovori o sudbini BiH završeni neuspjehom. R. Karadžić odbio da potpiše mirovni plan.

– 28. marta sporazum između Hrvatske i BiH o oružanim snagama BiH (HVO i Armija BiH).

– Otmica 47 muslimana na granici Srbije i BiH (Štrpci).

– U BiH je otkriveno 55 logora.

– 6. aprila prekinuti razgovori trojice komandanata u BiH

– 12. aprila otpočelo patroliranje nad vazdušnim prostorom BiH.

– 14. aprila HVO je “etnički očistila” Ahmiće i Lašvansku dolinu.

– 17. aprila primirje u zoni Srebrenice, ali zakratko.

– 23. aprila Skupština RS u Novom gradu odbila Vens-Ovenov plan, da bi ga definitivno odbili 26. aprila. Odbijanje tog plana izazvalo je burna reagovanja u zemlji i svijetu i pooštren režim sankcija.

– U aprilu 1993. na teritoriji bivše SFRJ ima više od 26.000 vojnika UNPROFOR-a, od čega oko 500 Amerikanaca. Glavne snage su u Hrvatskoj i BiH.

U Hrvatskoj su: glavna komanda u Zagrebu, na tzv. sektoru “Zapad” (Daruvar) su četiri bataljona, na sektoru “Krajina-sever” (Topusko) su tri bataljona, na tzv. sektoru “Krajina-jug” (Knin) su četiri bataljona, a na sektoru “Istok” (Erdut) nalaze se dva bataljona, - ukupno trinaest bataljona pripadnika stranih trupa.

U Bosni su: komanda za BiH u Kiseljaku, bataljon Francuza u Velikoj Kladuši, bataljon Britanaca u Visokom, bataljon Španaca u Pločama i Mostaru, tri bataljona u Sarajevu (Ukrajinci, Egipćani i Francuzi).

U Makedoniji je Nordijski bataljon sastavljen od Šveđana, Norvežana i Finaca. U Crnoj Gori na Prevlaci su posmatrači.

U Srbiji je dio komande UNPROFOR-a, francuski pozadinski bataljon i patrole na Dunavu. Pomorska blokada je na Jadranu. Pokriveni su svi aerodromi – posmatračima i vazduhoplovnim snagama nosača aviona i baza NATO u Italiji.

Tzv. “ružičaste zone” se nalaze na Kordunu, Baniji, Lici i sjevernoj Dalmaciji. Karakteristike ovog rasporeda su: ukupno najviše snaga u Bosni, a u Hrvatskoj najviše iz nesvrstanih zemalja. U Bosni su snage iz Zapadne Evrope i Kanade. Rusi su na granici prema Srbiji, a Skadinavci u Makedoniji. Najmanje je Amerikanaca. Nema Italijana i Njemaca. Najmanje snage su oko Drine i prema Crnoj Gori. Rasplamsavanjem rata i naročito poslije Dejtona, dolazi IFOR sa duplo većim snagama, u kojima su i brojni pripadnici američke vojske.

– 6. maja 1993. Sarajevo, Tuzla, Goražde, Žepa, Srebrenica i Bihać sigurnosne zone.

– 18. maja 1993. V. Kadijević, na suđenju generalu Trifunoviću, izjavljuje: “Sprečavanje međunacionalnih sukoba značilo je zapravo oslobađanje srpskih krajeva u Hrvatskoj, zatim izvlačenje JNA na granice buduće države.” Istog dana je izjavio: “Da nije potpisan Vensov plan, išli bismo i u Zagreb.”

– Juna 1993. je izašla knjiga V. Kadijevića “Moje viđenje raspada – vojska bez države”, u izdanju “Politike”. Interesantno je da nije objavljena u izdanju Vojno-izdavačkog zavoda. To je prva oficijelna analiza djela rata od strane jednog visokog vojnog rukovodioca, sada već penzionisanog načelnika Štaba Vrhovne komande.

– Juna NATO ovladao vazdušnim prostorom iznad Hrvatske i BiH.

– 1. juna D. Ćosić razrešen dužnosti predsjednika SRJ (75 za 34 protiv).

– 4. juna odluka da 5.000 novih pripadnika UNPROFOR-a štite 6 “zona bezbjednosti” (Sarajevo, Tuzlu, Bihać, Goražde, Žepu i Srebrenicu).

– 11. juna u Atini zasjedanje NATO (16 zemalja NATO i 22 istočne zemlje) i odluka da NATO obezbjedi vazdušnu zaštitu snagama UNPROFOR-a na poziv UN: Apel Srbima, Hrvatima i Muslimanima da okončaju rat u BiH

– 19. juna kontrola Dunava sa 180 policajaca.

– 23. juna završen drugi krug pregovora za zaustavljanje rata u BiH.

– 24. juna predsjednik Slovenije M. Kučan optužio Srbe za “genocid u Bosni, da se rat vodi iz Beograda i u posljednje vrijeme iz Zagreba”

– U ljeto 1993. je sastanak u Ženevi o trojnoj podjeli BiH, svađa oko granica i distanciranje od Vens-Ovenovog plana. Srbi idu na Igman. Zapad preti vazdušnim udarima. F. Abdić proglašava AP Zapadna Bosna. Rat između Muslimana u Cazinskoj krajini.

– 3. jula otkazano gostoprimstvo posmatračkoj misiji KEBS-a za Kosovo, Sandžak i Vojvodinu. Patrijarh Pavle prvi put u RS. Porušene su džamije u Banja Luci.

– 9. jula S. Ogata, visoki komesar za izbjeglice upozorava: “da se 300.000 ljudi u Sarajevu nalazi na ivici katastrofe”, optužujući bosanske Srbe.

– 16. jula u Erdutu sporazum između Hrvatske i RSK da se do 31. jula povuku hrvatske trupe iz zauzetih prostora (Kotari, Zemunik, Peruća i Miljevački plato) u zamjenu za otvaranje Masleničkog mosta i aerodroma Zadar i da taj prostor kontrolira UNPROFOR

– 26. jula u Sarajevu Srbi tukli bazu UNPROFOR-a – Francuze.

– 30. jula u Ženevi postignut sporazum o ustavnom uređenju BiH kao saveza SR, Herceg-Bosne i Republike Bosne, a 31 jula počeli razgovori o mapama.

– 31. jula Erdutski sporazum. Zapadna Hercegovina pripojena Hrvatskoj, a srednja BiH etnički čistoj državi Bošnjaka.

– 1. avgusta palo Bugojno – 3.000 izbjeglica.

– 3. avgusta razrada “planova za vazdušne udare”, koje je 7. avgusta usvojio Vojni komitet NATO (koncentracija oko 200 lovaca-bombardera).

– Do 1. avgusta poginulo 54, a ranjeno 502 pripadnika UN u BiH.

– 11. avgusta R. Mladić, R. Delić i M. Petković potpisali vojni sporazum o miru u BiH.

– 14. avgusta srpske snage se povukle sa Igmana i Bjelašnice.

– 18. avgusta u Ženevi postignut sporazum o Sarajevu kao eksteritorijalnom, demilitarizovanom gradu. Prva vojna vežba NATO iznad Bihaća.

– Avgusta (23. i 25.) Vrhovni savjet (nema više Vrhovne komande ni njenog štaba), kojeg čine predsjednik SRJ, predsjednici Srbije i Crne Gore, načelnik Generalštaba Vojske Jugoslavije i ministar odbrane – tri Srbina i dva Crnogorca – četiri civila i jedan vojnik, donosi odluku o penzionisanju još 42 generala – ratnika, među kojima su i načelnik Generalštaba Ž. Panić, njegov zamjenik D. Simonović, komandant RV i PVO B. Stevanović, komandant 2. armije P. Strugar, komandant 1. armije V. Stojanović i načelnik Centra visokih vojnih škola N. Uzelac.

– Novi načelnik Generalštaba Vojske Jugoslavije, general-pukovnik Momčilo Perišić, bivši komandant 3. armije je tom prilikom izjavio da je penzionisanje normalno i zbog podmlađivanja, da je povezano sa tranformacijom VJ. Zahvalio se Ž. Paniću i obećao da će “nastaviti ono što je on započeo”. List Vojske Jugoslavije (“Vojska”, 2. septembra 1993), je povodom dolaska novog načelnika Generalštaba objavio njegovu izjavu: “JNA je do sada uspela ostvariti mnoge istorijske uloge – zaštitila je prostor i narod, osposobila taj narod i u Republici Srpskoj i u Republici Srpskoj Krajini, da se bore protiv Hrvata i Muslimana, a rekao bih, i protiv celog sveta… Zahvaljujući tome što je pripremila narod za borbu, taj se narod herojski borio i uspio da ostvari svoje ciljeve.” U istom broju “Vojske” Perišić pominje “gerijatrijsko rukovodstvo Armije, koje svojevremeno nije razumelo ni svoju ulogu u državi, ni nadležnost države povodom odbrane zemlje, ni suštinu debakla u Sloveniji, ni katastrofalnu razliku između uspešnog politiziranja i neuspešnog ratovanja”.

– U septembru je vojno “nagrizanje” Krajine – likvidacija tzv. “Medačkog džepa” u Lici, sa totalnim paljenjem i genocidom nad stanovništvom više srpskih sela. Operacija “Spržena zemlja”. Ubijeno 86 Srba, a tri sela spaljena do temelja. Spaljeno je 160 kuća i 190 staja.

– 1. septembra borbe između Hrvata i Muslimana u G. Vakufu i Mostaru.

– 11. septembra kao odgovor za Medak, granatiran Karlovac (7 mrtvih i 20 ranjenih), Jastrebarsko, Sisak i Zagreb (“luna” 17).

– 21. septembra se sastali na britanskom brodu “Invincible” – S. Milošević, M. Bulatović i F. Tuđman.

– 3. oktobra počele borbe i prve žrtve između V korpusa Armije BiH i pristalica F. Abdića.

– UNPROFOR (6. oktobra) podjeljen na UNPROFOR iz Hrvatske, BiH i Makedonije. Uvedene tzv. “ljubičaste zone”.

– 22. oktobra, na poziv S. Miloševića, R. Karadžić i F. Avdić potpisali Deklaraciju o trajnom miru.

– 2. novembra nova inicijativa o sporazumu sa Srbima u Hrvatskoj – nudi se lokalna i kulturna autonomija sa policijom u Kninu i Glini.

– 3. novembra muslimanske snage zauzele Vareš. Izbjeglo 15.000 Hrvata. Osnovana Stranka srpskog jedinstva čiji je predsjednik Ž. Ražnatović - Arkan.

– 9. novembra sa brda Čekrk iz tenka HVO srušen stari most u Mostaru: hrvatski zločin nad spomenikom kulture.

– 29. novembra u Ženevi obnovljeni pregovori o BiH.

– 16. decembra priznata Makedonija.

– 28. decembra Vojska Jugoslavije izabrala kao svoj praznik 16. jun kada je 1876. u Veneciji sklopljen vojni savez između Srbije i Crne Gore.

– Armija Republike BiH oformila je pet korpusa (Sarajevski, Mostarski, Tuzlanski, Srednjebosanski i Bihaćki).

– Rat u BiH i Hrvatskoj ne prestaje, SRJ je u ratu, a vode ga novopostavljeni i mladi generali na svim stranama, koji su nekada sjedili u istim vojnim akademijama i u istim štabovima JNA. Većina su bili članovi nekadašnjeg SKJ, a sada su na čelu više suprotstavljenih nacionalnih armija. Najveći broj njih su artiljerci i tenkisti. Mnoge sam poznavao kad su bili kapetani, majori i potpukovnici 1984-85, a u ovom besmislenom ratu postali su generali.

Gospodo generali, na početku rata 1990. i 1991. većina to niste bili, ali ste učestvovali u ratu i u njemu napredovali, vjerovatno brže nego što ste se nadali. Iako tada niste bili na čelu JNA i u višim komandama, položili ste zakletvu i SFRJ i JNA. Zato snosite pred istorijom i narodima dio odgovornosti za dezintegraciju zemlje i Armije. Brzo ste se presvukli, zamjenili simbole, stavili se u službu etnonacionalističkih ideologija i slijepo slušali aktuelna politička rukovodstva – glavne krivce za krvavu tragediju.


1994. GODINA
Ratovi u BiH se nastavljaju. Hrvatska, koristeći ranije parcijalne vojne uspjehe i slabosti Republike Srpke Krajine, uz pomoć dogovora Tuđmana i Miloševića i Amerikanaca, priprema obračun sa Srbima u zapadnoj Slavoniji, Baniji, Kordunu, Lici i sjevernoj Dalmaciji.

– 4. januara u Beču počeli pregovori bosanskih Hrvata i Muslimana o podjeli BiH. Hrvatski ministar na Palama, a Krajišnik u podjeljenom Mostaru.

– 10. januara saglasnost NATO-u da se izvedu napadi iz vazduha kako bi se spriječilo gušenje Sarajeva.

– 5. februara masakr na pijaci Markale (69 mrtvih i oko 200 ranjenih). Svi demantuju odgovornost za “najefikasniji pogodak”, od preko pola miliona granata sručenih na Sarajevo za 23 mjeseca.

– Avioni NATO patroliraju iznad BiH i djela Hrvatske.

– Borbe u centralnoj Bosni između Muslimana i Hrvata i kod Olova između Srba i Muslimana.

– Velika diplomatska aktivnost. Oven, Rouz, Stoltenberg, Verner, Kozirjev, Ćurkin s jedne i Karadžić, Izetbegović, Mladić s druge strane. Ruski bataljon na Palama. Skidanje opsade Sarajeva i topovi su privremeno zaćutali.

– Vojska Republike Srpske proglasila opštu mobilizaciju.

– Postignut je Vašingtonski sporazum u situaciji kada Srbi drže 70% teritorija BiH, kada je u BiH 30.000 hrvatskih vojnika, kada je proglašena Muslimansko-hrvatska federacija i tako velik deo muslimanskih snaga oslobođen za borbu protiv Mladićeve vojske.

– Počelo je povlačenje i predaja teškog naoružanja u okolini Sarajeva (bosanski Srbi predali 225 a Muslimani 43 topa).

– Komandanta glavnog štaba RSK generala Novakovića zamjenio general Čeleketić.

– Martić i Abdić u Beogradu potpisali Sporazum o miru na linijama dodira. Posredovao Slobodan Milošević.

