Tito i Bosna i Hercegovina

[Patron of Formello]

Ivan Turšić

Rođen je 28. septembra 1922. u selu Rakek, Cerknica, Slovenija. Roditelji su mu bili imućni zemljoradnici. Poslije završetka osnovne škole, u rodnom selu, Ivan ostaje kod kuće i obrađuje porodično imanje. Odgajan u religioznom duhu, bio je izvjesno vrijeme član klerikalne poluvojničke organizacije „Fantovski odsek". Ali se uskoro od nje rastao. Okupacija zemlje pomogla mu je da uoči ulogu građanskih partija i njihovu odgovornost za slom i kapitulaciju. Ubrzo postaje član Osvobodilne fronte i, tokom zime 1941—1942, učestvuje u akcijama kidanja telefonskih žica, skupljanja i prenošenja oružja i municije, pisanja parola po zidovima. U proljeće 13. marta 1942. odlazi, zajedno s gotovo svim organiziranim omladincima, u partizane, u bataljon „Ljubo Šercer". Oni su ostali zajedno, i od njih je formirana Rakovska četa.

Ova se Četa istakla u mnogim akcijama, naročito u predjelu Lož—Čabar. Između ostalog, jedna njena zasjeda, 19. aprila, na putu Čabar—Prezid, na hrvatskoj teritoriji, nanijela je Talijanima teške gubitke. Već u maju, ćela ova teritorija bila je oslobođena, a nekadašnja „Rakovska četa" postaje jezgro bataljona „Miloš Zidanšek" u sastavu Notranjskog odreda. Već u junu, Ivan Turšič, tada član Saveza komunističke omladine Jugoslavije, postaje bataljonski obavještajac. Važio je kao vrlo hrabar, i bio među drugovima veoma omiljen. Uskoro je primljen u Partiju.

Ovaj bataljon je nastojao da pošalje, preko tadašnje talijansko-jugoslavenske granice, što veći broj partizana, kako bi u Primorju postali jezgro novih jedinica. Ali, bataljon je morao da se vrati, jer je doživio žestoku reakciju talijanskih snaga, a sam komandant Kovač je poginuo. U tom bataljonu bio je i Ivan Turšič.

Krajem kolovoza, formiran je Loški odred od 2. bataljona. I njegov je zadatak bio da pređe preko granice i tamo se poveže s bataljonom „Simon Gregorčič", koji se već borio u Primorju, i bio sastavljen od mještana. U tom odredu, komesar 1. bataljona bio je Ivan Turšič. Prijelaz je uspeo tek krajem oktobra, i od oba bataljona i bataljona „Simon Gregorčič" formiran je Soški odred, u kojem je Ivan Turšič postao komesar 3. bataljona.

Kad je, sredinom februara 1943, Soški odred podijeljen na Severno-primorski i Južno-primorski, Turšič je postao komesar Južno-primorskog odreda.

Poslije formiranja brigade „Simon Gregorčič", Turšič je imenovan za njenog komesara. Ova brigada je, zajedno s brigadom „Ivan Grabnik", u vrijeme Pete neprijateljske ofanzive protiv NOVJ, izvršila pohod na Benešku Sloveniju, i tamo naišla na jake neprijateljske snage. U teškim borbama, brigada je pretrpjela gubitke. Turšič se istakao kao hladnokrvan rukovodilac, uspevši da pokupi preostale borce i da ih izvede iz neprijateljskog obruča i prebaci preko Soče.

Krajem jula, od brigada „Ivan Gradnik" j „Simon Gregorčič" formirani su brigada „Ivan Gradnik" i Primorski odred. Komandant odreda je postao Turšič.

Poslije kapitulacije Italije, Primorski odred se ponovo razdijelio na Severno-primorski i Južno-primorski, i Turšič je opet postao komandant Južno-primorskog odreda.

Krajem septembra 1943, Turšič postaje komandant nove brigade „Simon Gregorčič". Brigada je pod njegovim rukovodstvom postigla velike uspjehe, i Turšič je ocjenjivan kao sposoban komandant. Marta 1944. imenovan je za načelnika štaba 31. divizije, a krajem maja iste godine, za komandanta 30. divizije. Već 1. novembra 1943. bio je unapređen u čin majora, a 1. septembra 1944. posmrtno je unapređen u čin potpukovnika.

Jula 1944, u velikoj neprijateljskoj ofanzivi koju je uspješno razbijala njegova divizija, bio je lako ranjen, ali je i dalje ostao u stroju.

U blizini sela Lokve, 30. jula 1944, dok je gonio neprijatelja, u šumi je naišao na neprijateljsku patrolu, i u borbi s njom poginuo.

Narodnim herojem proglašen je 20. decembra 1951. godine.

[Patron of Formello]

Žuća Vujanović

Rođen je 1923. godine u selu kod Prnjavora, Bosna i Hercegovina. Poslije osnovne škole, završio je fotografski zanat. Došao je u Valjevo, gdje je radio kao fotografski radnik. U tom
gradu prišao je naprednom radničkom pokretu. Učestvovao je u štrajkovima, demonstracijama i drugim akcijama KPJ. Najviše je radio u SKOJ-u. Poslije okupacije zemlje i početka narodnog ustanka, Sava je izišao iz Valjeva i, preko partijske veze, 18. jula 1941. godine, došao s osam drugova na Rožanj, gdje je boravio dio čete s političkim komesarom Žikicom Jovanovićem Špancem. Grupu je predvodio Sava. Sutradan, 19. jula 1941. godine, ispod visa Proslap, na putu Ljubovija — Pecka, održan je sastanak članova Partije zbog formiranja partijske organizacije. Među članovima ove prve partijske organizacije bio je i Sava.

Na tom prvom partijskom sastanku razmatrana je i vojna aktivnost. Odlučeno je da se napadne žandarmerijska stanica u Peckoj i demolira telefonska centrala Pošte. Na sastanku je odlučeno da se četa podjeli na grupe-desetine. Za rukovodioce ovih grupa bili su određeni članovi Partije. Napad je uspješno izveden. Žandari su se predali, poslije pogibije narednika.
Kad je, zbog priliva novih boraca, Azbukovačko-rađevska četa narasla na 350 boraca, formiran je Rađevski partizanski bataljon Valjevskog NOP odreda. U 2. četi novoosnovanog bataljona za političkog komesara određen je Žuča, koji je bio i sekretar partijske organizacije-ćelije.

U početku, partizani su surađivali s četnicima. Kasnije su četnici raskinuli taj sporazum i počeli da napadaju partizane. Kad su četnici, pod komandom Jove Vasića, sudije iz Ljubovije, iznenada napali i razoružali 6. rađevsku četu u Ljuboviji, Štab Valjevskog odreda poslao je 1. i 2. rađevsku četu da napadnu četnike u Ljuboviji i oslobode zarobljene partizane, među kojima je bio i komandir čete Petar Vragolić. Četnici su se nadali napadu partizana, pa su spremno dočekali obje rađevske čete. Partizani su morali da se povuku. U toj borbi zarobljen je Žuča i još nekoliko partizana.

Zarobljene partizane četnici su odveli u Ljuboviju i tamo ih osudili nasmrt. Poslije toga, poveli su ih na Drinu, da ih tamo strijeljaju. Žuća je, vezanih ruku, skočio u Drinu. Kad je već bio blizu druge obale, četnici su ga smrtno pogodili.

Narodnim herojem proglašen je 27. novembra 1953. godine.

[Patron of Formello]

Mustafa Dovadžija

Rođen je 8. oktobra 1921. godine u Sarajevu, Bosna i Hercegovina.

U Željezničkoj radionici u Sarajevu radi kao bravar. Od 1938. nalazi se u redovima naprednog sarajevskog radničkog pokreta. U prvom susretu s policijom ispoljio je smjelost i prezir prema organima vlasti. Kada ga je na saslušanju žandar udario pesnicom, Mustafa mu je odvratio. Mustafa je 1940. godine primljen u SKOJ, a iduće godine i u redove KPJ.

U početku ustanka bio je kurir Pokrajinskog komiteta KPJ za BiH. Održavao je vezu između ilegalne partijske organizacije u Sarajevu i Pokrajinskog komiteta na oslobođenoj teritoriji. Na tom opasnom i odgovornom zadatku, došle su do izražaja Mustafina smjelost i snalažljivost. U svojstvu kurira Glavnog štaba BiH, više puta odlazio je u Uzice s izuzetno važnim porukama za Vrhovni štab i druga Tita. Boraveći, s vremena na vrijeme, na slobodnoj teritoriji na Romaniji i oko Sarajeva, učestvovao je u više borbi i isticao se velikom hrabrošću.
Iako poznat, smjelo se kretao po gradu. Kuća njegovih roditelja nalazila se pod prismotrom policije, ali je on i kući dolazio. U početku ustanka, u dobro izoliranom i zaštićenom podrumu, sam je sproveo električne kablove i montirao radio stanicu. Omladinci-ilegalci koristili su se, u početku, ovim prostorijama i za uvježbavanje rukovanja oružjem. Jednom, osam ustaških agenata opkolilo je kuću u kojoj se nalazio i Mustafa. On je iz sobe na prvom spratu paljbom iz mauzera unio pometnju u redove agenata, iskočio kroz prozor, teško ranio jednog od njih, i uspio se probiti. Jednom je u samom centru grada, usred dana, ušao u Direkciju željeznica, i s mauzerom prisilio službenika da mu pokaže gdje se nalazi šapirograf s matricama, koji je bio potreban ilegalcima Sarajeva. Zatim se hladnokrvno udaljio, ostavivši prethodno u automobilu poznatog ustaškog agenta prijeteće pismo s petokrakom zvijezdom.

Ovi i slični podvizi učinili su ga toliko popularnim da je neprijatelju bilo izuzetno stalo da ga uhvati. Iako je obavljao veoma riskantne zadatke i stalno se izlagao opasnostima, Dovadžija nije znao za strah. Tako je, jednog dana, i pao. Početkom maja 1942, vraćajući se iz Sarajeva na oslobođenu teritoriju, da bi podnio izvještaj o stanju partijske organizacije u gradu, na prijevaru su ga uhvatili četnici. Iskaljujući bijes na Mustafi, mučili su ga na sve moguće načine, samo da bi izvukli bar neko priznanje. Nisu saznali ništa. Umoren je na najsvirepiji način.

Narodnim herojem proglašen je 27. jula 1951. godine.

[Patron of Formello]

Antonija Kuclar

Rođena je 2. januara 1896. u Lesnom Brdu, kod Vrhnike, Ljubljana Slovenija. Bila je seljanka, majka desetoro djece.

Antonija, njen suprug i sva djeca su od početka okupacije, surađivali u narodnooslobodilačkoj borbi. Kod njihove kuće je bilo skladište oružja i municije, koje je Antonija, obično kolima s đubretom, vozila do partizanskih položaja. Kuhala je za terenske aktiviste, partizane i kurire. U njenoj kući su uvijek bili lijepo primljeni i sigurni. U svom i u okolnim selima je organizirala žene da, svojim prilozima i davanjem skloništa, pomažu borcima. U vrijeme (talijanske ofanzive u Dolomitima, maja 1942. Antonija Kucler je hranila cijelu partizansku četu. Bila je prava partizanska mati.

Dvadeset šestog kolovoza 1942. u selo je došla talijanska vojska i opkolila kuću Kuclerevih. Djeca su uspela pobjeći u šumu, a kuću su Talijani spalili i supruga strijeljali. Antonija je odvedena u Ljubljanski zatvor. Usprkos mučenjima, na pitanja neprijatelja uopće nije odgovarala.

Trećeg septembra 1942. je streljana u Gramoznoj jami. Prvo su joj pucali u noge, pa tek potom je usmrtili. Pokopana je na groblju u Ljubljani, s ostalim taocima.

U borbi za slobodu je palo i pet njenih sinova.

Narodnim herojem proglašena je 21. jula 1953. godine.

[Nancy Drew]

Titove jedinice su izvšile pokolj na Bleiburgu kada su im to dopustile engleske jedinice.Također je izvršio zločin nad organizacijom Mladi muslimani kada je 1949. četvoricu članova osudio na smrt govoreći da su radili na rušenju komunističkog sistema.Tada su ubijeni:Hasan Biber,Halid Kajtaz,Omer Stupac i Nusret Fazlibegović rahmetullahi alejhim.Njihova jednina "krivnja" je bila što se nisu slagali sa tadašnjom politikom,i što nisu išli Titovim stazama revolucije.Nikada nije utvrđeno da je iko od njih,a oduđeno ih je oko hiljadu,imao oružje.

jooooooooj, izbjegavam ovu temu danima...da se ne upalim al' ako se upalim .........

[Patron of Formello]

Ivica Marušić

Rođen je 6. marta 1912. u selu Grab kod Sinja, Hrvatska. Ivica Marušić odrastao je i školovao se u raznim mjestima Jugoslavije, tamo gdje su se nalazili njegovi roditelji u potrazi za službom. Odmalena je upoznao teškoće života. Isključivan je iz gimnazije, proganjan kao buntovan omladinac naprednih shvaćanja.

Sticajem okolnosti, u Omišu kod Splita, gdje su mu izvjesno vrijeme boravili roditelji, počinje njegova revolucionarna djelatnost. Već 1932. postao je član Komunističke partije Jugoslavije. U Bijeljini, gdje su roditelji premješteni, zbog aktivnosti koju je razvio na okupljanju omladine, uhapšen je 1933. godine pod optužbom da je širio komunističku propagandu. Okružni sud u Tuzli osudio ga je na dvije i po godine robije, koju je izdržao u Sremskoj Mitrovici. Za njega, kao i za mnoge druge komuniste, robija je bila prava škola. Nalazeći se u „Omladinskoj zgradi" Kaznenog zavoda, kao učenik koji je morao da prekine šesti razred gimnazije, Ivica je na robiji mnogo učio, stalno bio s knjigom u rukama. Poslije izdržane kazne, u Zagrebu nastavlja ilegalno svoj revolucionarni rad, ali Sud za zaštitu države, 1937, ponovo otvara istragu nad njim; u nedostatku dokaza za hapšenje, protjeruje ga u Busovaču, u kojoj nije dugo ostao, već se opet vratio u Zagreb, i nastavio da ilegalno djeluje. Međutim, policija ga nije ispuštala iz vida; aprila 1939. Državno tužilaštvo u Zagrebu ponovo pokreće postupak protiv njega, zbog štampanja pet hiljada brošura komunističkog sadržaja i zbog njihovog rasturanja poštom.

U ilegalnoj štampariji u Zagrebu, u vrijeme počinjanja drugog svjetskog rata, Ivica je, ne jednom, potvrdio svoju hrabrost. Vojni rok služio je u Sarajevu, a okupaciju zemlje i prve priprema ustanka dočekao je u Zagrebu, u neprestanom radu i vezi s istaknutim revolucionarima Hrvatske.

Taj plavi, vitki i mršavi mladić, pomalo razbarušene kose i krupnih plavih očiju, krenuo je iz Zagreba, juna 1941, u pratnji druga i prijatelja Vladimira Nemeta, u kovitlac koji je već počinjao da se podiže pod Kozarom.

Mjesni komitet Partije u Prijedoru osigurao je prihvaćanje i smještaj drugova iz Zagreba, Ivice Marušića i Vladimira Nemeta Brace. U Orlovcima, 25. jula 1941, kada su komunisti Kozare na čelu s doktorom Mladenom Stojanovićem, održali posljednji pripremni sastanak i krenuli u ustanak, bili su i oni prisutni. Tada je Ivica Marušić, za Kozarčane komandant Ratko, dobio zadatak da na čelu prve gerilske grupe, a zatim udarne desetine počne diverzije u prijedorskom kraju.