– 28. februara kod Banja Luke američki F-16 oborili 4 aviona “Galeb”.

– Marta mirovne snage preuzele tuzlanski aerodrom; znatno pojačane snage UN u BiH.

– 22 - 29. marta pregovori i parafiran Ugovor o razgraničenju vojnih snaga u Hrvatskoj na 6 od 35 sektora.

– Slovenačka vlada smjenila ministra odbrane Janeza Janšu, koji od tada postaje najekstremniji opozicionar.

– Marta počinje najavljena muslimanska proljećna ofanziva.

– U aprilu velike borbe na istočno-bosanskom trouglu Čajniče-Foča-Goražde. Ofanziva Muslimana u cjeloj BiH i napadi hrvatske vojske u Posavini.

– Evakuacija teškog naoružanja u dubinu 10-20 km duž linija dodira na 1600 km dugom frontu krajiško-hrvatskom.

– Kontraofanziva srpskih snaga i bombardovanje srpskih položaja oko Goražda. U Goraždu poginulo više od 700, a ranjeno 2.000 ljudi.

– Posebno je žestoka bitka za Goražde – “bezbjedosnu” zonu strategijski značajnu na Drini gdje se presjeca put koji vodi ka Crnoj Gori i istočnoj Hercegovini. Tri opkoljene enklave Goražde, Srebrenica i Žepa su se uspješno branile tokom rata.

– Reakcija NATO vazdušnim udarima ali bez većih efekata. Oko 388 talaca pripadnika UN. Butros Gali traži upotrebu vazdušnih snaga NATO. Oklijevanje Akašija i pocjepanost u NATO-savezu. Pogoršanje odnosa između Miloševića i Karadžića. Goražde se održalo kao jedino mjesto na Drini.

– Helsinški odbor javio da je od 1991. do maja 1994. oko 40.000 Mađara napustilo Vojvodinu.

– Uspješna muslimanska ofanziva na Vlašić, Kupres, Ozren i Doboj.

– Juna-avgusta dolazi do raskola među Srbima, tj. godinu dana poslije Karadžićevog odbijanja mirovnog plana. Izjava Lilića: “Deset miliona građana Jugoslavije ne mogu biti taoci nijednog lidera sa teritorije Jugoslavije, ni Republike Srpske, niti Republike Srpske Krajine.” Optužba Karadžića za 19 Muslimana u Štrpcima. Kontakt-grupa nudi 51% teritorije sa Sarajevom – federaciji, a 49% Srbima (koji ovim gube 21% od onoga što su zauzeli).

– Karadžić odbacuje mape, a Milošević je uz Kontakt-grupu. Sastanak u Dobanovcima. Karadžić se opet ne slaže i u Ženevi izjavljuje: ”Plan je katastrofalan.” Rusi su angažovani da i preko generala Gračova ubjede Pale. Paljanska skupština po treći put (3. avgusta) odbija mirovni plan, a 4. avgusta je blokada Karadžića. Posmatrači duž granica Srbija-Crna Gora sa BiH. Za takav potez skinut je dio sankcija prema Srbiji. Raskol među Srbima se nastavlja.

– Fikret Abdić proglašava AP Zapadna Bosna. Rat između Muslimana u Cazinskoj Krajini.

– NATO snage su izvršile preko 3.400 letova sa 750 napada na oko 60 ciljeva.

– 8. juna okončani u Ženevi pregovori o BiH.

– I pored toga nastavljene borbe u tzv. “Bihaćkom džepu” i etničko čišćenje oko 50.000 Muslimana i 37.000 Hrvata u Bosanskoj Krajini.

– “Indipendent” objavio da su u Hrvatskoj srušene 33 katoličke crkve, Srbi prijavili rušenje 243 religijska objekta, a u BiH je srušeno 900 džamija i 550 oštećeno.

– 4. jula sporazum da je završen rat između Muslimana i Hrvata u BiH. Međutim u Bihaću i Cazinskoj krajini su nastavljene borbe.

– Od 1994. u Hrvatskoj boravi američki general R. B. Griffits.

– Ocjenjuje se da avgusta 1994. armija BiH broji 110.000, bosanski Srbi 80.000, bosanski Hrvati 45.000, hrvatska vojska 100.000 i Srbi iz Krajine 50.000. Ili ukupno odnos je 255.000 : 130.000 u korist Hrvata i Muslimana.

– 5. korpus armije BiH zauzeo Veliku Kladušu iz koje je u Hrvatsku izbjeglo preko 20.000 Muslimana.

– Avgusta A. Izetbegović sarajevskom “Oslobođenju” daje intervju da su na putu da formiraju vojsku od 200.000 ljudi.

– Septembra Komesarijat za izbjeglice UN (Rod Redmond) iznosi sljedeće podatke: 955.400 stanovnika BiH je moralo da napusti svoje domove. Na teritorijama pod srpskom kontrolom od 837.000 Muslimana i Hrvata ostalo je samo 80.000. Najveće etničko čišćenje u Bijeljini i regionu Banja Luke. Na teritoriji federacije od 235.000 Srba, sada ih ima 49.000. Najveće etničko čišćenje Srba je zapadna Hercegovina, gdje je ostalo samo 5.000.

– Oktobra 1994. ofanziva V korpusa armije BiH u regionu Bihaća i to je (po generalu Rouzu) promjena “strateške ravnoteže na štetu vojske bosanskih Srba.”

– Novembra 1994. pala je u ruke muslimanskih i hrvatskih snaga kupreška visoravan i sam grad Kupres. To je početak operacije “Maestral” (odsjecanje Knina uzimanjem Dinare i Bosanskog Grahova). Kupres napustilo 2.500 Srba.

– Na Igmanu zaustavljena muslimanska ofanziva.

– R. Karadžić nagovijestio zavođenje ratnog stanja rekavši “Rat se mora završiti! Ući ćemo u odlučujuću bitku protiv neprijatelja kojeg ćemo poraziti vojnički, iako to do sada nismo želeli.” Kakva samouvjerenost?

– “Špigl” ocjenjuje da je “armija BiH u strateškoj prednosti. Ona ima 120.000 boraca, a Srbi 80.000, od kojih 2/3 nije spremno da stavlja živote na kocku “zbog ideje o velikosrpskom carstvu”

– Srbi izvršili napad na Bihać – sa Udbine.

– 17. novembra u Sarajevu je raketirana zgrada Predsjedništva BiH.

– 21. novembra avijacija NATO sa 39 bombardera napala aerodrom Udbinu po odobrenju generalnog sekretara UN Butrosa Galija. Najveća avio-akcija NATO-a od formiranja. Istovremeno su izvedena dva napada na srpske položaje u reonu Bihaća.

– 30. novembra R. Karadžić nije došao u Sarajevo na kontakt sa B. Galijem.

– U Zagrebu i Kninu – decembra potpisan sporazum o ekonomskoj saradnji Republike Hrvatske i RSK.

– Smanjenje tenzije u istočnoj Slavoniji.

– Napad hrvatskih snaga prema Grahovu i Glamoču se nastavlja.

– 19. decembra Karter u BiH (devet sati razgovora sa Karadžićem). S. Milošević izrazio podršku njegovim naporima.

– Vojni sud u Beogradu osudio generala Trifunovića i grupu oficira na 11 godina zatvora. Javnost se pita, a gdje su glavni krivci, pretpostavljeni generalu Trifunoviću.

– 31. decembra bosanski Srbi na Palama i Muslimani u Sarajevu potpisali sporazum o prekidu neprijateljstava. Poslije toga borbe su nastavljene i 1995. godine.


1995. GODINA
Rascjep među Srbima i stvaranje jakih hrvatskih i bosanskih oružanih snaga doveli su ove godine do najvećeg preokreta u petogodišnjim ratovima. Srbi naglo gube. Više teritorija prešlo je iz jednih u druge ruke nego u bilo kojem ranijem periodu. Amerikanci, naročito poslije tragične Srebrenice, preuzimaju glavnu ulogu – prekretnica u američkoj politici prema ratovima u Jugoslaviji.

– Krajem 1994. i početkom 1995. izvodi se operacija “Maestral” – na Glamoč, Grahovo i Dinaru radi odsjecanja Knina. To je uvod u plan “Bljesak” i “Oluju” maja i avgusta 1995.

– Januara članovi Kontakt-grupe su u Beogradu, na Palama, u Sarajevu i Zagrebu radi ubrzanja mirovnog procesa. Prekid rada Kontakt-grupe, jer bosanski Srbi odbijaju da prihvate mirovni plan. Početkom godine sukobi u BiH ne prestaju uprkos četvoromjesečnom primirju.

– Nacrt plana “Z 4” – pod nazivom “Nacrt sporazuma o Krajini, Slavoniji, južnoj Baranji i zapadnom Sremu”, predviđa autonomnu oblast Srpska Krajina. RSK odbija Plan koji joj nudi vladu, policijske snage, novac, porez, ćirilicu i javne službe, tj. sve osim spoljnih poslova, odbrane i državljanstva.

– Reakcije zapada od masleničke i drugih ograničenih operacija u Hrvatskoj do 1995. bile su slabe.

– 16. februara dogovor između Martića i Karadžića (na Oštrelju) o zajedničkim vojnim akcijama.

– 18. februara i hrvatska vlada odbija Plan “Z 4”.

– 5. marta ministar odbrane Hrvatske Gojko Šušak tvrdi da je hrvatska vojska dovoljno snažna da slomi otpor Srba prije nego što Vojska Jugoslavije pritekne u pomoć. Hrvatska i Federacija BiH osnovale su zajedničku vojnu komandu na čijem čelu je general zbora Janko Bobetko. To su pripreme za “Bljesak” i “Oluju”.

– Prekid četvoromesečnog primirja i velike borbe istočno od Tuzle i oko Vlašića. Egzodus preko 4.000 Srba.

– U proleće 1995. predstavnica Srpskog građanskog vjeća iz Tuzle Nada Mladina iznijela je podatke o bilansu rata u BiH: “Ubijeno je preko 200.000 ljudi, 17.000 nestalih civila, srušeno je 1.200 džamija, 171 katolička i 10 pravoslavnih crkava. Ranjeno je oko 34.000 djece, od toga 15.000 u Sarajevu. 65.000 djece je u izbjeglištvu, a protjerano je iz svojih domova preko 2.000.000 ljudi”.

– 31. marta uveden je UNPREDEP u Makedoniji, a UNPROFOR u Hrvatskoj preimenovan je u UNCRO.

– 9. aprila Srbi ponovo granatirali Sarajevo, a 14. aprila Skupština Republike Srpske u Sanskom Mostu saslušava kritički osvrt generala R. Mladića na aktivnost političkog vrha Republike Srpske. Ali, ovo nije razlaz Mladića i Karadžića.

– Do aprila 1995. mirovne snage UN izgubile su 156 pripadnika. Najviše je poginulo Francuza – 57. U bivšoj Jugoslaviji aprila 1995. nalazi se 43.990 pripadnika stranih trupa od čega 23.600 u BiH.

– U aprilu su borbe oko Brčkog, a Butros Gali preti da će povući snage iz BiH.

– 24. aprila Haški sud pokreće istragu protiv Radovana Karažića, Ratka Mladića i učesnika u čišćenju Lašvanske doline 1992.

– Patrijarh Pavle je na Palama gdje drži liturgiju, rekavši: “da odgovornosti treba utvrđivati posle rata”. Zar ovo nije podrška Karadžiću, a kontra Haškom sudu?

– Maja 1995. krajiški Srbi su neposredno pred katastrofom, a napad “orkanima” na Zagreb (7 mrtvih i 40 ranjenih) ubrzava ovaj proces.

– 1. maja 1995. je operacija “Bljesak” – napad na zapadnu Slavoniju iz Novske, Pakraca i Nove Gradiške. Oko 5.000 Srba krenulo je u Bosnu zajedno sa djelom jedinica 18. korpusa. U štampi piše da je poginulo oko 400 a da se predalo oko 700 Srba. 22. maja 6 projektila pada ponovo na Zagreb kao odgovor na “Bljesak”. Izvršen je još jedan napad i po pisanju štampe u ta dva napada poginulo je 5 a ranjeno oko 60 ljudi.

– Smanjene su teritorijalne ambicije Srbije, a sva obećanja od 1991. i 1992. godine da će najprije JNA a poslije i Vojska Jugoslavije braniti Krajinu nisu ispunjena. Ni u “Bljesku” ni u “Oluji” Beograd i Pale nisu preduzeli ništa. Obe ove operacije nisu imale samo vojni cilj nego i prvenstveno čišćenje Krajine od Srba a i planirane su na pretpostavci da Srbi van Krajine neće reagirati. Za Slobodana Miloševića sankcije su bile jedino i centralno pitanje.

– Zagrebačka “Panorama” objavljuje podatke o snagama Republike Hrvatske i RSK. Hrvatska ima 114.000 aktivnih, 490.000 rezervnih i 38.000 policijskih snaga, tj. ukupno oko 650.000. RSK ima 38.000 aktivnih, 15.500 rezervnih i 4.100 policijskih snaga, tj. ukupno oko 57.000.

– U maju je novo aktiviranje srpske dobrovoljačke garde pod komandom Arkana i četnika Vojislava Šešelja, koji su autobusima prebacivani u Republiku Srpska Krajina.

– Granatiranje Sarajeva ne prestaje.

– 16. maja komandant vojske RSK general Čeleketić (ranije komandant 18. korpusa) podnosi ostavku, a imenuje se novi komandant general Mile Mrkšić, zamjenik načelnika generalštaba Vojske Jugoslavije.

– U toku maja su borbe oko Sarajeva i bombardovanje srpskih objekata oko Pala. Na ovo Srbi reaguju granatiranjem šest zona: Tuzla, Goražde, Srebrenica, Žepa i Sarajevo. U Tuzli je poginulo 70, a ranjeno oko 150 ljudi. Srbi počinju hvatati taoce, a OUN reaguje bombardovanjem Pala.

– 26. maja Sabor SPC apeluje da se ne priznaju države Hrvatska i BiH.

– Koncem maja Srbi kao taoce drže 388 vojnika i 32 posmatrača iz OUN. U Jadran stiže 2.000 specijalaca američke pješadije. Ofanziva Muslimana na Ozren. Izbjeglo preko 4.000 Srba. Borbe na cesti Sarajevo-Foča.

– Početkom juna prebačeno je u Bosnu preko Splita oko 10.000 vojnika OUN.