Ratko Marušić obično je u borbu išao s puškom u jednoj i štapom u drugoj ruci. Bio je uvijek tamo gdje je najteže, na odlučujućem mjestu, na isturenom položaju. A takve borce Kozarčani su voljeli i beskrajno im vjerovali. Objašnjenja nije volio. „Sve riječi valja zamijeniti borbom i treskom bombe". Zato je ponekad dolazilo i do nesporazuma, naročito s komesarima. Znao je da najstrože kazni nediscipliniranog borca. Pa ipak, njemu nikad nije bilo teško da izdvoji dobrovoljce, jer je on sam uvijek bio na njihovom čelu. Tako je bilo i u napadu na oklopni voz na pruzi Prijedor— Bosanski Novi, kada je, s 25 smjelih Kozarčana, obučenih u besprijekorne domobranske uniforme, 6. januara 1942. pošao da ostvari smion i rizičan plan: da pomoću lukavstva osvoji oklopni voz, uništi njegovu posadu i s njom razori utvrđenja duž željezničke pruge. Kada je odabranima rekao da možda mnogi neće živi da se vrate, iz grupe nije nitko izostao, i sve je počelo da teče po određenom i predviđenom planu. Pred kućicom željezničkog čuvara, između stanice Svodna i Dragotinja, uspelo je da uskoči u voz samo sedam dugova, a Ratko, njihov komandant, u posljednjem trenutku zakačio se na papučicu, da bi s nje bacao bombe na zbunjene neprijateljske vojnike što su stajali kraj željezničke pruge, dok je voz pod punom parom jurio prema Prijedoru, i posada je uništena. A kada je, na signal pred Prijedorom, voz usporio, borci su već išli prema partizanskom logoru i nosili svog mrtvog druga, Milana Krnetića. Bilten Vrhovnog štaba o ovoj akciji je zabilježio: .,... Četa kozaračkog odreda izvela je jedan od najvećih podviga u partizanskom ratovanju".

Ratko je komandirao grupom od 25 boraca koji su, pomoću 500 kilograma dinamita, srušili i vijadukt Volinje, jedan od najznačajnijih objekata na željezničkoj pruzi Zagreb— Bosanski Novi.

U oslobođenju Prijedora, Ratko Marušić je vodio 1. bataljon 2. kozarskog odreda, koji je do kraja ispunio svoj zadatak. Poslije ove akcije partizanske snage na Kozari su narasle toliko da su bite u stanju da formiraju i veće jedinice. Tako je u selu Lamovira, 21. maja 1942, postrojeno 1.400 boraca. Pred strojem su stajala dva kozarska junaka: Josip Mažar Šoša i Ivica Marušić Ratko. Predajući zastavu 1. krajiškoj brigadi, Šoša je rekao: „Brigadu koja ima takve borce kao što je njen komandant, sigurno očekuju veliki podvizi u blokovima zgrada i ulica, među bunkerima, bilo gdje da se nađe i zatekne".

I kada je počela neprijateljska ofanziva na Kozari, juna 1942. godine, 1. krajiška brigada išla je iz juriša u juriš, iz borbe u borbu, od Bosanskog Novog i Dobrljina, Sanske doline i Ključa, do Mrkonjić-Grada i Kupresa, da rastereti 2. krajiški odred, oko koga je sve više stezalo obruč 45 hiljada dobro naoružanih neprijateljskih vojnika.

Kada je neumorni inspirator i realizator mnogobrojnih partizanskih bitaka zastao sa svojim štabom, 2. septembra 1942. godine, u selu Dujakovcima na Manjači, iznenada su ga zasuli bombama iz neprijateljskog aviona. Od smrtonosnih rana, samo nekoliko dana kasnije, u partizanskoj bolnici u Drinjićima umro je Ivica Marušić Ratko, u tridesetoj godini. Tada je o njemu Velja Stojnić, ratni drug i prijatelj, zapisao:

,,I u miru i u ratu nosio je štap. Odavno se odlučio na dug put i kratak život".

Narodnim herojem proglašen je 20. decembra 1951. godine.

[Patron of Formello]

Milka Kufrin

Rođena je 15. oktobra 1921. godine u selu Purgariji, .Jastrebarsko, Hrvatska. Potječe iz seljačke porodice. Osnovnu školu je završila u Okiću, a gimnaziju u Zagrebu. Poslije završetka gimnazije, upisala se na Agronomski fakultet. Već u Srednjoj školi, 1938, Milka postaje član SKOJ-a. Na fakultetu je, zbog svoje aktivnosti u omladinskom pokretu, brzo zapažena. Zato je već na prvoj godini studija izabrana za sekretara skojevske grupe. Predsjednik je i Odbora za skupljanje narodne pomoći. S grupom skojevaca, Milka je prikupila i upakirala stotine paketa hrane za Crveni križ — za učesnike španjolskog građanskog rata, i ispisala niz čestitki koje su im upućene u logore u Francuskoj. Aprila 1941, ustaše joj zabranjuju prisustvovanje predavanjima na fakultetu; po zadatku Partije odlazi u rodni kraj, gdje se povezuje s partijskom organizacijom u selu Horvati. Tu postaje i član KK SKOJ-a za Jastrebarsko i Samobor. U svom selu, Okiću, osniva skojevsku grupu. U junu, naročito poslije napada Njemačke na SSSR, ustaše je traže da je uhapse, ali se Milka uvijek uspješno sklanja, zahvaljujući vjernom narodu svoga sela, koji je štiti i svakodnevno obavještava o kretanju ustaša.

I onda kada joj ustaše hapse roditelje i sestre, prekaljena skojevka se ne koleba. Svjesna da s fašistima nema pogodbi, ona ilegalno odlazi u Zagreb, gdje se povezuje sa skojevskom i partijskom organizacijom. Tu krajem juna 1941. postaje član Gradskog komiteta SKOJ-a i član KPJ. Ona organizira i učestvuje u akcijama skojevskih organizacija u pripremanju i vršenju diverzantskih akcija, u pisanju parola, u uništavanju ustaških i njemačkih plakata-proglasa, i svesrdno radi na okupljanju napredne omladine protiv okupatorske i ustaške vlasti. Krajem oktobra 1941, odlazi iz Zagreba, preko Karlovca, u partizane, u Petrovu goru. Tu ubrzo postaje Član OK SKOJ-a za okrug Karlovac, i neumorno radi na stvaranju i organizacionom jačanju omladinskih organizacija na Kordunu. Učestvuje i u akcijama partizanskih odreda, i na taj način ličnim primjerom usmjerava omladinu u narodnooslobodilačku vojsku.

Aprila 1942. odlazi, s grupom partizana, po odluci CK KPH, s Korduna na područje Pokuplja i Žumberka, da u tim krajevima razvija NOP i da u neposrednoj okolici Zagreba, gdje se osjećao jak utjecaj Mačekove izdajničke politike, mobilizira hrvatski narod za oružanu borbu protiv okupatora i kvislinga. Milka u Žumberku postaje zamjenik političkog komesara 1. žumberačke čete. S jednim vodom čete i narodnim herojima Milanom Mraovićem Simićem i Pavlom Videkovićem vrši česte diverzantske akcije na pruzi Zagreb — Karlovac,
uništava pojedina ustaška uporišta, šireći partizansku bazu sela Okića i Horvata. U Hrvatskom Leskovcu, zajedno s Milanom Mraovićem Simićem, razoružava željezničku stražu i zarobljava 9 domobrana sa 6 pušaka. Već poslije nekoliko borbi, postaje komesar 3. čete bataljona "Josip Kraš", s kojom vrši svakodnevne akcije u neposrednoj blizini Zagreba. Njena četa je kovač bratstva i jedinstva. U njoj su Hrvati i Srbi — sinovi Korduna, Zagreba, Pokuplja i Žumberka. Sa svojom četom uništava nekoliko vozova kod Zdenčine i Horvata, a u jednom od njih zarobljava dva policijska agenta i talijanskog vojnog atašea.

Milka je vješto manevrirala svojom četom, iznenađivala neprijatelja i pojavljivala se tamo gdje se najmanje nadao. Takva smionost stvarala je kod ustaša i domobrana veliku paniku i prisilila ustaške vlasti da za izvjesno vrijeme, u augustu 1942. godine, obustave noćni saobraćaj na pruzi Karlovac — Zagreb, od 20 do 5 sati.

U novembru 1942. godine ova djevojka, u narodu poznata po velikoj hrabrosti i smjelosti, komesar na području Žumberka, Pokuplja i neposredne blizine Zagreba, postaje i član OK KPH za Pokuplje.

Upravo u to vrijeme, Milka po zadatku Partije drugi put napušta svoj kraj i odlazi na Kordun, gdje postaje sekretar Pokrajinskog komiteta SKOJ-a za Hrvatsku. Kao omladinski rukovodilac obilazi područje Korduna, Like, Pokuplja, Žumberka, Slavonije, Podravine i Kalnika, neumorno radeći na stvaranju organizacije SKOJ-a na terenu i u partizanskim jedinicama. Godine 1943. Milka je birana za predsjednicu Saveza antifašističke omladine Hrvatske. Nije bila rijetkost vidjeti je sa skojevcima i u raznim oružanim akcijama. Poznata je po spremnosti da krene na svaki put, u svako doba, i da prođe teritorij za koji se znalo reći: "Tuda nitko proći ne može". Uvijek je nalazila snage i mogućnosti za izvršenje postavljenog zadatka. Učesnik je 1 kongresa USAOJ-a, 1942, u Bihaću, i II kongresa USAOJ-a, 1944, u Drvaru.

Poslije oslobođenja zemlje, birana je na području Jastrebarskog i Samobora za narodnog zastupnika Sabora NRH i poslanika Savezne skupštine u pet saziva. Završila je Ekonomski fakultet, bila je podsekretar u Saveznom sekretarijatu za robni promet, predsjednik Saveznog komiteta za turizam, Član SIV-a, član Izvršnog vijeća Sabora Hrvatske, 20 godina je član CK KPH.

U toku NOR-a bila je vijećnik l, II i III zasjedanja ZAVNOH-a.
Živjela je u Zagrebu i bila je član Predsjedništva Republičkog odbora SUBNOR-a Hrvatske.
Nosilac je Partizanske spomenice 1941. i drugih visokih odlikovanja.

Narodnim herojem proglašena je 23. jula 1953. godine.

[Patron of Formello]

Marinković Ivan

Rođen je 13. decembra 1905. godine u Sutivanu na Braću, Hrvatska, u činovničkoj porodici. Osnovnu školu je završio u Sutivanu, a Klasičnu gimnaziju u Splitu. Odličan učenik, upisao se 1924. na Medicinski fakultet u Zagrebu. Poslije godinu dana, prešao je na Filozofski fakultet, na kojem je diplomirao 1931. U tom vremenu odslužio je i redoviti vojni rok, u Sarajevu i Mostaru. Kao profesor, službuje u Senju, Požarevcu, Valjevu i Koprivnici. Zbog naprednih stavova, premještan je iz mjesta u mjesto.

Godine 1932. radi u koprivničkoj gimnaziji na stvaranju đačkih kružoka, u kojima širi komunističke ideje. U okolnim selima Koprivnice, Marinković pored učenika gimnazije uključuje u komunistički pokret pojedine seljake, koje upozorava da će ih dr. Maček napustiti i izdati čim se domogne vlasti. On Često sa seljacima i zanatlijama koprivničkog kraja, Peteranca, Hlebina, Novigrada i drugih sela razgovara o ekonomskim prilikama Kraljevine Jugoslavije, značenju, ciljevima, zadacima KPJ i drugim pitanjima.

Zbog komunističke djelatnosti, Marinković je uhapšen u Koprivnici, 25. aprila 1935. Okružni sud u Bjelovaru osudio ga je, augusta iste godine, „zbog zločina protiv javne sigurnosti i poretka u državi", na sedam mjeseci strogog zatvora. Kasacioni sud u Zagrebu povećao je kaznu na tri godine robije. U vrijeme saslušanja, Slavko je mučen. Priznao je da je komunist, ali nikad nikoga nije odao. Tamnovao je u kaznionicama Lepoglave, Maribora i Sremske Mitrovice, gdje je proveo 815 dana, i u istražnim zatvorima u Zagrebu i Bjelovaru 81 dan. Na robiji, Ivo je učio, posebno u Mitrovici, zajedno s Mošom Pijade.

Na slobodu je pušten 23. aprila 1938. godine. Nekoliko mjeseci nigdje nije mogao naći posla, dok ga sestra Marica nije uspjela zaposliti kao knjigovođu, u Fabrici kože "Podvinec", u Karlovcu. Od 1938. do marta 1942, njegov život i rad vezan je za Karlovac. Kordun, Pokuplje, Liku, Baniju, Gorski kotar i Hrvatsko primorje. Godine 1939, sekretar je OK KPH za Karlovac, Kordun i Baniju. Najveći broj partijskih organizacija u tim krajevima nastao je zahvaljujući radu komunista Ive Marinkovića Slavka. Jedan je od najistaknutijih organizatora ustanka na Kordunu, Baniji, Pokuplju i Gorskom kotaru. U prvoj godini NOR-a, kao sekretar OK KPH, prisustvuje vojno-partijski m konferencijama, učestvuje u formiranju organa narodne vlasti, SKOJ-a i AFŽ-a. Znanjem, savjetima, iskustvom, Ivo je jedan od komunista koji je najviše doprinio organizaciji zajedničke borbe Srba, Hrvata i Muslimana u ovim krajevima Hrvatske. Još 1940. postao je član CK KPH, a u aprilu 1942. član je i Biroa CK KPH. U maju iste godine, Ivo je na Kordunu i Baniji ostavio, kao plod svog rada, razvijenu mrežu NOO-a, organizacija SKOJ-a, AFŽ-a i snažne partizanske jedinice. Po zadatku Partije, otišao je preko Banije, Kozare, Slavonije i Moslavine u okupirani Zagreb, na dužnost sekretara Povjerenstva CK KPH za Zagreb i sjevernu Hrvatsku. Tu nastavlja organiziranje ilegalnog rada u vrlo teškim uslovima u okupiranom gradu. Radi na uspostavljanju veza s oslobođenim područjem, na prebacivanju ljudi u partizanske jedinice i organiziranju druge pomoći za NOP. U novembru 1942, organizirao je prebacivanje na slobodno područje Korduna pjesnika Vladimira Nazora i Ivana Gorana Kovačića.

Izdajom provokatora, 19. februara 1943. uhapšen je od ustaške policije istaknuti partijski radnik i organizator ustanka, pred Radničkim opornom u Zagrebu. Za Ivinu čvrstinu, hrabrost i izdržljivost, za njegovu humanost, znali su svi njegovi suradnici. Znali su oni da njihov drug i sekretar neće nikoga odati. Ostali su, zato, na svojim mjestima, sigurni u čvrstinu karaktera svog sekretara. Ni najveća surovost neprijatelja i mučilištu nije slomila narodnog heroja Iva Marinkovića. Sve što je radio za NOP, sve što je znao o svojoj Partiji i svojim drugovima, ostalo je u njemu. Neprijatelj je bio nemoćan. Jedino što je mogao — oduzeo mu je život. Strijeljan je 21. aprila 1943 godine.

Narodnim herojem proglašen je 26. jula 1945. godine.