– 6. juna hrvatske snage zauzele su Šator i artiljerijom pokrivaju Glamoč, Drvar i Grahovo.

– Fondacija Borisa Vukobrata u Parizu objavljuje da je poginulo preko 150.000, ranjeno 350.000 i raseljeno oko 2.500.000 ljudi.

– Borbe oko Sarajeva, Goražda i Doboja. Priprema muslimanskih snaga da deblokiraju Sarajevo i akcije na Majevici.

– 20. juna poziv svim obveznicima koji žive u SRJ da se do 5. jula jave u svoje jedinice pod pretnjom krivičnog postupka.

– Borbe u Cazinskoj krajini se nastavljaju.

– 12. jula pala je Srebrenica. "Plavi šlemovi" predali su generalu Mladiću oko 37 hiljada stanovnika, a o sudbini još oko deset hiljada mladića i muškaraca ništa se ne zna. Zapravo, pod formulacijom "nestali", krilo se ono najgore. Fotografije generala Mladića i pukovnika Karamana, komandanta “plavih šlemova”, kako jedan drugome nazdravljaju, obišla je svijet. "Drinski vukovi" su poslije Srebrenice zauzeli i Žepu. Srebrenica i Žepa, iako "bezbjednosne zone", najcrnje su tačke Srba i međunarodne zajednice.

– 21. jula Tuđman je obavijestio američkog ambasadora P. Galbrajta da 1. avgusta ide u ofanzivu. Stejt department preporučuje da američka strana ne preduzima ništa. Zapad je tako praktično dozvolio Tuđmanu da operacijama “Bljesak”i “Oluja” preseli “humano” preko 300.000 Srba iz Krajine.

– Jula je Slobodan Milošević u Trepči (“Kosovo te voli”) gdje izjavljuje: "Kosovo će postati područje međusobnog razumevanja i zajedničkog života". A šta se dogodilo u 1998? Pravi rat na Kosovu na teritoriji Republike Srbije i SRJ.

– Novi načelnik generalštaba u Hrvatskoj (umjesto Janka Bobetka) Zvonimir Červenko je izjavio: "Hrvatska će ratovati i postoje ratni planovi slični operaciji ‘Bljesak’". Nagovijestio je “Oluju”.

– 16. jula je sukob na liniji razdvajanja kod Osijeka. U toku je upotreba snaga SFOR-a za brza dejstva, naročito oko Sarajeva.

– 26. jula u Kladuši je proglašena Republika Zapadna Bosna, nastala od AP Zapadne Bosne.

– 28. jula pali su Grahovo i Glamoč. 5.000 izbjeglica kreće ka Drvaru. U Republici SK proglašeno je ratno stanje.

– 30. jula su žestoke borbe oko Bihaća, a vojnici RSK su se povukli iz bihaćke enklave. Patrijarh Pavle je u Glini i Kninu a hercegovački korpus tuče plaže oko Dubrovnika.

– Glavni štab Vojske Republike Srpske preimenuje se u generalštab. Komandant je Karadžić, a general Mladić je savjetnik vrhovnog komandanta.

– 4. avgusta u 5,00 počinje “Oluja”.

– 5. avgusta u 12,30 hrvatska vojska ušla je u Knin. Avioni sa Udbine prebačeni su u Banja Luku, a 11. slavonsko-baranjski korpus artiljerijom napada Osijek i Vinkovce.

– 6. avgusta pali su Petrinja, Udbina, Korenica, Teslin-grad, Plitvička jezera, Slunj i Otrić. Tuđman je u Kninu.

– 8. avgusta završena je “Oluja”. Po prvim izvještajima, na hrvatskoj strani bilo je 118 mrtvih i 620 ranjenih.

– 16. avgusta napredovanje prema Drvaru, a 19. avgusta patrijarh Pavle je u Trebinju.

– 26. avgusta Tuđmanov “vlak slobode” od Zagreba kroz Liku i preko Knina, ide do Splita. Sva pažnja okreće se prema Vukovaru i istočnoj Slavoniji s pretnjom “ako ne milom ono silom”. U “Oluji” je spaljeno 75% srpskih kuća, ubijeno 242 osobe, od toga 156 vojnika i 107 civila, obavještava “Feral tribjun”.

– 30. avgusta je sastanak na kojem prisustvuju: Slobodan Milošević, Momir Bulatović, Radoje Kontić, Zoran Lilić, Pavle Bulatović, Momčilo Perišić, Radovan Karadžić, Nikola Koljević, Biljana Plavšić, Momčilo Krajišnik, Ratko Mladić, Milan Gvero, Đorđe Đukić, Zdravko Tolimir i Dušan Kozić, kada potpisuju Sporazum o budućoj saradnji i pregovorima. Svjedoci na ovom skupu su: patrijarh Pavle i episkop Irinej Bulović.

– 30. i 31. avgusta je najmasovnija akcija vazdušnih snaga NATO sa preko 60 aviona oko Sarajeva, Tuzle, Goražda i Mostara radi “upozorenja bosanskim Srbima da ne idu dalje”. Aktiviran je Holbruk. Težišno zbog Sarajeva i zaustavljanja ofanzive u BiH.

– 4. septembra je povlačenje teškog oružja oko Sarajeva, a 5. i 6. septembra bombardovanje Lukavice, Majevice, Jahorine i Pala. Prekinute su sve telefonske veze RS sa svijetom.

– 14. septembra povlačenje artiljerije i drugog teškog oružja od Sarajeva.

– 5. korpus vojske BiH zauzeo je Bosanski Petrovac i ide prema Ključu i Mrkonjić Gradu. Cilj je zauzimanje puta AVNOJ-a Bihać-Jajce.

– 17. septembra armija BiH zauzima Sanski Most i Bosansku Krupu, a Radovan Karadžić izjavljuje: “Izgubili smo gradove i teritorije, koje su vekovima pripadale srpskom narodu”.

– 27. septembra Franjo Tuđman podjelio je 168.487 medalja za tri operacije: “Bljesak” (zapadna Slavonija), “Oluja” (Kninska krajina) i “Ljeto” (Bosanska krajina).

– Početkom oktobra muslimanska ofanziva oko Sarajeva, a 11. novembra sve tri zaraćene strane u BiH postigle su sporazum o primirju, koje treba da traje 60 dana.

– 15. oktobra predstavnici Ujedinjenih nacija u Kninu izjavili su da su poslije “Oluje” poginula 128 civila, da se u zatvorima nalazi oko 700 Srba, da je spaljeno 22.000 kuća i 320 zaselaka i da je od oko 135.000 Srba ostalo samo 3.000.

– 23. oktobra Radovan Karadžić je izvršio smotru oko 600 pripadnika srpske dobrovoljačke garde povodom “završetka uspješne misije”.

– 31. oktobra delegacija Srba (Milošević, Milutinović, Bulatović, Koljević, Krajišnik i Buha) odletela u Dejton, a 1. novembra počeli su pregovori o miru u BiH.

– 12. novembra je Erdutski sporazum – značajan korak u pravcu mira u sremsko-baranjskoj oblasti.

– Ceo novembar su velike aktivnosti oko dolaska snaga UN koje treba da obezbjede primirje.

– 21. novembra Klinton objavljuje da su u Dejtonu “predsjednici Hrvatske, Srbije i BiH postigli sporazum da se okonča rat u Bosni”, a 22. novembra suspendovane su sankcije koje su trajale 1253 dana. Interesantne su izjave trojice vladara. Slobodan Milošević: “Cilj našeg puta bio je mir i taj cilj je uspešno postignut”. Franjo Tuđman: “Dobili smo sve što se moglo, ali ne i cjelu Bosansku posavinu”. A Alija Izetbegović: “80% i 90% onoga što smo tražili u Dejtonu.”

– 1. decembra Savjet NATO odlučuje da u BiH šalje 2.600 stručnjaka i vojnika.

– Dejtonski sporazum (novembar-decembar 1995) i njegova ceremonija u Parizu (14. decembra) predstavlja kraj jednom iscrpljujućem, najgorem vojnom konfliktu – ratovima u Evropi poslije II svjetskog rata. Dolazi IFOR sa preko 60.000 vojnika pod NATO-komandom, da uspostavi i obezbjedi mir, a protiv nasilne upotrebe sile za stvaranje etnički čistih država.

Snage IFOR-a su raspoređene po sljedećem:

– Sektor sjever – sjedište u Tuzli (20.000 Amerikanaca, 2.000 Rusa, 2.700 Skandinavaca i manje snage iz pribaltičkih država bivšeg SSSR-a i Poljske);

– Sektor jugozapad – sjedište u Gornjem Vakufu (13.000 Britanaca, 3.000 Pakistanaca, 1.200 Holanđana, 1.000 Kanađana, 1.600 Malezijaca, 1.200 Marokanaca i 850 Čeha);

– Sektor jugoistok – sjedište u Sarajevu (8.000 Francuza, 2.300 Italijana, 1.200 Španaca, 900 Portugalaca, Belgijanaca i Luksemburžana).

Pored ovih snaga, tu su još vojnici iz Austrije, Bangladeša, Bugarske, Egipta, Grčke, Mađarske, Rumunije i najmanje Njemaca. Ovo su samo kopnene snage i na teritoriji BiH, a u Sredozemlju i po Evropi je podrška i rezerve sa svih kontinenata osim Australije.

– 9. decembra u Londonu završena je Konferencija o primjeni Dejtonskog sporazuma (43 zemlje). Domaćin Džon Mejdžor je tada izjavio: “Rat u BiH odneo je više od 200.000 života. Bio je jedan od najstavičnijih ratova u posljednjih pola vjeka i daleko najozbiljniji oružani sukob poslije II svjetskog rata”.

– 14. decembra predsjednici Hrvatske, BiH i Srbije potpisali su u Parizu Mirovni sporazum o Bosni i Hercegovini, a 15. decembra UNPROFOR se preimenuje u IFOR.

– 21. decembra komandant IFOR-a general Smit sa načelnicima generalštabova muslimanskih, srpskih i hrvatskih snaga dogovara povlačenje na linije razgraničenja.


Nastavak slijedi...

– Oktobra Međunarodni crveni krst objavio postojanje 52 logora u BiH (24 srpska, 19 muslimanskih i 9 hrvatskih).

joooj, nisi trebo ici crvenom bojom. sad ce drugi dodati i druge boje...

WizzardFromBOZ wrote:

– Oktobra Međunarodni crveni krst objavio postojanje 52 logora u BiH (24 srpska, 19 muslimanskih i 9 hrvatskih).

joooj, nisi trebo ici crvenom bojom. sad ce drugi dodati i druge boje...

Slijedece 1993. godine otkrivena su jos tri... ukupno 55.

Ovaj rat je bio naše samoubistvo. Nije nas ubila strana agresija, već smo ubili sami sebe. Ipak, za kakvu-takvu utjehu je da ovaj rat, ipak, nije rat naroda, nije sukob među njima i ljudima, u najširem smislu, nego rat stranaka, frakcija, vođa, borba za vlast, rat politika hegemonizma i separatizma, sa različitim stepenom odgovornosti.

Mala utjeha.ali dopusta neku nadu.Ako se ikad gola istina prihvati ?!

ljudima najcesce nije bitna istina, vec ono kako se oni OSJECAJU.
a kako se mnogi osjecaju nije mislim potrebno ni spominjati...

popajic wrote:

Ovaj rat je bio naše samoubistvo. Nije nas ubila strana agresija, već smo ubili sami sebe. Ipak, za kakvu-takvu utjehu je da ovaj rat, ipak, nije rat naroda, nije sukob među njima i ljudima, u najširem smislu, nego rat stranaka, frakcija, vođa, borba za vlast, rat politika hegemonizma i separatizma, sa različitim stepenom odgovornosti.

Mala utjeha.ali dopusta neku nadu.Ako se ikad gola istina prihvati ?!

Nase 'istine' ne sluze nikome na cast. Mozda se intimno i prihvate ali da ce se udarati na velika zvona...? Nece! Jos zadugo nece.

Kaze meni jedan poznanik: "Pametan narod suti o svojoj sramoti i ne iznosi je javno..."

Prema ovome samo kod drugih mozemo procitati lose o nasoj istini. I obrnuto vrijedi... Mi cemo iznositi njihov prljav ves na svijetlo dana.

Jebati nas kad smo stidljivi.

Fair Life wrote:Kad bi ovaj moj trud bio nagradjen i sa ponekim vasim komentarom... ih, nikad sreci kraja.

ma mi smo mnogo sebicni da komentiramo

pogledaj broj pregleda teme

i to je neki indikator

p.s. zahvaljujem se na knjizi

Drvosjeca iz Dejcica wrote:Citam i ibretim se kako neki i pored svega ovoga i danas trune da je Alija prodao BiH. Da je kojim slucajem umjesto Alije na celu drzave u oni doba bila Majka Tereza rat bi sa istom zestinom dosao i prosao kroz BiH. BiH je trebala biti samo kusur u potkusurivanju velikodrzavnih projekata, sve ostalo je posljedica tih projekata.

Ma bravo!! Sve je posljedica dogovora Milošević-Tuđman i njegove realizacije Izgleda da je alija bio slabovidan,pa nije vidio šta srbi rade u hrvatskoj,pa mi rat dočekasmo ko kurbani za ramazan,a tek ostale odluke koje su nas koštale 15-20.000 života,pa islamizacija armije,atentat na sefera,prodaja srebrenice,ma sve su to sloba & krivousti krivi,naš lijepi alija nit´luk jeo nit`luk miris`o.Samo te bajke da alija NIJE prodao bosnu fino na papir,uokviri pa pošalji u njegov mauzolej na vratniku-možda ti mali princ stavi koji euro(od onih deset milijardi maraka za odbranu) u padže.

Drvosjeca iz Dejcica wrote:BiH je trebala biti samo kusur u potkusurivanju velikodrzavnih projekata, sve ostalo je posljedica tih projekata.

Upravo tako.

ne cijenim naručito franju tuđmana, ali čitajući ovo sve mi se više čini da je povlačio daleko najbolje poteze od svih nazovi državnika upetljanih u ovu balkansko narodno kazalište.

osa wrote:ne cijenim naručito franju tuđmana, ali čitajući ovo sve mi se više čini da je povlačio daleko najbolje poteze od svih nazovi državnika upetljanih u ovu balkansko narodno kazalište.