[Patron of Formello]

Milutin Morača

Rođen je 7. jula 1914. u selu Stekerovci, kod Glamoča, Bosna i Hercegovina, u siromašnoj seoskoj porodici. Godine 1925. s porodicom se preselio u selo Žednik kod Subotice, gdje mu je otac, kao jugoslovenski dobrovoljac u prvom svjetskom ratu, dobio zemlju. Gimnaziju i Pravni fakultet završio je u Subotici. Kao student, pristupio je naprednom omladinskom pokretu. Isticao se u radu studentskog udruženja "Svjetlost", i u demonstracijama i drugim političkim akcijama na fakultetu i u Subotici, Pripadao je maloj grupi studenata koja se angažirala u širenju revolucionarnih ideja u selima sjeverne Bačke. Zapaženo je politički aktivan još u vrijeme parlamentarnih izbora 1935. godine. Godine 1936. primljen je u KPJ, i postao član prve partijske organizacije u Žedniku. U to vrijeme najviše je radio na okupljanju đačke i seoske omladine u Žedniku i drugim selima, i u stvaranju organizacija SKOJ-a. Od tada je jedan od najistaknutijih partijskih aktivista u ovom dijelu Vojvodine. Bio je inicijator stvaranja Kulturne zadruge vojvođanskih naseljenika "Preporod", koja je imala svoju organizaciju u mnogim selima Bačke, posredstvom koje je Partija okupljala i aktivirala mase, posebno omladinu, ostvarujući u godinama uoči rata dominantan politički utjecaj. Radio je i na okupljanju poljoprivrednih radnika i organiziranju njihovih štrajkačkih i drugih akcija. Među tim radnicima, pretežno Mađarima i Bunjevcima, njegovim zalaganjem formirana je prva grupa komunista i simpatizera KPJ. Morača je bio jedan od najaktivnijih učesnika i organizatora mnogih narodno-frontovskih akcija na liniji obrane zemlje i borbe protiv profašističkog režima. Kao istaknuti partijski aktivist, 1939. godine izabran je za člana Okružnog komiteta KPJ za sjevernu Bačku. Godine 1936, kao vojni obveznik, završio je Školu rezervnih oficira.

U aprilskom ratu, kao oficir bivše jugoslovenske vojske, bio je zarobljen i upućen u zarobljenički logor u Mađarsku. Kada je obaviješten da Mađarska, na zahtjev vlade kvislinške Nezavisne Države Hrvatske, oslobađa sve zarobljenike s njene teritorije, među zarobljenim oficirima se zalagao da se ta mogućnost iskoristi. Tako je i sam, u prvoj polovini juna 1941, došao u Drvar, rodno mjesto njegova oca. Tu se povezao s organizacijom KPJ i uključio u rad na pripremama za oružanu borbu. Kao rezervni oficir, posebno je bio angažiran u organiziranju vojnih priprema.

Formiranjem štaba gerilskih odreda za Bosansko Grahovo i okolinu, odlukom Sreskog komiteta Partije postao je član toga štaba. U tom svojstvu, izradio je plan prve ustaničke akcije u Bosni i Hercegovini — napada na Drvar, Bosansko Grahovo i Oštrelj, koji je počeo 27. jula 1941, i uspješno izveden. Već u tim prvim borbama Morača je ispoljio izuzetnu hrabrost i vojničke sposobnosti u organiziranju i rukovođenju partizanskim jedinicama. U periodu velikih pobjeda ustanka u ovom kraju u ljeto 1941, komandirao je Drvarsko-petrovačkim bataljonom "Sloboda", koji je vodio mnoge uspješne borbe protiv neprijatelja. Između ostalog, jedinice ovog bataljona su u višednevnim neravnim borbama razbile ofanzivu ustaško-domobranskih snaga na oslobođenu teritoriju Drvara, i nanijele im velike gubitke.
Svojim ugledom i popularnošću u narodu i izuzetnim zalaganjem, dao je veliki doprinos nastojanjima KPJ da konsolidira ustanak i narodnooslobodilački pokret u Drvaru i okolini u vrijeme Talijansko-Četničke akcije ujesen 1941. godine. Kao komandant i iskusan partijski radnik, u to vrijeme je politički aktivan u tumačenju linije KPJ u narodnooslobodilačkoj borbi, razotkrivanju ciljeva i karaktera četničkog pokreta i Talijanske politike "pacifikacije". Bio je to sadržaj mnogih skupova vojske i naroda na kojima je govorio. Posebno je radio na učvršćivanju partizanskih jedinica i njihovom obučavanju u duhu taktike partizanskog ratovanja. Komandirao je Drvarskim partizanskim bataljonom u borbama protiv Talijanskih snaga u zimu i proljeće 1942. godine, koje su se završile njihovim porazom i oslobođenjem Drvara. Tada je primio dužnost zamjenika komandanta, a nešto kasnije i komandanta 5. krajiškog partizanskog odreda, s kojim je izveo više uspješnih akcija, među kojima napad na Glamoč. Od jedinica ovog Odreda, početkom septembra 1942, po odluci Vrhovnog štaba, formirao je 4. krajišku udarnu brigadu i imenovan za njenog prvog komandanta. Predvodio je brigadu u više borbi u jesen 1942: u napadu na Sanski Most, u borbama s Nijemcima i četnicima na pravcu Banja Luka — Ključ, s Talijanskim i četničkim snagama oko Bosanskog Grahova.,. Brigada se posebno istakla u obrambenim borbama na pravcu Sanski Most — Bosanski Petrovac u IV ofanzivi, krajem januara i početkom februara 1943, uspješno sprečavajući prodor nadmoćnih njemačkih snaga.

Maja 1943. godine, Morača je postavljen za komandanta 5. krajiške divizije, s kojom je postigao mnoge pobjede. U periodu maj-jul 1943. rukovodio je prodorom divizije iz centralne i istočne Bosne. Od više uspješno izvedenih borbenih akcija u toku tog marš-manevra, posebno je značajan napad na komunikaciji Sarajevo—Slavonski Brod, kada je divizija zauzela rudnik Kakanj, i rušenjem više mostova i željezničkih stanica za duže vrijeme onemogućila saobraćaj na ovoj značajnoj željezničkoj pruzi.

U oktobru 1943, u duhu plana Vrhovnog štaba za prenošenje operacija u Srbiju, Vrhovni komandant je povjerio 5. diviziji veoma odgovoran i složen borbeni zadatak: da iz centralne Bosne prodre u Sandžak, odakle će borbeno djelovati na teritoriji Srbije, da podrži razvitak narodnooslobodilačkog pokreta na njenom tlu. Divizija je uspješno prodrla u Sandžak, a zatim oslobodila Rudo, Priboj, Višegrad i druga mjesta i razbila znatne četničke snage. Od početka decembra 1943, do sredine januara 1944. godine, Morača rukovodi veoma složenim obrambenim borbama divizije u toku njemačkih ofanzivnih operacija u Sandžaku i istočnoj Bosni. Potiskivana, a zatim i opkoljena neusporedivo nadmoćnijim njemačkim snagama, divizija je, po snijegom okovanim planinskim masivima, vodila uspješne manevarske borbe. Za pokazanu izuzetnu izdržljivost i hrabrost u toku ove njemačke ofanzive, diviziju je pohvalio Vrhovni komandant.

U vrijeme neposrednih priprema za operacije, čiji je cilj bio oslobođenje Srbije, Morači je Vrhovni komandant, u drugoj polovini marta1944, povjerio komandu nad Operativnom grupom 2. proleterske i 5. udarne divizije, sa zadatkom da počne prodor u Srbiju. U periodu mart-maj 1944. komandira radom ove Grupe. Njeni prodori najprije u dolinu rijeke Ibra, a potom kroz zapadnu Srbiju do Valjeva, bili su u centru pažnje komandanta njemačkih trupa u Srbiji i četničke Vrhovne komande, koji su nastojali da, angažiranjem svih snaga, spriječe prodor Grupe divizija i njeno spajanje sa snagama NOVJ na jugu Srbije i u šumadiji. Za uspješno forsiranje Lima, Vrhovni komandant Josip Broz Tito je ponovo pohvalio 5. udarnu diviziju.