Ovo je izgleda JEDINA stvar oko koje ću se složiti sa tobom,naravno ti potezi su bili daleko najbolji za hrvatsku državu,a za narod baš i ne jer je krivousti prodao četnicima posavinu najbogatiju i najplodniju "hrvatsku" zemlju!

“Pred istorijom krivicu i odgovornost za rat moraju da snose,
a prije ili kasnije do toga će doći, oni koji su formulisali politiku
sile i donosili odluke o upotrebi oružja. To su oni koji su pokušali
uvjeriti svijet ‘da Srbija nije u ratu’.”
(Autor)

IX - VOJNIČKO RAZMIŠLJANJE O UNAPRED IZGUBLJENOM RATU – RATOVIMA

“Psihološki efekti besmislenih ratovanja su na mnogo mjesta dublji,
nego oni na vojnom polju.”
(Pukovnik dr Dušan Plenča)

“Srbija je najviše bila protiv reformi, ukinula je pokrajine (autonomije),
prekinula veze sa drugim delovima Jugoslavije i Evrope, vodila ratnu politiku
i rezultat svega toga bio je rat. Srpski nacionalni rat je izgubljen, jer ga nije
trebalo ni voditi.”
(Mirko Tepavac)

ŠTA JE TREBALO, A ŠTA NIJE TREBALO DA SE ČINI ?

Šta je trebalo, a šta nije trebalo (smjeo) da čini armijski vrh, sam ili sa svojom Vrhovnom komandom, prije izbijanja rata? Po mojem saznanju i uvjerenju, to bi se moglo sažeti u više pretpostavki i odgovora:

– Prije ovog rata nije trebalo ići na svojevrsnu radikalnu reviziju koncepcije odbrane, planova razvoja i sistema komandovanja u oružanim snagama. Trebalo je ići na manji obim ratnih oružanih snaga - na manju JNA i manju Teritorijalnu odbranu. Ne stvarati krupne sisteme naoružanja, već lakše i jevtinije - više transportera a manje tenkova, više lakih a manje krupnih artiljerijskih oruđa, više helikoptera a manje supersoničnih aviona.

– Nije trebalo ulaziti u najveću reorganizaciju oružanih snaga u špicu jugoslovenske krize (1987-1990) i tako “reorganizovani” biti faktički dezorganizovani, pogotovo onda kada je većina republika i veliki broj kadrova u oružanim snagama bio protiv te i takve reorganizacije. Takođe, nije trebalo ukidati divizije i na taj način rušiti tradicije jedinica iz NOR-a, niti uvoditi korpuse sa istorijski neosnovanom numeracijom. Nije trebalo stvarati komande (oblasti) vojišta već ostaviti armije. Nije bilo potrebno ukidanje 7. (sarajevske) i 9. (ljubljanske) armije i potčinjavanje jedinica u Sloveniji Zagrebu, a jedinica u Bosni Beogradu. Teritorijalnu odbranu nije trebalo potcjenjivati, već je smanjivati i više razvijati u skladu sa specifičnostima republika. Takve radikalne promjene nije smjelo odobriti Predsjedništvo SFRJ.

– Očekivalo se da će savezni sekretar za NO, poslije admirala Branka Mamule, kome je za dvije godine produžen mandat, biti civil, demokratske i jugoslovenske orijentacije. Bilo je govora o tome da bi to mogao biti neko iz Slovenije, Bosne i Crne Gore. Bilo je to i ranije predlagano. Veljko Kadijević nije ispunjavao osnovne uslove važećih kriterija za funkciju saveznog sekretara. Kada je postao savezni sekretar (1988) imao je 63 godine i, po tadašnjim propisima, trebalo je da ide u penziju 1987. (sa 62 godine). Njemu rukovodstvo države produžava mandat do 67 godina starosti. To je greška Predsjedništva SFRJ, Predsjedništva SKJ i onih republičkih i armijskih rukovodilaca koji su mu pružili podršku i predlagali ga za ovu funkciju. Najviši čin, generala armije, nije trebalo da dobije ni Veljko Kadijević, kada taj čin već nisu imali Koča Popović, Peko Dapčević, dr Mihailo Apostolski, Rade Hamović i Stane Potočar.

– Armijski vrh (SSNO, Generalštab i komandne oblasti) morali su se ranije izdići iznad republičkih i pojedinih nacionalnih interesa kategoričkim izjašnjavanjem za mirno rješenje svih problema, a naročito u fazi pregovaranja i šetanja republičkih lidera od Ohrida do Brda. Uz stav da se priznaju i odbrane raniji i novi suvereniteti republika.

– Na rastuće nacionalizme u zemlji, JNA je s pravom upozoravala, ali jednostrano. Ipak su neki nacionalizmi bili i ostali agresivniji (srpski i hrvatski), a i tradicionalno su drugačiji. Jedni se (slovenački i makedonski) zadržavaju unutar svojih nacija i na manjem prostoru, a drugi prelaze okvire svojih država i opasniji su za jedinstvo i međunacionalne odnose - što je pokazao i ovaj besmisleni rat i stanje poslije njega.

Dio armijskog vrha je posljednjih godina situaciju vidio suviše crno, bez obzira na stanje jugoslavenske krize. Takvu sliku prenosio je u šire armijske redove, na Predsjedništvo SFRJ i SIV. U promjenama koje su bile nužne, vidio je, u prvom redu, samo raspad sistema - bojao se ili nije imao dovoljno vjere u demokratiju.

– Pred rat, sve više se srećemo sa pojedinačnim, površnim i zlobnim ocjenama o NOV i POJ i o JNA. Počelo se obezvrjeđivati dostignuća jedne i druge. Tu su bili sve glasniji nekadašnji domaći pripadnici ili poštovaoci kvislinških vojski, koji su pokušali svoju izdaju opravdati blaćenjem partizana. Javljaju se i pojedinci iz redova JNA, koji su ranije bili kažnjeni ili su u procesu razvoja oružanih snaga imali neka “svoja viđenja”. Napadi na narodnooslobodilačku borbu i Vrhovnog komandanta su rasli. Armijski vrh i državna rukovodstva su neenergično reagirali na te napade.

– Ponašanje SSNO-a prema SIV-u u Saveznoj skupštini trebalo je biti drukčije. SIV Ante Markovića imao je oponente u saveznom sekretaru za narodnu odbranu i saveznom sekretaru za unutrašnje poslove. Oba ova ministra (generale) izabrao je pri konstituisanju svog kabineta Ante Marković, ili je morao da pristane na njihov izbor. Obojica su, u jednom trenutku, prešli u ekipu Predsjedništva SFRJ, čiji je kapiten bio Borisav Jović. Da li su pomenuta dvojica igrača od početka igrala i za timove van SIV-a, to znaju oni i kapiteni timova u SIV-u, Skupštini SFRJ i Predsjedništvu SFRJ. Pokazalo se da su imali kapitene i van ovih saveznih institucija. Najvjerovatnije je da tada Savezna vlada gubi ingerencije po vojnim pitanjima, iako su formalno u njenom sastavu oba sekretarijata. Dakle, odnosi na relaciji SIV-JNA i SIV-Predsjedništvo SFRJ su konačno uzdrmani s ciljem da se obori Ante Marković i dobiju Armija i SUP.

– Sve više naglašavanoj, glupoj i anahronoj tezi da ne mogu živjeti zajedno Srbi i Hrvati i Muslimani, armijski vrh se nije najenergićnije suprotstavljao. Armijska propaganda se nije dovoljno borila protiv ovakvih shvatanja, protiv svih nacionalističkih ideologija, homogenizacija i hegemonija.

– Prisjetimo se Gazimestana (1989), gdje su postrojeni J. Drnovšek, V. Kadijević i A. Marković - vrhovni komandant, načelnik Štaba i premijer. U sredini je S. Milošević. Ni jedan od njih nije trebalo da bude tamo.

– Nije trebalo (1990) oduzimati oružje Teritorijalnoj odbrani većine republika i pokrajina. Trebalo je istrajati u sprečavanju, zabrani i razoružanju, u saradnji sa milicijom, svih paravojnih snaga u svim djelovima zemlje.

– Ako armijsko rukovodstvo nije (1990) podržalo Savez komunista u Sloveniji, Hrvatskoj, Bosni i Makedoniji, onda to nije trebalo učiniti ni u odnosu na Savez komunista u Srbiji i Crnoj Gori.

– JNA se trebala više osloniti i podržati antinacionalističku i antiklerikalnu inteligenciju.

– U oblasti privrede, nije se razmišljalo o vezama među republikama, o gubicima odnosa sa Zapadom i nesvrstanim zemljama, o nafti, o izvozu sopstvene energije, o činjenici da glavne željezničke i druge veze sa Evropom i svijetom idu preko Hrvatske, Slovenije i preko Jadrana, o značajnim sirovinama u Bosni, o blokadi Dunava i brzim prugama preko Beča i prema Italiji, o međuzavisnosti industrija, posebno vojne (namenske) industrije.

– U spoljnopolitičkim odnosima zaboravljena je procjena da se u Evropi ne može ništa rješavati silom.

– Najveća i neoprostiva greška armijskog vrha je to što su u rat uvučene oružane snage, koje su kao zajednička sila svih naroda i narodnosti, mogle ostati neutralne. Nije trebalo zaratiti u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni. Nije trebalo da u rat uđu Srbija i Crna Gora. Većina generala koji su ratovali u ovom besmislenom ratu nisu ni znali šta je rat ili su ga tek tada upoznali. Da li su toga bili svjesni i da li su to sada?

– Treba otvoreno priznati suštinu konflikata u bivšoj Jugoslaviji, posebno priznati suštinu i besmislenost ratova u nizu – od Slovenije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine i, na kraju, na Kosovu (u Srbiji). Kad se i ako se to prizna, biće olakšan proces pomirenja do kojeg kad-tad mora doći.


Nastavak slijedi...

“Silom se ništa ne može dobiti na dugi rok i zato
neka stigne kazna sve ideologe, organizatore i
realizatore besmislenih Yu-ratova.”
(Autor)

NEKE KARAKTERISTIKE BESMISLENOG RATOVANJA

– Ranije akcije na Kosovu, kratkotrajni rat u Sloveniji, katastrofalni rat u Hrvatskoj, a naročito u BiH – pretvorili su se u rat protiv naroda a ne samo u rušenje novoizabranih vlasti. Ponašanje JNA dovelo je do toga da je ona postepeno postala nepoželjna za sve, osim, u datoj situaciji, za vlast u Srbiji i Crnoj Gori. Na kraju, svjedoci smo da se i u sredinama koje su podržavale JNA, kritike zbog izbijanja rata prevaljuju i na JNA da bi se izbjegla sopstvena odgovornost. Pošto se sistematski raspadala, pod uticajem mnogih faktora, JNA je gubila svoju političku težinu i na kraju se pretvorila u jednonacionalnu vojsku “nove” SRJ.

– Odlukom armijskog vrha i drugih da se uđe u rat u Slovenijl i da se pitanje budućnosti SFRJ rješava silom - JNA je politički, moralno i profesionalno doživjela debakl.

– Zarativši u Hrvatskoj, JNA doživljava i definitivni fijasko, raspada se po nacionalnoj osnovi i redukuje na srpsko-crnogorsku vojsku. Od toga trenutka, ako ne i nešto prije, njena se doktrina izjednačuje sa pogledima SANU, u kojoj je rođen i osmišljen srpski nacionalni program. Vukovar i Dubrovnik su srpsko-hrvatski rat.

– Bosna je napadnuta spolja i iznutra. Federalna armija stavlja se na stranu srpskih šovinista. U istočnoj Bosni počeli su masakri na četnički i ustaški način. Rat u ovoj republici predstavlja najprljaviji dio rata koji još upečatljivije otkriva inspiratore, naredbodavce i izvršioce. Otkriva se to šareno društvo sastavljeno od političara, kvazi-intelektualaca, vojnika i policajaca, novinara i plaćenih pasa rata. Srpska aktuelna politika, politika većine opozicije, Karadžić i njegov SDS i politika HDZ-a i Tuđmana nisu htjeli da Bosnu ostave na miru i napravili su veliko zlo za sve. Aktuelna srpska i hrvatska politika bile su i ostale fatalne za rasplet jugoslovenske krize.

– Srušeno je preko 50 najvažniih mostova - vijadukta. Najprije su rušeni mostovi na Neretvi, na planiranoj granici između Velike Srbije i Velike Hrvatske. Tu je i stari “najljepši most na svijetu” u Mostaru. Ostale mostove na Neretvi srušili su Srbi, a ovaj Hrvati. Srušeno je šest glavnih mostova preko Save (kod Jasenovca, Gradiške, Slavonskog i Bosanskog Broda, Šamca, Orašja i Brčkog), koji su povezivali Hrvatsku sa Bosnom. Rušenje ovih mostova je bilo u skladu sa politikom. Nisu rušeni mostovi na Dunavu i Drini, opet u skladu sa politikom. BiH je na ovaj način odsječena od susjeda i svjeta. Srušen je ranije i Maslenički most, opet u skladu sa politikom cjepanja Hrvatske. JNA je učestvovala u gradnji svih ovih mostova, a sada ih je rušila ili su rušeni njenim eksplozivom.

Pored mostova, porušeni su ili jako oštećeni aerodromi Bihać, Mostar, Zadar, Udbina i Dubrovnik. Onesposobljeni su Tuzla, Banja Luka i Osijek. Već osam i više godina nema avioveza Srbije i Crne Gore sa Hrvatskom, Slovenijom i BiH. Ne rade glavne horizontalne magistralne veze - Vojvodina-dravska magistrala, autoput Beograd-Zagreb, magistrala južno od Save, pruga Zagreb-Split (unska), jadranska magistrala i brodske veze Crna Gora i Hrvatska. Od vertikalnih veza ne rade veze dolinom Bosne, dolinom Vrbasa, dolinom Une. Nema brodskog saobraćaja Savom do Siska. Ne radi mnogo toga što je zajedničko, bez čega nema života i mira.

– U ovom ratu-ratovima jedni su išli na osvajanje, drugi su se branili i obratno, a svuda je tučena Jugoslavija. Sve vojne akcije ili tzv. operacije su na kraju propadale i zato što su oni koji su ih planirali i izvodili - živjeli u uvjerenju da se sve može postići samo oružjem i da nema razlike između “dejstvovanja po agresoru i vlastitom narodu”. JNA je doživjela moralni slom, jer su njeno vođstvo postepeno i sve više preuzimali vojni ekstremisti, militantni dio koji čine nevojnici i politički diletanti koji su svoje ponašanje bazirali na pogrešnoj procjeni unutrašnje i međunarodne situacije.

– Vojni vrh je mogao da izdvoji svoje mišljenje i da javno - pred licem naše i svjetske javnosti - kaže: gospodo ili drugovi političari, vi se ponašate tako i tako, to može da proizvede te i takve posljedice, JNA u tome neće učestvovati, spoljne granice branićemo rigorozno (mada ih nije trebalo braniti, jer nisu ni bile ugrožene), unutrašnje granice među republikama ne smiju se dirati. Energično je trebalo reagirati na tezu da su “unutrašnje granice administrativne”. JNA je mogla ostati u Sloveniji, Hrvatskoj, Makedoniji i Bosni bez rata i, da je ostala, rata ne bi ni bilo.

– Bilo je neophodno da i političari i vojnici obuzdaju paravojne snage angažovane za “nacionalne interese”, da obuzdaju razne misionare koji su hodali po raznim krajevima i palili fitilje. Kreatori rata se nalaze u Jugoslaviji i to je domaći rat, kojeg nisu proizveli drugi već agresivna politika iz koje je nikla agresivna vojna sila.

– Tvrdnje da je vjekovna mržnja učinila rat neizbježnim - najobičnija su laž. Svim sredstvima širili su ih najekstremniji nacionalisti a njihovoj zločinačkoj realizaciji mnogo su doprinijeli i oni strani činioci koji su oklijevali da pomognu da se spreči rat, izbjegnu stravične ljudske žrtve i ogromna materijalna razaranja, što je cjelokupan život na ovim prostorima vratilo više decenija unazad.

– Evropa i druge snage nisu na vrijeme pomogle demokratske snage, planirane i moguće reforme. Da su svjetske sile vodile odlučniju politiku, mogle su sprečiti, ili skratiti ratove. SAD i Evropa su pogrešile što 1991. godine nisu Beogradu zaprijetile da će vojnički odgovoriti na svaki napad na Sloveniju, Hrvatsku i BiH. To isto je trebalo učiniti i prema Zagrebu prije “Bljeska” i “Oluje”. Akcija NATO, a kasnije i Dejton, došli su sa zakašnjenjem.

– Umjesto da se iz najdemokratičnijeg realsocijalizma Jugoslavija, najbliža Evropi, na putu demokratizacije, prilagodi novim uslovima - otišlo se nazad u XIX vijek.

– Ovaj rat je, s jedne strane, srpska agresija, a u jednoj fazi srpska i hrvatska agresija na Bosnu, osvajački sa etničkim čišćenjem kao organizovanim i neorganizovanim terorom, sa masovnim pljačkama, sa puno revanšizma. To je rat prevarenih nacija, pri čemu su posebno prevarene srpska i hrvatska nacija.

– Rat-ratovi (1990-1995) su javno i organizovano revitalizirali četničke i ustaške snage, a i druge saradnike okupatora u Drugom svjetskom ratu.

– Rat je na najviše mjesta taktički počinjala milicija ili razne grupe poslije djeljenja milicijskih stanica po nacionalnoj liniji. To je bio prvi i najvažniji ešelon međunacionalnog rata - “avangarda etničkog rata”. A onda dolaze “dobrovoljci” i specijalne snage, kao “kompenzacija” za nedostatak pješadije.

– Obilježje ovog rata čine i klasične dugotrajne opsade gradova i naseljenih mjesta (slične srednjovjekovnim, ali sa većom razarujućom tehnikom) - Sarajevo, Goražde, Bihać i Mostar, koji nisu pali. Vukovar, Srebrenica, Jajce i Žepa, koji su pali, poluopsade Zadra, Gospića, Osijeka i Dubrovnika, koji nisu pali, ali su rušeni. Za analizu je zanimljiva i koncentracija tehnike na kilometar fronta kod ovih opsada i poluopsada. Da li su prevaziđena iskustva Staljingrada i Berlina?

– Armijski vrh nije smio da prihvati već da spreči najbrutalniji rat u kojem je srušena zajednička država i uništena višedecenijska izgradnja. Ovaj besmisleni rat je istorijski primjer užasa i gluposti i za to veliku odgovornost snose Vrhovna komanda i Štab Vrhovne komande.

– Ovaj rat-ratovi su doveli i do pravnog nepoštovanja pravila ratovanja (sredstava i načina) regulisanih rezolucijama i konvencijama međunarodnog ratnog prava. Armijski vrh je objektivno dozvolio (bez obzira na ulogu policije) da se oforme paravojne formacije, a bio je obavezan da obezbjedi poštovanje pravila međunarodnog ratnog prava. JNA i SUP nisu, na mnogim mjestima, sprečili njihovo formiranje, nečovječna djela, etničko čišćenje i druga nasilja. Armijski vrh ne može da sa sebe skine odgovornost što je oružjem, koje je JNA ostavila drugima, ubijeno i ranjeno na stotine hiljada ljudi i što je tim oružjem srušeno niz gradova i sela i istorijskih spomenika najvećeg stepena međunarodne zaštite.

Ko je do sada poražen?

– Jugoslavija je vojno poražena iznutra. Armijski vrh je razbio JNA. Uloga svih, a naročito onih u Predsjedništvu SFRJ, SRJ i Vrhovnoj komandi mora biti ocjenjena samo negativno.

– Poraženi su svi, a najviše Srbija i JNA. Izgubljen je rat u Sloveniji; JNA je izašla iz Makedonije. Iz ovih republika ispraćena je i dogovorom i oficijelno. Povukla se poslije rata u Hrvatskoj, a poslije teških razaranja. Snage JNA i TO iz Crne Gore uvučene su u rat za Dubrovnik i povukle su se na početne pozicije. Nestala je iz Bosne formiravši Vojsku Republike Srpske i svela se na Prvu armiju u Beogradu, Drugu armiju u Podgorici i Treću armiju u Nišu - srpske armije iz Prvog svjetskog rata, to jest, na srpsko-crnogorsku vojsku. JNA predstavlja najveće razočarenje u cjeloj jugoslovenskoj katastrofi. Armijski vrh je prevaren ili je prevario i izdao JNA. JNA je izmanipulisana i zloupotrebljena, nasjela je politici “srpskog primitivizma i hrvatskog jezuitizma”, koji su glavni uzroci i suština jugoslavenske tragedije.

– Armijski vrh, naročito u početku, nije realno ocjenio antiratno raspoloženje, koje je bilo vrlo izraženo; mnogi su pobjegli, mnogi su se krili da ne idu u rat, mnogi su dezertirali i mobilizacija je doživjela neuspjeh, pa se naknadno ovim pojavama pravdao neuspjeh realizacije ciljeva.

– JNA se velikim djelom transformiše u tzv. Vojsku RSK i Vojsku Republike Srpske, sa velikim količinama naoružanja, da bi te vojske izvršavale zadatke rušilačkog nacionalizma i reafirmisanog četništva. Ne amnestirajući Predsjedništvo SFRJ kao Vrhovnu komandu i druge faktore od odgovornosti, i za ovo velik dio odgovornosti pada na “dušu” armijskog vrha. Da nije bilo takve transformacije JNA u Hrvatskoj i BiH, vjerovatno bi se izbjegla ili smanjila katastrofa. Interesantno je objašnjenje Kadijevića o toj transformaciji: “Sa ovim planom nije bilo upoznato Predsjedništvo SFRJ, jer su pred njega iznošene samo početne i djelimične ideje, a naređenja komandantima korpusa davana su isključivo usmeno, da za njih ne bi saznao neprijatelj” (“Borba”, 18. maja 1993). Za ova usmena naređenja odgovornost se, dakle, ne može podjeliti ni sa Predsjedništvom SFRJ.

– Razbijanje SFRJ počelo je na Kosovu 1986/87, a potom u Vojvodini 1988. protivustavnim aneksijama pokrajina, i Crnoj Gori 1989. Nastavljeno je srpsko-hrvatskim sukobom i prvim oružanim akcijama 1990. u Kninskoj krajini i kasnije ratom između ustanika i hrvatske milicije u više krajeva Hrvatske. Prva specifična faza rata u Hrvatskoj traje od avgusta 1990. do aprila 1991. Zatim, desetodnevnim ratom između JNA i TO Slovenije juna i jula 1991, koji je završen definitivnim odlaskom ostatka JNA (10. oktobra 1991) iz Kopra.

– Druga faza rata u Hrvatskoj od aprila 1991. do januara 1992. završava se zaključenjem Vens-Ovenovog plana, dolaskom UNPROFOR-a i povlačenjem JNA iz Hrvatske. Treća faza rata je rat između vojske Republike Srpske Krajine i hrvatske vojske do avgusta 1995, kada je vojnički poražena Vojska RSK, a politički poražena i jedna i druga strana - srpska i hrvatska.

– Rat u BiH traje od marta 1992. do oktobra 1995. Prekinut je Dejtonskim sporazumom. Imao je dvije faze - prva je uključivala direktno angažovanje JNA, a u drugoj rat se vodi između nacionalističkih jedinica sve tri strane.

– Nije se jedino ratovalo u Makedoniji koju je JNA sporazumno napustila, što potvrđuje, kao i dogovor o odlasku JNA iz Slovenije, da je bilo moguće izbjeći rat i prihvatiti mirno rješavanje kontlikata.

– Izgleda da je samo jedna strana - JNA, Srbija i Crna Gora - preciznije znala kada će početi koji od oružanih sukoba - ratova. Politička i državna strategija Srbije i Crne Gore, a kasnije i SRJ, svoje ciljeve, uz modifikacije, određivala je prema željama, a ne prema realnim mogućnostima države i dijela Srba van države. Prvi nagovještaj svih aktivnosti vojnog vrha postao je jasniji kada je načelnik Štaba Vrhovne komande na sjednici Predsjedništva SFRJ (3. aprila 1990), izjavio: “Oružane snage SFRJ imaju zadatak da brane ustavno uredenje države i, obaveštavam, da su sposobne i pripremljene da taj zadatak izvrše. Oružane snage ne smiju i neće dozvoliti da bi bile u izvršavanju te svoje ustavne uloge na bilo kakav način izigrane.”

– Scenario početka oružanih sukoba i ratova, približno je svuda isti, s izuzetkom Slovenije, gde takav scenario nije bio moguć, jer nije bilo oslonca na srpsku manjinu. Psihološki rat (pripreme) prvenstveno obavljaju političke stranke sa nacionalnim prefiksom, saopštenjima preko svih medija “o ugroženosti Srba”. Ratno-huškačka propaganda stvara atmosferu i priprema javno mnjenje za rat. Paralelno s ovim, događaju se razni incidenti na odabranim tačkama i područjima - barikade zbog “kamuflaže” i “straha od druge strane”. Na barikadama su i početni oružani sukobi i prve žrtve. JNA se upućuje na mjesta sukoba kao tampon da “razvađa zavađene strane” i postepeno se na mnogim mjestima stavlja na stranu ljudi na barikadama. Taj scenario je najklasičnije primjenjen u Hrvatskoj, pa zatim i u BiH.

– U sve ratove armijski vrh je ušao jer se nije snašao ili nije želeo da shvati nove procese u svjetu i kod nas. Smatrao je da je JNA istorijski odgovorna za očuvanje SFRJ, što je dogmatska samoobmana. Izabrati rat protiv bilo kojeg od svojih naroda da bi se postigao iracionalan cilj, više je nego krupna greška kojom je armijski vrh direktno doprinio raspadu države koju “brani” i armije kojom komanduje. Da su Srbija i JNA do 1990. prihvatile konfederaciju ili savez država, Jugoslavija bi se održala. Hrvatska i Slovenija ne bi htjele, ne bi mogle i ne bi smjele da idu na otcjepljenje. Bosna i Hercegovina je bila za očuvanje Jugoslavije, Crna Gora takođe, a Makedonija sigurno. Rastrojavanje SFRJ na republike koje su se iz članica federacije transformirale u samostalne države, odvijalo se postepeno, što znači da je armijski vrh imao dosta vremena da preispita svoju poziciju i da se prilagodi novim okolnostima. Međutim, armijski vrh se opredelio (priključio) onim članicama SFRJ koje su samo formalno bile za odbranu imena nekadašnje države i nekadašnje JNA. Armijski vrh se, na žalost, 1990. odlučio za tzv. preventivni potez - razoružanje Teritorijalne odbrane većine članica federacije i poslije zaratio sa njihovim teritorijalnim odbranama i milicijom, koje su po konceptu opštenarodne odbrane bile saveznici i dio oružanih snaga SFRJ.

– Poslije izgubljenog rata u Sloveniji, armijski vrh mjenja, u određenoj mjeri, svoj stav, povlači JNA iz Slovenije i nastavlja da je upotrebljava kao tampon, između srpskih ustanika i novostvorene narastajuće vojne snage u Hrvatskoj, s ciljem da sačuva već suženu Jugoslaviju, da Hrvatsku pocjepa na tri djela i da je prisili da prije ili kasnije popusti. Armijski vrh je omogućio naoružavanje djela srpskog stanovništva i stao na stranu ekstremista, posebno u drugoj polovini 1991. ofanzivama na Vukovar, Dubrovnik, Zadar, prema Kupi i Virovitici. Poslije proglašenja nezavisnosti Hrvatske i prekida borbi dolaskom UNPROFOR-a, JNA se povlači u Bosnu. Dio ljudstva i oružja ostaje u Krajini, koja stvara svoju vojsku. Iz mnogih izjava vojnih rukovodilaca vidjelo se da je povlačenje iz Slovenije, najvećeg djela Hrvatske i Makedonije, tobože bilo planirano. O povlačenju iz BiH tada nije bilo govora zbog strateškog značaja za odbranu srpsko-crnogorske federacije.

– Kada se početkom 1992. rasplamsao rat u BiH, armijski vrh se priklonio politici da BiH zadrži u sastavu srpsko-crnogorske federacije. Zbog toga je odlučio da od jedinica u BiH i djela jedinica povučenih iz Slovenije i Hrvatske, formira Drugu armiju u Sarajevu. Kada nije uspjelo konsolidovanje Druge armije, bili su prisiljeni da se izvuku i formiraju komandu Druge armije u Crnoj Gori. Mobilizirali su Srbe u BiH i ostavljajući velik dio tehnike i kadrova, stvorili srpsku vojsku u Bosni. Obe srpske vojske preko Dunava, Drine i Une od tada dobivaju logističku i drugu podršku, najpre iz SFRJ, a onda iz SRJ.