U drugoj polovini jula 1944. godine, Morača komandira 5. divizijom u toku njemačke ofanzive u Crnoj Gori, kada su u protuudaru grupe divizije NOVJ, u rajonu Čakora i Andrijevice, razbijene znatne njemačke snage, a potom vodi diviziju u nastupnom maršu ka jugu Srbije, u izvođenju složene operacije forsiranja Ibra, i u borbama na Kopaoniku protiv glavnine četničkih snaga koje su, u suradnji s njemačkim i bugarskim trupama, neuspješno pokušale da spriječe spajanje Operativne grupe divizije sa snagama NOVJ na jugu Srbije. U nastupanju kroz Srbiju, u izvođenju prodora iz Toplice u Šumadiju, i osobito u teškim borbama s njemačkim snagama u rajonu Topola-Aranđelovac — koje su po svaku cijenu branile magistralu Beograd— Skopje kojom je njemački komandant Jugoistoka upućivao pojačanja iz Grčke za obranu Srbije i Beograda — Morača je ponovo pokazao kvalitete vrsnog komandanta. Potoni je s divizijom učestvovao u operaciji za oslobođenje Beograda, da bi nešto kasnije, kao komandant divizije, a zatim načelnik štaba 1. armije na sremskom frontu, brzo ovladao vještinom komandiranja u uslovima frontalnog ratovanja. Prilikom proboja sremskog fronta, neposredno je komandirao Sjevernom grupom divizija.

Poslije rata, završio je Višu vojnu akademiju "Vorošilov" u Sovjetskom Savezu, a potom obavljao visoke dužnosti u JNA: bio je zamjenik načelnika "Generalštaba, zamjenik načelnika Više vojne akademije, načelnik l i IV uprave Generalštaba i komandant Armijske oblasti. Od 1963. do 1967. bio je član Saveznog izvršnog veća. Bio je član Savezne konferencije SSRN Jugoslavije, član CK SK Bosne i Hercegovine, i predsjednik Saveza rezervnih vojnih starješina Jugoslavije. Bio je član Savjeta Federacije. Rezervni je general-pukovnik.

Napisao je više tekstova i rasprava iz oblasti vojne vještine i povijesti narodnooslobodilačkog rata. Godine 1962. objavio je "Ratni dnevnik", koji bogatstvom podataka i zapažanjima ovog istaknutog komandanta i revolucionara predstavlja izuzetno svjedočanstvo o ratu i revoluciji.
Odlikovan je mnogim visokim odlikovanjima.

Narodnim herojem proglašen je 20. decembra 1951. godine

[Patron of Formello]

Divko Budak

Rođen je 24. februara 1897. u Karlobagu, Hrvatska. Poslije završene osnovne Škole u rodnom mjestu, gimnaziju je učio u Sušaku, a Trgovačku školu u Ljubljani. Prvi svjetski rat, snažan odjek i utjecaj ideja velike Oktobarske socijalističke revolucije, napredna literatura, političko bespravlje, eksploatacija radničke klase i revolucionarno vrenje odmah poslije rata — uticali su da je Divko 1919. odlučno pristupio revolucionarnom radničkom pokretu. Po prirodi veoma energičan, dobar propagandist, s neuništivim optimizmom i smislom za sva politička i društvena pitanja, istakao se političkom aktivnošću pred prve parlamentarne izbore 1920. za Ustavotvornu skupštinu. 1921. godine postao je član KPJ, i od tada posvetio joj je cjelio svoj život.

Od 1927. do 1932. živio je u Perušiću, gdje je otvorio malu trgovačku radnju koju su nazvali "partijski dućan". U to vrijeme rukovodio je ilegalnim partijskim radom u tom mjestu, i uticao na stvaranje i rad partijskih organizacija u cijeloj Lici, a naročito u Gospiću i u Hrvatskom primorju. Dobro je poznavao ličke prilike. Pošto se kompromitirao kod policije, prelazi u Zagreb, gdje nastavlja revolucionarni rad, naročito u sindikalnom pokretu: Savezu privatnih namještenika i u Savezu bankarskih činovnika. Godine 1934. primljen je za člana Mjesnog komiteta KPJ u Zagrebu. Sljedeće godine prešao je u ilegalnost. Zbog mogućnosti hapšenja, 1936. odlazi, po zadatku Partije, u inostranstvo. Zadržao se u Pragu i Parizu, gdje je radio na organiziranju pomoći borbi španskog naroda protiv fašizma.

Odmah poslije povratka u zemlju, 1939, Divko je uhapšen, i Poslije tri mjeseca mučenja pušten iz istražnog zatvora. Poslije toga, i pored opasnosti da ponovo bude uhapšen, nastavio je još upornije da partijski djeluje u Zagrebu. 31. marta 1941, zajedno s velikom grupom komunista i revolucionara, uhapsila ga je Mačekova i Šubašićeva policija, i zatvorila u logor u Kerestincu. Ne mireći se sa sudbinom, bio je jedan od organizatora bijega iz logora. U uništenju i razoružanju stražara ispoljio je veliku hrabrost i snalažljivost. No, ustaše su ga brzo uhvatile i strijeljale 14. jula 1941, u Kerestincu, u vrijeme kada je tek trebalo da počne prava borba, za koju je dugo pripremao partijske organizacije i njihove kadrove.

U znak priznanja za njegov revolucionarni rad u radničkom pokretu i Partiji, proglašen je, 24. jula 1953, narodnim herojem.

[Patron of Formello]

Jože Ciril

Rođen je 2. marta 1902. u Dobrunjama kod Ljubljane, Slovenija; sin radnika, izučio je štamparski zanat. Bio je željan znanja. Mnogo je čitao — pretežno beletristiku, ali i marksističke knjige. Radnička svest i čvrsto političko uvjerenje rano su ga doveli u radnički pokret. Godine 1930. je primljen u Komunističku partiju. Radio je u naprednim organizacijama ljubljanskih grafičara, i 1935. je bio jedan od glavnih pokretača i organizatora štrajka grafičara, koji je trajao više sedmica i završio se pobjedom štrajkača.

U Dobrunjama je Moškrič bio među osnivačima radničkog kulturnog društva "Svoboda", i kasnije "Vzajemnosti",koja je bila škola naprednog radničkog pokreta. Napisao je mnogo revolucionarnih pjesama i više dramskih djela. Na radničkim priredbama recitirane su njegove pjesme i igrani njegovi komadi: „Rdeče ruže", „Razkrinkana morala", „Borba za kruh", i „Stari in mladi".

U godinama prije rata pridobivao je napredne grafičare za suradnju s ilegalnom partijskom tehnikom. Taj njegov rad dobio je poseban značaj u danima okupacije, kad je s najprovjerenijim ljubljanskim grafičarima stvorio moćnu partijsku organizaciju. Ta organizacija bila je jezgro grafičara koji su od leta 1941. omogućavali Komunističkoj partiji da zadovolji svoje potrebe za ilegalnom štampom. Istovremeno je Jože Moškrič radio i u Dobrunjama i okolini, gdje je pripremao ljude za otpor. Njegova je zasluga što je bivša dobrunjska općina dala partizana kao malo koja druga.

U proljeće 1942. otišao je u partizane, iako ga je tuberkuloza već bila znatno iscrpla. U partizanima se posvetio učenju mladih boraca i napisao mnogo tekstova za partizanske listove.