– Vojni vrh JNA i VJ se, uprkos ustavnom ograničenju, oslonio na paravojne i druge “patriotske” snage, koje su bile spremne da ratuju van Srbije i Crne Gore. Učestvovao je u njihovom organiziranju i upućivanju preko Drine, Dunava i Une. JNA i VJ su bile osnova, borbena i logistička, bez kojih vojske preko Drine i Dunava ne bi uspjele učiniti to što su učinile u zacrtavanju zapadnih granica “nove države”. Martićeva i Karadžićeva vojska su bile djelovi jedne cjeline, a Vojska Jugoslavije strateški kišobran i oslonac za ove dvije vojske.

– Rat u Hrvatskoj i BiH su ratovi za teritorije, za srpske države koje su neprirodno i improvizovano stvorene, a onda postepeno izgubljene. Nestala je centralistička Jugoslavija po srpskom uzoru. Nestala je Jugoslavija bez Slovenije, a onda bez Hrvatske i Makedonije. Nestale su desetine SAO oblasti u Hrvatskoj i Bosni. Nestala je Jugoslavija do linije Virovitica-Karlovac-Karlobag. Nema Jugoslavije na Uni sa ili bez Fikretove Zapadne Bosne. Nema više mnogih podvarijanti podjele BiH. Nema države Srba unutar Hrvatske - Krajina je ostala bez Srba. Nestale su ili postepeno nestaju sve nakazne, novostvorene države. Politička bitka za liniju Podunavlje, Podrinje i za istočnu Hercegovinu i Prevlaku još traje. Nestala je sa ekrana i meteorološka karta TV Srbije. Ta mapa je godinama, u stvari, pokazivala velikosrpski projekat teritorijalnog objedinjavanja srpskog etničkog prostora. Ta mapa, osim djelova centralne BiH i Makedonije, gotovo do detalja se podudarala sa kartom Moljevićeve Srbije. Svim normalnim ljudima je bilo jasno da ova mapa nije iscrtana i pokazivana samo radi meteo-izvještaja, već zbog usađivanja svijesti o postojanju kvazidržavne tvorevine. Jedno vrijeme je i Abdićeva SP ZB, poslije susreta Miloševića i Fikreta, bila dio ove mape. Na žalost, mapa je obnovljena, ali sužena. Sudbinu svih nakaznih tvorevina podjelile su i njihove vojske oformljene u korpuse. Istorija će pokazati daljnu sudbinu Hrvatske bez Srba i nekih teritorija BiH kao jedinstvene ili države sastavljene od 2-3 države i sudbinu “manje ali bolje” SRJ i njihovih vojski.

– Vojni konflikti i ratovi na prostoru bivše SFRJ su ratovi na Balkanu. I sve to između nas i među nama, bez prisustva Turaka, Austro-Ugara, Njemaca ili Italijana. Upotrebom oružja vrši se dezintegracija SFRJ i ratuje na prostoru četiri njene države, a učestvuje pet bivših republika. To su i posebni ratovi ali se analitički mogu tretirati i kao jedan rat, prvenstveno zbog toga što su to ratovi u nizu za razbijanje Jugoslavije, sa elementima međudržavnih ratova i građanskog rata.

– Značajnu i često autonomnu ulogu u svemu ovome je igralo rukovodstvo JNA ili tzv. Štab Vrhovne komande. Mada je u početku subjektivno bilo uvjereno da “spasava” Jugoslaviju, deo profesionalnih vojnika objektivno je pojačao eksploziv za razaranje multinacionalne države. Armijski vrh nije želio da se Slovenija, Hrvatska i Bosna mirno izvuku iz zajedničke federalne države, pa je došlo do angažovanja federalne armije i milicije i srpskih paravojnih formacija. Išlo se na ofanzivne operacije, a glavni cilj je bio zadržati što širu kontrolu teritorije, spasiti JNA i centralističku državu, a kada ovi ciljevi nisu uspjeli, JNA je otvoreno podržala Srbiju i Crnu Goru u teritorijalnim zahtjevima na račun drugih.

– Armija je pobjeđena jer se sudarila sa realnošću, koje dio armijskog vrha, zajedno sa krutim federalnim i srpskim savezništvom, nisu možda ni sada svjesni. Sama sebe je porazila ma koliko to teško padalo nekim generalima, pojedinim članovima Štaba Vrhovne komande i Vrhovnoj komandi. Kriviti nekog za izdaju ili dio sopstvene odgovornosti prebacivati na druge je čak naivno i obmanjujuće. Nije prva greška armijskog vrha u tome što se nije blagovremeno depolitizirao (pojavom višestranačja), nego je najveća greška što se nije distancirao od politike S. Miloševića, pa je Armija tako postala sila u rukama jednog naciona, odnosno njegove velikodržavne politike. Štab Vrhovne komande i Vrhovna komanda su poslije svega toga postali, zajedno sa ekstremnim nacionalistima, najveći generator rata.

– Od 1991. do 1993. penzionisana je u talasima većina generala JNA i VJ, gotovo svi koji su ratovali. Penzionisanje ovolikog broja generala završna je operacija raspada JNA. To nije bio normalan odlazak u penziju. To je “sječa generala JNA”. Političari nisu doživjeli takvu sječu. Otišli su svi oni, uključujući i V. Kadijevića, koji je među njima bio jedini učesnik NOR-a (od 1943), koji su obećavali da će odbraniti Jugoslaviju, njenu slobodu i sve narode i narodnosti, samo je pitanje od koga. Branili su se tezom da su se spremali za rat sa spoljnim neprijateljem, a ne protiv unutrašnjeg. Ušli su bezglavo i amaterski u mnoge vojne i političke akcije.

Ko je ako ne i oni, odgovoran što je JNA poražena - nestala? Oni su vodili improvizovane bojeve, crtali mape i šeme udara (koje nikom nisu pokazivali radi očuvanja tajne), krojili su granice. Događaji su potvrdili da su bili nezreli da nose zadatak svog vremena, a garnitura koja je (privremeno) došla iza njih u tri srpske vojske još je slabašnija. Generali su otišli, a političari, koji su ih zloupotrebili, aplaudirali im, djelili im ubrzano činove za “pobjede”, nekima i po dva tri čina za godinu, ostali su, pa je red da i oni odu. Jer, sramota je i za državu, odgovornost isključivo prebacivati na generale i oficire, među kojima je značajan dio bio projugoslovenski orijentisan. Pred istorijom krivicu i odgovornost za rat moraju da snose, a prije ili kasnije do toga će doći, oni koji su formulisali politiku sile i donosili odluke o upotrebi oružja.

– JNA je gurnuta u avanturu, koja je značila njen kraj. S njom su, u većini slučajeva, u bezizgledan rat gurnuti i njeni generali; a njihovo isforsirano penzionisanje, pored ostalog, je i pokušaj da se stvori utisak da je taj rat bilo moguće dobiti.

– Druga, avnojevska Jugoslavija, ustanovljena narodnooslobodilačkom borbom 1941-1945. egzistirala je oko 50 godina. Osnovana je kao dobrovoljna asocijacija svih južno-slovenskih nacija, na bazi “bratstva i jedinstva”. Druga Jugoslavija je 80-ih godina ušla u krizu, 1989. u vrhunac krize, a 1990. i 1991. u rat-ratove. SFRJ je i formalno nestala 27. aprila 1992. godine.

– Ratovi od 1990. do 1995. na tlu bivše Jugoslavije su se razvijali stepenasto i postajali sve užasniji. To je najveća tragedija, ne samo naša, nego Evrope i svijeta u novijoj istoriji. Do ratova su, najšire gledano, doveli nesposobnost i nehtjenje da se suprotnosti između daljnje modernizacije društva i konzervativizma, razreše mirom i evolucijom. Nacionalne i vjerske strasti, koje su tinjale, poslužile su za homogenizaciju oko velikodržavnih ciljeva srpske i hrvatske strane. To je najbolje iskazao Mirko Tepavac, suptilni analitičar ovih događaja, koji u jednoj od svojih analiza piše: “Socijalizam u SFRJ bio je manje dogmatičan, uživao je veliku podršku, bili smo se približili Evropi i zbog toga što smo bili bliže njoj, aktivirane su konzervativne snage, podignute nacionalne zastave i svi mogući simboli, iscrtane etničke mape (i prije rata), obnovljene nacionalističke mitologije, pokrenuta tzv. antibirokratska revolucija i postavljene separatističke barikade.” I dalje: “Reformističke snage i Ante Marković nisu oborene zbog antisrpstva, nego zbog reformi. Srbija je najviše bila protiv reformi, ukinula je pokrajine (autonomije), prekinula veze sa drugim djelovima Jugoslavije i Evrope, vodila ratnu politiku; i rezultat svega toga bio je rat. Srpski nacionalni rat je izgubljen, jer ga nije trebalo, ni voditi.”

– Ni jedan od pomenutih ratova nije završen voljom i neposrednim sporazumom sukobljenih strana - nego međunarodnim pritiskom. Nacionalisti su stalno pozivali strane vojske i tutore.


Nastavak slijedi...

Fair Life wrote:

popajic wrote:

Ovaj rat je bio naše samoubistvo. Nije nas ubila strana agresija, već smo ubili sami sebe. Ipak, za kakvu-takvu utjehu je da ovaj rat, ipak, nije rat naroda, nije sukob među njima i ljudima, u najširem smislu, nego rat stranaka, frakcija, vođa, borba za vlast, rat politika hegemonizma i separatizma, sa različitim stepenom odgovornosti.

Mala utjeha.ali dopusta neku nadu.Ako se ikad gola istina prihvati ?!

Nase 'istine' ne sluze nikome na cast. Mozda se intimno i prihvate ali da ce se udarati na velika zvona...? Nece! Jos zadugo nece.

Kaze meni jedan poznanik: "Pametan narod suti o svojoj sramoti i ne iznosi je javno..."

Prema ovome samo kod drugih mozemo procitati lose o nasoj istini. I obrnuto vrijedi... Mi cemo iznositi njihov prljav ves na svijetlo dana.

Jebati nas kad smo stidljivi.

Mislim da je tvoj poznanik u krivu. Americki pisac Nathaniel Hawthorne je jednom izjavio da niko ne moze nositi "dvostruko lice", jedno za sebe (istinito) i jedno za mase (lazno), a da se poslije ne izgubi i da ne zna koje je pravo.
Zdravlje jednog drustva se po ovome onda mjeri time koliko je to drustvo u stanju da se nosi sa svojim prljavim vesom.

“Zajednička država je razbijena, izgrađivani gradovi i mostovi porušeni,
socijalizam ukinut, ‘bratstvo i jedinstvo’ poništeno, nacionalizam ustanovljen.
Za osnovu politike i nauke, pacifizam identifikovan sa izdajom, umesto klasnih
obeleženi su samo nacionalni neprijatelji, umesto ‘svetle budućnosti’
ustanovljena je samo ‘svetla prošlost’.”
(Dr Olivera Milosavljević)

KATASTROFALNE POSLJEDICE

Privredni, moralni, unutar-politički i vojnički gubici su ogromni. Bilans još nije potpuno poznat.

Besmisleni rat-ratovi na jugoslovenskim prostorima 1990-1995. (iako još bez pravog bilansa), obilježen je stotinama hiljada mrtvih, invalida, ratnih siročadi, uništenim materijalnim dobrima i u zgarišta pretvorenim područjima sa kojih su protjerani “nedržavotvorni narodi”, a oni drugi, “pošteđeni” na svojim ognjištima i u otadžbini koja “nije ratovala”, ostavljeni da bitišu u mraku ekonomske dezorganizacije, socijalne katastrofe, u privrednom haosu i na vjetrometini moralnog bespuća. Upravo zbog toga, besmisleno ratovanje posebno zahtijeva osvrt na ratna stradanja i na doprinos oružane sile tragediji srpskog, hrvatskog i muslimanskog naroda.

Cijena besmislenih ratova iskazuje se u tragičnim razmjerama, pa će “ljudi, sasvim sigurno, na drugi način gledati na svoje ratničke ideje, kada spoznaju njihovu stvarnu cenu” - tvrdi dr Ivan Ahel, ekspert za teoriju sistema i upravljanje, i nastavlja: “Bitno je shvatiti da postoji tesna veza između politike, ekonomije, socijale i ratnih razaranja. Sve što se dogodilo delo je politike i njenih usmjeravanja. Ništa se nije dogodilo bez njenog dejstva” (“Naša borba”, 1-2. oktobra 1994).

Postsocijalistička vladajuća struktura Srbije i Crne Gore, preuzevši nacionalizam kao idejnu osnovu svoje vlasti, “odlučujuće je pokrenula tok događaja u pravcu konačnog razbijanja Jugoslavije” (Milenko Marković, “Pogledi na uzroke raspada Jugoslavije”, Stvaranje i razbijanje Jugoslavije, str. 25). Insistirajući na prekompoziciji Jugoslavije na osnovama srpskog nacionalnog unitarizma, a bez uvažavanja nacionalnih interesa drugih naroda i ne vodeći računa o osjetljivosti mješovitih nacionalnih sredina, politika Beograda je nastojala da svoj program o “državi svih Srba” beskompromisno realizuje, ni malo ne zazirući od ratne opcije i mogućnosti pretvaranja srpskog pitanja u međunarodno ratno pitanje.

Razumije se, iza strategije stvaranja “države svih Srba” stajala je i procjena o neizbježnoj upotrebi oružane sile, “jer su dva glavna stuba odbrane Jugoslavije - srpski narod i JNA” (Veljko Kadijević, n.d.). Propagandne oblande da su Jugoslaviju razorile “secesionističke republike”, izdašno potpomognute od “međunarodne antisrpske zavere”, razobličili su neposrednim svjedočenjima glavni stratezi besmislenog rata (Veljko Kadijević, “Moje viđenje raspada”, Borisav Jović, “Poslednji dani SFRJ”) i naučna istraživanja (Alet Litl, “Sunovrat Jugoslavije”, Društvo za istinu o NOB, “Stvaranje i razaranje Jugoslavije” itd.).