U ljeto 1942. je Jože Moškrič Ciril imenovan za povjerenika CK KPS za Dolenjsku. Najviše se zadržao u Lipoglavskim brdima — blizu zavičaja — u sjedištu 3. bataljona Zapadnoodolenjskog odreda, i odande je obilazio partijske organizacije. Treći bataljon je, posle ograđivanja Ljubljane žičanom mrežom, imao posebne zadatke koji su djelomično ulazili u Moškričev djelokrug: osigurati prelazak preko Ljubljanice, omogućiti prijenos i prijevoz intendantske robe iz Ljubljane za partizane, i starati se o redovnim kurirskim vezama između Ljubljane, vodstva oslobodilačkog pokreta i partizanskih jedinica.

Talijani su dobro znali što znači ljubljanska okolina za snabdijevanje partizana iz Ljubljane, za mobilizaciju boraca i za veze. Zato su u selima oko Ljubljane gusto posijali belogardističke položaje.

U kakvim uslovima je tada živio Jože Moškrič, može se bar djelomično razabrati iz odlomaka njegovih izvještaja Edvardu Kardelju. Dvadeset devetog oktobra 1942. je poručivao: "Danas smo imali sastanak Rejonskog odbora Osvobodilne fronte za Dobrunje. Izvještaji su očajni. Samo ovoga mjeseca je ubijeno 18 naših ljudi, dok ih je u zatvorima i u konfinaciji više od 200." Jedanaestog novembra izvještava: „Bela garda utvrđuje svoje položaje. Sad su se utvrdili oko crkve na Urhu. Pošto su naši nedavno spalili župnu kuću i ekonomske zgrade, ovi sad grade barake. Izgradili su bunkere i postavili mitraljeze na zvonik... Mi smo noćas spalili Prosvjetni dom u Šoštru. Belogardisti su namjeravali da se ugnijezde u njemu..."

Dvadeset drugog februara su belogardisti opkolili kuću u kojoj se nalazio Jože Moškrič. Prihvatio je borbu s velikim brojem dobro naoružanih izdajnika. Prestao je da gađa tek onda kad su ga pogodili neprijateljski meci. Polumrtvog su ga odvukli na svoj položaj na Polici, gdje su ga još mučili, a 23. februara su ga ubili.

Narodnim herojem proglašen je 20. decembra 1951. godine.

[Patron of Formello]

Asim Zupčević

Rođen je 1919. godine u Trebinju, Bosna i Hercegovina. Zbog pripadnosti naprednom omladinskom pokretu, bio je isključen iz srednje škole. U KPJ je primljen 1937. godine. Kao stolarski radnik, radio je na okupljanju radnika u sindikalne organizacije i na njihovoj revolucionarnoj orijentaciji. Kada je počeo španski građanski rat, pokušao je da se, s grupom komunista februara 1937. godine, iz Trebinja prebaci za Čanj (nedaleko od Bara), gdje se skupljala veća grupa komunista, i odakle je trebalo da se prebace brodom u Španiju, ali ga je policija otkrila i sprovela u Trebinje. Na intervenciju porodice, pušten je iz zatvora. Prilikom demonstracija u Trebinju, dolazio je u sukob sa žandarima, pa se ponovo našao u zatvoru. Dvije godine poslije prijema u KPJ, 1939. godine, postao je član Sreskog komiteta KPJ za Trebinje. Otada pa do okupacije zemlje, Zupčević je radio na omasovljivanju partijskih
organizacija u gradu i na selu, na provođenju političke linije KPJ, naročito na okupljanju antifašističkih snaga u zemlji.

Poslije okupacije zemlje, 1941. godine, uključio se u rad na organiziranju oružanog otpora protiv okupatora i ustaša. Muslimanima je objašnjavao suštinu ustaškog pokreta, razotkrivao zlodjela ustaša i odvraćao ih od stupanja u ustaške redove. Zbog protesta protiv ustaškog režima, bio je uhapšen. Kada se jednom vraćao sa slobodne partizanske teritorije, a nosio je oružje, Talijani su ga uhapsili, ali su ga, zbog nedostatka dokaza, pustili. Poslije toga, Asim je stupio u partizanske redove. Osamnaestog decembra 1941, godine učestvovao je u borbi protiv Talijana Radovan-ždrijelu. To je bila prva borba protiv ovog okupatora na području Trebinje— Dubrovnik. Tada su uništena dva i talijanska tenka. Kada je jedan tenk, još neoštećen, pao u jarak, Asim je skočio, otvorio poklopac tenka i ubio Talijanskog oficira.

Januara 1942. godine postao je politički komesar čete u 1. hercegovačko-crnogorskom udarnom bataljonu. 17. aprila 1942. godine, u napadu na ustašku posadu u kasarni Bakraćuši pod Veležom, iznad Mostara, Asim se sa svojom četom istakao kao snalažljiv i hrabar borac. Prilikom povlačenja hercegovačkih partizanskih jedinica u vrijeme Talijansko-četničke ofanzive, u ljeto 1942. godine, ušao je u sastav Mostarskog bataljona kao politički komesar 2. čete. Kada je, u augustu 1942. godine, formirana 10. hercegovačka udarna brigada, Asim je učestvovao u mnogim akcijama ove brigade 1942. godine u Bosni, U nekoliko žestokih okršaja bio je medu bombašima.

Decembra 1942. godine učestvovao je u borbama 10. hercegovačke brigade na području Vlašića i Pougarja. Poginuo je 28. decembra 1942. godine, kao politički komesar čete 3. bataljona 10. hercegovačke NOV brigade na Ravnoj gori, kod Turbeta, s bombom u ruci, pred njemačkim položajima.

Narodnim herojem proglašen je 20. decembra 1951. godine.

[Patron of Formello]

Jovan Zvicer

Rođen je 18. januara 1914. godine u selu Tospude, Nikšić, Crna Gora. Pekarski radnik.
Djetinjstvo je proveo u roditeljskom domu u Tospudama, gdje je završio četiri razreda osnovne škole. Teški materijalni uslovi prisilili su ga da, već od najmlađih dana, ide u najamni rad kod imućnijih seljaka. Kasnije napušta Tospude i odlazi u Boku Kotorsku, gdje uči pekarski zanat i radi kod privatnika, sve do aprila 1941. godine. Radeći u Boki, preko URS-ovih sindikata povezuje se s naprednim radnicima i često aktivno učestvuje u provođenju zadataka Partije.

Posle kapitulacije bivše Jugoslavije, aprila 1941. godine, Jovan se s fronta kod Skadra vraća ocu u selo. Donio je pušku, municiju i uniformu, koje je dobro sklonio, da bi ih, jula 1941. godine, ponovo uzeo i kao partizan stupio u borbu protiv okupatora i domaćih izdajnika. U jesen 1941. borac je Lovćenskog odreda. Kao dobrovoljac je pošao na Pljevlja, gdje je pokazao veliku hrabrost; privrženost i odlučnost, o čemu se mnogo pričalo među preživjelim borcima. Posle bitke za Pljevlja, vraćen je u Crnu Goru. Ponovo dolazi u svoj Lovćenski partizanski odred i učestvuje u mnogim okršajima protiv okupatora i domaćih izdajnika. Kada je, u proljeće 1942. godine, počelo povlačenje partizanske glavnine iz Crne Gore, nalazi se među borcima Odreda koji su pošli na nove zadatke, u Bosnu. Kao već iskusan borac, našao se u stroju 4. crnogorske proleterske brigade na dan njenog formiranja, 11. juna 1942. godine. Od tog dana do svoje prerane smrti, Jovo Zvicer ide putem slave 4. brigade i njenog 2. bataljona. U svom 2. bataljonu 1943. godine primljen je za člana KPJ.

Iz borbe u borbu njegova hrabrost postaje sve zapaženija. Ističući se u mnogim borbama kao bombaš i puškomitraljezac, desetar i komandir voda, uživao je ugled izvanredno stabilnog i sigurnog borca, pa su mu povjeravani najteži i najopasniji zadaci. U vrijeme pohoda proleterskih brigada u Bosansku Krajinu (jun—jul 1942), naročito se istakao u napadu na Hadziće, kada je puškomitraljezom ubio veliki broj ustaša i izvukao ranjenog druga. Za pokazanu hrabrost pohvalio ga je štab 4. proleterske brigade.