Strategijske ideje militantnih nacionalista da se srpsko pitanje može isključivo rješiti na unitarnim premisama ili kroz konstituisanje “Velike Srbije” u okviru Jugoslavije ili kao nezavisne države, bile su u suprotnosti sa stvarnošću iskazanoj u kulturnom i etničkom pluralizmu koji su podrazumjevali zajednički život bez prisile. Stoga je programsko opredjeljenje za realizaciju pomenutih strategijskih ciljeva otvaralo mnoge probleme (reviziju međurepubličkih granica, međurepubličku podjelu - razduženje - zajednički stečene jugoslovenske imovine, unitarno-pravno nasleđe SFRJ itd.). Istraživanja vršena neposredno pred početak besmislenog rata-ratova, ukazivala su na činjenice da stepen međunacionalne tolerancije nije bio ni izbliza takav - da bi se smatrao uzrokom ratnog nasilja. No, upravo, isključivost nacionalnog unitarizma, izraženog u zahtijevu “sve ili ništa” (“Svi Srbi u jednoj državi”), rezultirali su ratom za reviziju postojećih (“avnojevskih”) međurepubličkih granica, praćenom “radikalnim etničkim čišćenjem pripadnika onih nacija koje su se istorijski konstituisale na zapadno-evropskim ili blisko-istočnim civilizacijskim tekovinama” (Dr Milan Morić, “Ideje”, 1994, str. 96).

U trusno vrijeme, koje je već nagovještavalo raspad Jugoslavije, problem revizije postojećih međurepubličkih granica i teritorijalnih razgraničenja između nastupajućih nezavisnih država, ozbiljno je nagovijestio da će se umjesto pregovorima, taj opasan problem pokušati razrješiti ratom. Subjekti u sporu obznanili su svoje “neopozive” pretenzije na nove teritorije kao glavno strategijsko pitanje samostalne države: “Glavni adut Srbije u jugoslovenskim pregovorima su, dakle, unutrašnje granice. Budu li o opstanku odlučivali narodi, sadašnje republičke granice ne bi mogle ostati iste. Dovoljno je, u prilog toj tezi, podsjetiti samo na stav - koji je zajednički i srpskoj poziciji i opoziciji - da Srbi žele da žive zajedno u jednoj državi” (“Borba”; 17-18. februara 1991). Predsjednik Republike Srbije Slobodan Milošević je još određeniji: “Granice, kao što znate, uvek diktiraju jaki, nikada ne diktiraju slabi. Prema tome, osnovno je da moramo biti jaki. Mi jednostavno smatramo da je legitimno pravo i interes srpskog naroda da živi u jednoj državi. To je početak i kraj... Uostalom, što će im ti Srbi koji im toliko smetaju po Kninu, po Petrinji, Glini, Baniji, Kordunu, Baranji, ako je taj problem toliki” (Slavoljub Đukić, “Kako nam se dogodio vođa”, str. 187).

Zajednička, jedinstvena “država Srbija” treba da “sebe traži na prostorima od Beča do Konstantinopolja”, jer “Bosna je bila i ostala srpska zemlja”, “Dubrovnik je bio i mora ponovo postati samostalna republika”, “Severna Dalmacija, Lika, Kordun i Banija su srpske zemlje i to će ponovo biti”, “Makedonsko pitanje... kao južna Srbija rešeno je balkanskim ratovima”, “Makedonija ne sme da bude jabuka razdora među Srbima, Grcima i Bugarima” itd (“Novosti”, 27. oktobra 1990; “Borba”, 11. aprila i 25. juna 1990; “Vjesnik”, 4. februara 1990).

Vrhovnici Hrvatske, političke institucije i državnici, s jedne, zdušno su branili “republičke komunističke granice”, a s druge strane, snažno ispoljavali pretenzije prema Bosni i Hercegovini. U vrijeme predizborne kampanje, dr Franjo Tuđman je upozorio da će odmah po preuzimanju vlasti, pokrenuti “s mrtve tačke problem životnog prostora pučanstva”, jer se “hrvatski narod ne svodi samo na granice SR Hrvatske, nego postoje problemi povijesnih i prirodnih granica” (“Vjesnik”, 25. februara 1990).

Da ne bi bilo zabune o kojima se “životnim prostorima radi”, Tuđman će pokrenuto pitanje pojednostaviti: “Ne mora se biti istoričar da bi se spoznalo da Bosna čini geopolitičku cjelinu sa Hrvatskom” (“Spiegel”, 18. juna 1990). Tajnik HDZ, Neven Jurica je precizno objasnio strategijske ideje teritorijalnih aspiracija predsjednika Tuđmana: “Proširit ćemo Hrvatsku, i već je širimo, na Bosnu i Hercegovinu, jer je ona država i hrvatskog naroda” (“Borba”, 17. aprila 1990). Dr Šime Džodan i Dobroslav Paraga (lider HSP) su, također, pobornici raspada postojeće državne zajednice jugoslavenskih naroda i zagovornici stvaranja “Velike Hrvatske”: “Današnja Jugoslavija raspast će se brže od one predratne, a hrvatske granice će biti na Drini, jer Bosna nikad neće pasti šapatom, niti će velikosrbin preći Drinu” (“Ekspres politika” i “Borba”, 15. februara 1991). Zagrebački pobornici “Velike Hrvatske” smatrali su da je bosanska “enklava” (zaliv Klek-Neum) rana na hrvatskom živom tkivu, koja je “prekinula teritorijalni kontinuitet Hrvatske koji se proteže duž jadranske obale sve do rta Oštro u Boki Kotorskoj”, odnosno “čak do zaliva Spič, do riječice Željeznice pred samim Barom”, pa kao takovu, potrebno ju je “što prije kirurškim rezom ukloniti” (“Novosti”, 14. marta 1991).

Teritorijalne pretenzije prema susjednim republikama u vrijeme raspada dotadašnje federacije, pokrenule su u vrlo oštroj formi dezintegracione procese u Srbiji, Hrvatskoj i BiH. U Srbiji, uprkos novim Ustavom proklamovanog “teritorijalnog monoliteta”, na tzv. Kačaničkoj skupštini, objelodanjena je “Deklaracija o proglašenju Republike Kosovo”. I u Sandžaku muslimanska partija “Demokratske akcije za Srbiju” (lider dr Sulejman Ugljanin) zatražila je “celovitu autonomiju” sa pravom, u slučaju raspada SFRJ, ujedinjenja sa Bosnom (“Novosti”, 9. januara 1990).

Istovjetni dezintegracioni procesi potresali su i Hrvatsku. Tako je SAO Krajina, kao što smo izložili, donijela odluku o “definitivnom razdruženju, odnosno izdvajanju iz Republike Hrvatske”. Nacionalno vijeće Istre, kao “koordinaciono tijelo svih općina ovog najvećeg jadranskog poluotoka”, donosi proklamaciju o “integraciji istarske regije u EZ” (“Novosti”, 6. decembra 1990).

Polazeći od činjenice da su “granice ili međe demarkacione linije i ograde, ostvarene dogovorom ili nametnute silom” (Wilcox Agarad, “Limit”, New York, 1994), srpski i hrvatski militantni nacionalisti (pozicije i opozicije) opredjelili su se za reviziju postojećih međurepubličkih granica “upotrebom sile” - ratom. Kako je na prostorima tek “oslobođenih teritorija” bitisanje pripadnika “neprijateljskih naroda” smatrano veoma opasnim i destruktivnim (“petom kolonom”), pristupilo se neviđenom progonu “osuđenog stranog etnosa”. Progon je podrazumjevao “masovnu primjenu ratnog zločina u njegovoj najbrutalnijoj formi čiji će konačni rezultati doneti apsolutno nacionalno čistu državnu zajednicu” (“The Nation”, 29. januara 1991).

U suštini, rat za prisvajanje “novih teritorija”, za reviziju “avnojevskih republičkih granica” bio je teroristički rat - “praktično, to je bio rat vojski i paravojski protiv nezaštićenog naroda” - tvrdi dr Ivan Ahel (“Naša borba”, 1-2. oktobra 1994). Uostalom, to potvrđuju njegovi katastrofalni rezultati. Veoma je teško sumirati globalne pokazatelje koji bi sa sigurnošću pružili odgovor na pitanje kolike je ljudske žrtve i materijalnu štetu proizveo besmisleni rat. To je i razumljivo, kada se ima u vidu da “svaka strana u ratu preuveličava svoje žrtve, optužujući suprotnu stranu. To spada u sredstva podsticaja mržnje i ratnog raspoloženja u narodu i koristi se u ratnoj propagandi” - s pravom tvrdi Miloš Minić. Pa, ipak, na ta suštinska pitanja nužno je dati što objektivniji i faktografski utemeljen odgovor, kako bi se stekla realna slika “u kakvu su katastrofu političke snage uvukle svoje narode i svoje zemlje; u katastrofu, u kojoj su poništeni rezultati njihovog pedesetogodišnjeg razvoja i napretka na svim poljima i bacili ih unazad tri do četiri decenije” (Miloš Minić, “Plodovi i cena”, “Odgovor”, 5. juna 1997).

Odgovore na pitanje koliku su cijenu platili narodi Jugoslavije, potražili smo i u dostupnim izvorima i studijama uglednih naučnika u zemlji i inostranstvu. Prednost smo dali ljudskom faktoru - žrtvama rata. Objelodanjeni izvori ukazuju na velike razlike ne samo u sumarnim pregledima, već i u kategorizaciji žrtava rata, odnosno ratnog zločina. Tako dr Ivan Ahel cijeni da je u besmislenom ratu-ratovima izgubilo živote oko trista hiljada ljudi, a od toga “90 odsto bili su civili”. Dordž Kini, šef odjeljenja za Jugoslaviju u Stejt Departmentu, smatra da je u “Bosni poginulo na obe strane 25.000 do 60.000 ljudi”, a u Hrvatskoj “od 17.000 do 26.000 lica, većinom građana” (“The New York Times Magazine”, New York, april 1995).

Zapadni vojni analitičari procjenjuju da je u besmislenom ratu u Bosni poginulo oko 100.000 vojnika, od čega oko 30.000 pripadnika Armije BiH, oko 50.000 srpskih vojnika i 20.000 do 25.000 vojnika HV (“Odgovor”, 29. maja 1997). Međutim, Ministarstvo odbrane Republike Srpske tvrdi da je u trogodišnjem ratu u BiH Vojska RS imala 18.392 poginula i 36.543 ranjena vojnika (MO RS, br. 1-01-1645/96). U navedeni brojni pregled nisu unijeti gubici dobrovoljaca iz Jugoslavije i drugih “pravoslavnih zemalja”. Ured za istraživanje žrtava domovinskog rata pri vladi Hrvatske, saopćio je “da je tokom rata u Hrvatskoj bilo 10.668 mrtvih i 2.793 odvedenih i nestalih” (“Velebit”, oktobra 1995).

Obzirom da se u pomenutim pokazateljima ne mogu prepoznati gubici JNA u ljudstvu, kao ni gubici Vojske SRJ (koji do danas nisu zvanično objelodanjeni - osim jednog internog dokumenta, u kojem se tvrdi da su armijske jedinice prve godine rata u Hrvatskoj imale 654 mrtvih), zapadni vojni analitičari procjenjuju da su oružane snage SFRJ i Vojska SRJ, zajedno sa njima potčinjenim paravojnim formacijama, imale oko 7.000 mrtvih (Recent American Foreign Policy - Basic Document 1991-1995).

Gubitke civila u besmislenom ratu, također, veoma je teško precizno utvrditi, jer pored nedostatka cjelovite identifikacije (popisnika) žrtava rata ili statističko-naučne obrade tih podataka, broj usmrćenih građana se “ili krajnje mistificira, uz objašnjenje da se radi o strogo povjerljivim informacijama, ili se olako izriču brojevi usmrćenih” prema propagandnim potrebama. “U Bosni i Hercegovini u toku rata ubijeno je preko 200.000 ljudi” (“Odgovor”, 29. maja 1997). Zato se i dalje broj građanskih lica žrtava rata, sakriva od javnosti. Istina, više institucija i ustanova u Beogradu, Sarajevu i Zagrebu, bave se ovom problematikom, ali se prema njihovim nalazima i zaključcima još uvjek moramo odnositi rezervisano.

Federalni zavod za statistiku u Sarajevu objavio je (29. januara 1996), podatke da je tokom rata u 61 općini pod kontrolom vlasti BiH (nisu uključene općine bihaćke regije) “ukupan broj ubijenih i nestalih 166.824 lica” (“Slobodna Bosna”, Sarajevo, 1996). Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca tvrdi da je “samo na području unsko-sanske regije agresor likvidirao 35.000 do 40.000 civila, u Prijedoru 25.000 civila, Kozarcu 11.000”. (Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, “Agresija na BiH i Bosansku krajinu”, Sarajevo, 1996).

Zapadni vojni analitičari “procjenjuju da je za vrijeme rata u BiH poginulo između 20 i 25 hiljada vojnika HVO-a, mada ovu brojku, koliko je poznato, niko nije potvrdio niti demantovao”. Ministarstvo odbrane “Herceg-Bosne” podatke o građanskim žrtvama besmislenog rata progasilo je “državnom tajnom”.

U Republici Srpskoj, popisnik civilnih žrtava rata još nije kompletiran, “jer se u njihovom slučaju vodi upravno-pravni postupak da bi se ustanovilo da li su oni zaista žrtva rata, te da im bi se odredila visina penzije i ranjenim procenat invaliditeta”. Iako rukovodstvo RS, iz njemu razumljivih razloga, ne želi upoznati javnost o stvarnim gubicima civila - njihovih građana - s vremena na vrijeme Pale obznane brojke o stradanjima Srba. Tako je, nakon povlačenja iz okoline Sarajeva, “srpska strana baratala ciframa od 12 do 15 hiljada mrtvih sugrađana”, a u vrijeme međunarodne arbitraže oko Brčkog, dato je saopćenje da je Vojska RS bila prinuđena osloboditi ovaj grad u kojem je ubijeno 3.153, a ranjeno 7.400 lica, odnosno građana srpske narodnosti (“Odgovor”, 29. maja 1997).

Savezna vlada SRJ je (19. marta 1996), usvojila izvještaj o kršenjima “međunarodnog ratnog i humanitarnog prava na teritoriji bivše SFRJ”, u kojem se konstatuje da su “utvrđeni podaci za 5.362 ubijena lica” srpske narodnosti i da su se “najteži zločini dešavali na više lokacija u Bosni i Hercegovini, kao na primjer, u zatvorima Celovine u Mostaru, Kazana i Dobrinje u Sarajevu, slučajevi u Zadru, Tenji, Dugom Selu, Visokom” (“Politika”, 20. marta 1996).

U ratne gubitke civilnog stanovništva, uračunat je i broj nestalih za koje se sa sigurnošću ne može tvrditi da li je nad njima izvršena egzekucija ili su još zatočeni po raznim kazamatima. Međutim, Međunarodni komitet Crvenog krsta raspolaže podacima da se 28.316 lica iz BiH i Hrvatske vode kao “nestala”. Porodice nestalih sa područja bosansko-hrvatske federacije podnijele su zahtjev da se utvrdi “pravo stanje 19.133 lica, a od toga su 13.426 osobe zatočene ili ubijene od strane organa Republike Srpske” (MKCK, Bileten, aprila 1997).

Broj ranjenih i obogaljenih je, također, još uvjek diskutabilan. Dr Ivan Ahel smatra da je teže ili lakše ranjeno oko milion ljudi - “građana nekadašnje SFRJ”. Republički štab za zdravstvenu i socijalnu sigurnost BiH raspolaže podacima “o 39.106 ranjenika rata 1991-1995”, ali se ne daju podaci da li je riječ o invalidima ili i o ranjenicima bez invalidskih posljedica. U SRJ i Hrvatskoj po metodama “čuvanja državnih tajni”, nisu ozvaničeni podaci o “kategorijama osakaćenih” u besmislenom ratu, a na osnovu pokazatelja objavljenih u medijima, taj broj se kreće od 17.600 do 26.000 lica. Također, u žrtve besmislenog rata treba ubrojiti i “73.407 djece bez jednog ili oba roditelja” (International Federation For Human Rights, Helsinki No I-10, 12/512).

Etničko čišćenje sprovedeno je na najbrutalniji način u mnogim oblastima u kojima je živjelo nacionalno mješovito stanovništvo i “tokom čišćenja uništeno je sve što podsjeća na etnos prognanog stanovništva (imovina, groblja, kulturni spomenici i dobra, religiozne i druge institucije)... Mržnja između ljudi kataklizmičkih razmera pogodila je sve etničke zajednice, a najviše Srbe” (Miloš Minić, nn.) Podaci o ovoj apokalipsi naroda “druge” Jugoslavije, također su nesaglasni. Prema podacima međunarodnih institucija, “pokazatelji izbjeglica iz Srbije, BiH i Hrvatske nisu ažurni”. Dr Ivan Ahel navodi da je “oko četiri miliona lica svih uzrasta i oba pola” protjerano sa svojih ognjišta, pa “danas lutaju svetom po našim i tuđim krajevima, koji su za njih u istoj meri neprijateljski i ne obećavaju im, u budućnosti, ništa dobro” (dr Ivan Ahel, n.d.). Nažalost, razmjere egzodusa, kako po svom karakteru (izbjeglice zbog opravdanog straha od progona i protjerana lica činom genocida) tako i po svojoj sveukupnosti, nije moguće pouzdano utvrditi. Zato i ne treba zamjerati institucijama ili pojedincima zbog izričitih neslaganja njihovih sumarnih zaključaka o razmjerama egzodusa, ne samo zbog stalne promjenljivosti izbjegličkog korpusa (raseljavanjem širom svijeta, strahom protjeranih od legalizacije svog izbjegličkog statusa, minornim povratkom svojim kućama itd), već i zbog neujednačene primjene međunarodne Konvencije (1951) i međunarodnog Protokola (1967) o statusu izbjeglih lica.

Prema podacima međunarodnih humanitarnih organizacija, sa područja nekadašnje SFRJ registrovano je 3.600.000 raseljenih lica, koja su pošla u izbjeglištvo pod prisilom ili iz straha da će “biti proganjani zbog svoje vjere, nacionalnosti, pripadnosti socijalnoj grupi ili političkog mišljenja” (UN, Konvencija 1951). Mladen Kovačević, stručnjak za analitiku statističkih podataka, smatra da su ove cifre pretjerane, pogotovo procjene UN iz 1992. u kojima se barata sa podacima od 2.500.000 izbjeglica bivše SFRJ (“Borba”, 20-21. maja 1995).

Danas broj izbjeglica iz nekadašnjih jugoslovenskih republika pruža sljedeću sliku: “Van BiH se nalazi 1,2 miliona izbjeglica”, iz Hrvatske 407.100, iz Republike Srpske 620.000, iz Srbije 170.000 i Crne Gore 21.000 (UNCCR; B-49/95). Prema podacima “Komesarijata za izbjeglice Republike Srbije, na teritoriji Srbije i Crne Gore nalazi se više od 600.000 izbjeglica iz Hrvatske i BiH” (“Borba”, 16. oktobra 1995). Zagrebačke vlasti tvrde da se na području Hrvatske nalazi 519.000 izbjeglica. Međutim, najveći broj izbjeglica je, ipak, sa područja BiH, a prema podacima međunarodnih institucija, najviše je raseljenih lica: “Bošnjaka 610.000, Hrvata - 307.000, Srba - 243.000 i 23.000 ostalih” (“Odgovor”, 29. maja 1997).

Pouzdano može se tvrditi da je stradanjima i enormnoj ekspanziji ratnih zločina, izvršenim nad Bosancima, doprinjela i podjela Bosne, dogovorena između Slobodana Miloševića i Franje Tuđmana. Prema tvrđenju Vorena Zimermana, posljednjeg američkog ambasadora u Jugoslaviji, “ovim tajnim sporazumom o podjeli Bosne protiv volje Muslimana” međuetnički i međuvjerski rat poprimio je neslućene razmjere kako po svojoj surovosti, tako i po svojoj rasprostranjenosti (Voren Zimerman, “Poreklo jedne katastrofe - Jugoslavija i njeni rušitelji”, Beograd, 1997). I zaista, najsurovije borbe rasplamsale su se oko Mostara između HVO i bošnjačke armije, a između Vojske RS i bošnjačke armije u istočnoj Bosni i Bosanskoj krajini.

Strahote ljudske tragedije u besmislenom ratu-ratovima, pratili su, pored “vojničke smrti”, i bezočni zločini nad civilnim osobama, silovanja (u štampi se pominje broj od oko 14.000 žena i djevojaka), masakriranja djece, spaljivanje ljudskih bića, mučenja stanovništva, bombardovanja i razaranja gradova (Sarajeva, Vukovara, Goražda, Dubrovnika, Mostara, Dervente, Zadra, Bihaća itd), ostavljenih bez hrane, vode, struje, lječenja i u neprekidnom strahu od snajperskog i artiljerijskog ubijanja.

U bezumlju razaranja, a prema podacima Ujedinjenih nacija, “uništena su 2.360 sela, 29 gradskih naselja i oko 130.000 kuća” (“Stvaranje i razaranje Jugoslavije”, str. 175). Kao nigdje i nikada u svijetu, na području Hrvatske i BiH “zapaljeno je i porušeno 817 bogomolja (sakralnih objekata), 2.037 škola, 116 zdravstvenih ustanova, 408 biblioteka i čitaonica, 392 bioskopa i preko 3.000 kulturno-istorijskih spomenika” (WEU, Cuard 1996 T - 12).

Ljudske žrtve, izazvane masovnim ubistvima ili bezočnošću progona onih “naroda sa kojima se ne može živjeti zajedno” i ratna razaranja, bili su i ostali logika, strategijski cilj onih političkih koncepata koji su podsticali patološku mržnju i nacionalističko-šovinističku ksenofobiju, sve pod lažnom krinkom povratka na istorijsku scenu svog “božanskog”, “nebeskog” i “mučeničkog” naroda. U suštini, bila je to revitalizacija filozofije i političke doktrine naci-fašističkog duhovnog mračnjaštva. Uostalom, to javno priznaje i dr Biljana Plavšić, predsjednica Republike Srpske, smatrajući da su “Srbi u Bosni etnički-rasno superiorniji ne samo od Muslimana, nego i od Srba u Srbiji”, pa je upravo zbog toga i opravdana privrženost hipotezi etničko-rasne superiornosti. Plavšićka se zalaže “za potpuno čišćenje istočne Bosne od Muslimana... jer genetski to je kvaran materijal” (“Republika”, 16-31. oktobra 1993). Nacionalistički instinkti lako se pale rasističkom isključivošću koja potencira “mitomanijske tajne” i podstiče potrebu za osvetom, svejedno da li je riječ o Kosovu ili Jasenovcu, terorističkom aktu u Narodnoj skupštini (1928) ili o masakru u Šahovićima i Pivinu polju (Muslimana 1924), a rasne, odnosno nacionalističko-šovinističke osvete, ruše sve pred sobom i oko sebe: život zajednice, materijalna dobra, moral i dušu čovjeka.

Besmisleni rat je unazadio sve ljudske i društvene djelatnosti: privredu, materijalnu osnovu, društveno-pravnu sigurnost (sistem), funkcije vlasti, autoritet i djelatnost državnih, komunalnih i stručnih institucija i asocijacija, socijalnu zaštitu, prosvjetu, kulturu, zdravstvo, penzijsku egzistenciju, ličnu sigurnost i SVE! Materijalna dobra i posebno proizvodnja privrede, gotovo su potpuno uništeni. Tako je proizvodnja gvožđa pala od 4,3 miliona tona na 200 hiljada tona, a čelika sa 4,5 miliona tona na 900 hiljada tona, dok su poljoprivreda i stočarstvo umanjili proizvodnju za 27 odsto u odnosu na predratnu.

Nema sumnje, besmisleni rat-ratovi su, uz pomoć kvazi - nauke, stekli legalitet za društvenu patologiju mržnje ukopane u nacionalistički delirijum i etničko ludilo. Tako “Čista Srbija - novi eugenetički praktikum”, izdavač Vojno etnohigijenski zavod i IP “Srpsko biće”, ističe da je eugenetika (nauka o rasnoj i etničkoj higijeni) postala “duhovnim učiteljem” ali i praktičnim priručnikom “za prepoznavanje stranaca - etničkih tuđinaca, mešanaca i inovjernika na ulici, na radnom mjestu i u domu”, a pogotovo “ratnika na bojištima za praiskonsku srpsku krv” (“Borba”, 18-19. jula 1991).

- “Pored nemjerljivog materijalnog razaranja, ubijanja i fizičkog sakaćenja ljudi, besmisleni rat je razarao i ljudsku psihu. Zbog cenzure nema valjanih naučnih podataka o ratnim posljedicama po zdravlje naroda. Doduše, savezni ministar za rad, zdravstvenu i socijalnu politiku, Miroslav Ivanišević, je izjavio da su sankcije ubile oko 80.000 stanovnika SRJ (Slobodanka Ast, “Srbija u depresiji”, Helsinška povelja, Beograd, jun 1997). Ostali zdravstveni stručnjaci govore o epidemiji psihijatrijskih oboljenja, o dramatičnom porastu samoubojstava (za 70 odsto), o porastu kardiovaskularnih oboljenja (za 40 odsto), o povišenom šećeru u krvi (za 5 odsto), uvećanoj pojavi infarkta (za 81 odsto) i apopleksije (za 68 odsto) (Dr Milisav S. Bogdanović, “Populacija i rat”, 1995). Rat i poratne godine (drastično osiromašenje izazvano ratnom katastrofom) najviše su pogodili one koji su najmanje krivi - djecu, žene i izbjeglice.

U periodu 1991-1994. znatno je povećana smrtnost odojčadi, a čak 80 odsto djece ima anemiju. “Od oko 310.000 dece izbeglica, 110.000 bilo je izloženo ratnim stresovima” (Slobodanka Ast, n.d.). Zdravstveno stanje izbjeglica je katastrofalno. Uprkos strahota koje su preživjeli tokom rata, 39 odsto protjeranih nijednom, od kada su došli u novu sredinu, nisu osjetili “patronažnu dužnost zdravstvenih ustanova”. Neke zdravstvene institucije koje su se bavile istraživanjem zdravstvenog stanja kod raseljenih lica tvrde da u ovoj populaciji 14 odsto ima povišen šećer u krvi, 11 odsto kardiovaskularne probleme i 38 odsto neuro-psihološka oštećenja,” analizira dr D. Plenča.

Prema tome, besmisleni rat nije samo “međusobni sudar neprijatelja”, već, prije svega strahovita pošast za sve narode i narodnosti na području nekadašnje Jugoslavije. Međunarodne zdravstvene i humanitarne institucije prognoziraju da će se mentalno zdravlje srpske, hrvatske i bošnjačke populacije “dovesti u prihvatljive, po svjetskim mjerilima, minimalne zdravstvene standarde, tek za dvadeset godina, tj. kroz biološku izmjenu dvije generacije”. Upravo zbog toga nema i ne može biti oprosta za nosioce ratne politike i ustrajne aktere uništavanja čovjeka, opravdavanja “interesom nacije” i pravom njenih (izabranih ili samoproglašenih) vođa da upotrebom sile razrješavaju izmišljena ili opravdana vitalna pitanja “svog besmrtnog naroda”.

Druge rezultate, osim totalne katastrofe, besmisleni rat, kao proizvod avanturističke politike, nije mogao donijeti. Uništeno je sve, a rušenjem međunarodnog položaja Jugoslavije, uvedeni smo u istoriji nezapamćenu svjetsku izolaciju. Jer, “jugoslovensko samoupravljanje, koliko god nesavršeno i neefikasno, ipak je imalo karakter tržišta i, u današnjoj terminologiji govoreći, mi smo bili u dugotrajnoj tranziciji. Šta više, bili smo članovi ili bar u pridruženom članstvu većine organizacija za koje se istočnoevropske zemlje i dan danas bore da se učlane. Na samom početku raspada Jugoslavije, nuđeni su nam još povoljniji aranžmani. Sve je to odbijeno... i mi smo postali ISTOK, kada je ISTOK ukinut, i izolovani u rezervat, kada ceo svet dnevno pojačava svoju međusobnu komunikaciju” (Nadežda Gaće, “Tragične posledice savršene prošlosti”, “Danas”, Beograd, 18. juna 1997).

“Ne priznaju li se zločini do kraja, u svoj težini,
ne kaže li se sve o žrtvama i zlodjelima raznih vrsta,
ako se to ne prizna, vući će se za nama sjene smrti.
Priznati i za to naći smjelosti.”
(Književnik Predrag Matvejević)

Nastavak slijedi...