U borbi za Livno, decembra 1942. godine, 2. bataljon 4. proleterske brigade vesto je ušao u grad i našao se u njegovom centru prije nego što je pala spoljna obrana. Ustaše jurišaju sve silovitije, rešeni da unište bataljon proletera, spoljna obrana grada odbija sve napade partizana. Proleterima nestaje municije. Ustaše bornim kolima polaze u žestok juriš, situacija postaje kritična. Ćutljiv, ali uvijek nepokolebljiv i postojan, komandir voda Jovan Zvicer provlači glavu kroz otvor puškarnice, i desnom rukom baca bocu petroleja sa zapaljenim fitiljem na ustaška borna kola, iz kojih je odmah izbio plamen. Jovo je s grupom proletera pojurio prema zapaljenim kolima, i iz te buktinje izvukao deset hiljada metaka i dva mitraljeza. Ovaj podvig je preokrenuo situaciju u korist partizana: Livno je palo. Tako je 2. bataljon (u kojem je bio i Zvicer) uspješno izvršio zadatak, i za pokazanu hrabrost bio pohvaljen. Podvig bataljona postao je nadaleko poznat.

Besmrtnu slavu stekao je 2. bataljon 4. proleterske brigade i svaki njegov borac u krvavom boju na Vilića gumnu, marta 1943, boreći se protiv desetostruko jačeg neprijatelja za svakog ranjenika Centralne bolnice u Prozorskoj kotlini. Posle sedam časova borbe, koja se vodila prsa u prsa na snježnim bregovima, a u kojoj su ručne bombe donosile ishod, Nijemci su bili odbačeni. Vilića Guvno ostalo je u rukama crnogorskih proletera. Ovaj boj, zajedno s poduhvatima kod Gornjeg Vakufa, na Ivan-sedlu i Neretvi, tih dana odlučio je sudbinu ranjenika. Od malobrojnog 2. bataljona, osamdeset ljudi je izbačeno iz stroja. Samo na jednoj koti palo je četrdeset komunista, među kojima i Jovo Zvicer.
Za ovaj veliki uspeh, 4. proletersku brigadu pohvalio je Vrhovni komandant. U pohvali piše: "Za ovo besprimjerno herojstvo boraca 4. crnogorske proleterske brigade, a naročito
2. bataljona, izražavam im svoje priznanje i duboku zahvalnost. TITO".

Dva brata Jove Zvicera poginuli su kao borci naše armije.

Jovo Zvicer je narodnim herojem proglašen 27. novembra 1953. godine

[Patron of Formello]

Đurađ Zrlić

Rođen je 1917. godine u selu Plamenica, Ključ, Bosna i Hercegovina.

Potiče iz siromašne seljačke porodice. Do stupanja u partizane bavio se zemljoradnjom, ali često i kao sezonski radnik, radeći za "Šipad" u slavonskim šumama, zarađivao je sebi i porodici za kruh. Vojsku je služio u artiljeriji, i Poslije odsluženja roka unapređen je u čin podnarednika.

Kada je, jula 1941. godine, u Bosanskoj krajini počeo ustanak protiv okupatora, kvislinga i kolaboracionista, Đurađ je stupio u partizane. Od tada, do formiranja 7. krajiške brigade, borio se u zapadnoj Bosni. Isticao se u brojnim akcijama i poduhvatima. Od formiranja 7. krajiške brigade, 27. decembra 1942. godine, do kraja juna 1943. godine, borio se u ovoj jedinici. Učestvovao je u njenim borbama na terenu Manjače i oko Jajca. U IV neprijateljskoj ofanzivi, brigada učestvuje u obrambenim borbama 5. divizije na pravcu Sanski Most — Bosanski Petrovac. Te borbe su imale veoma veliki značaj za onemogućavanje brzog prodora neprijatelja prema jednom od najznačajnijih centara slobodne teritorije. U fazi pomeranja Glavne operativne grupe i Centralne bolnice VŠ prema Neretvi, brigada je vodila uspješnu manevarsku obranu za pravcima koji do Banja Luke i Jajca vode ka Prozoru i Rami. U završnoj fazi bitke na Neretvi zatvarala je pravac Prozor—Neretva. U vrijeme ofanzive proleterskih brigada s Neretve na istok, brigada je bila zaštitnica snaga koje su nastupale pravcem Glavatičevo — Kalinovik — Drina, a pritom učestvuje u razbijanju jakih četničkih i (talijanskih snaga na sektoru Čelebića, i četnika na Sinjajevini.

U početku V ofanzive, brigada je vodila borbe kod Kolašina, u Gornjoj Morači, a zatim na Javorku pivskom. U periodu od 6. do 9. juna, Poslije prelaska Sutjeske, brigada učestvuje u borbama kod Košura i na Zelengori.

U vrijeme protuofanzive Grupe divizija u istočnoj Bosni, Zrilić je ranjen kod Stambolčića. Time je završen njegov ratni put u 7. krajiškoj, i na kojem je dao doprinos i kao borac i kao komandir čete.

Kao ranjenik stupio je u 2. proletersku brigadu. U ovoj kadrovskoj jedinici počeo je kao borac. Ali, zahvaljujući velikoj hrabrosti, iskustvu i snalažljivosti, prvih dana januara 1944. postao je komandir 3. čete 4. bataljona 2. proleterske brigade. Tih dana brigada vodi borbe na Zlatiboru, Goliji, Mučnju i oko Ivanjice. Pojava proletera u Srbiji uznemirila je Nijemce, četnike, Bugare, ljotićevce i nedićevce. Nije bilo ni jedne akcije a da u njoj nisu učestvovale dvije-tri udružene skupine neprijateljskih snaga. U borbi na Bijelim brdima, oko komunikacije Priboj—Donje Vardište, Zrilić s desetinom cijeli sat zadržava oko 500 neprijateljskih vojnika. Manevrirajući i izbjegavajući opkoljavanje, sačuvao je položaj dok nije stiglo pojačanje.

Krajem februara 1944. godine, Vrhovni štab je od 2. proleterske i 5. krajiške divizije obrazovao Udarnu grupu i naredio joj da prodre u Toplicu i Jablanicu. Krajem marta, ove jedinice su izbile na Ibar. ali nisu uspele da pređu, pa su se povukle prema Ivanjici. Nekoliko dana Poslije toga, 2. proleterska brigada upućena je u Dragačevo, da tamo, zajedno s 4. crnogorskom brigadom, razbije četnike. Tamo su bili prikupljeni četnici iz ćele jugozapadne Srbije, a dijelom i iz Šumadije, kojima je komandirao Draža Mihailović, čija se Vrhovna komanda nalazila u Guči.

Najjača borba s ovom četničkom grupacijom vođena je kod sela Kaone, na planini Jelici. Borba je počela 8. aprila 1944. godine ujutro, a završila se kasno u noć. U ovoj borbi posebno se istakla Zrilina četa, koja je u prvom napadu zauzela položaje. Ali, neprijatelj u protunapadu vraća položaje, i tako je u toku dana osam puta Zrile zauzimao i gubio položaje, da bi uvečer iz vijest i o Štab bataljona da su četnici razbijeni i da ih četa goni prema Kaoni, i da je zarobljeno oko 20 četnika i mala količina municije i oružja.

Trećeg maja, 4. bataljon 2. proleterske brigade spustio se s Gojčevice ka selu Podbukovi, izbivši na komunikaciju Kosjerić — Valjevo, zaposjednutu Nijemcima i četnicima. U podnožju bukova, kod Ilijinca-groba, Nijemci su bataljon dočekali mitraljeskom vatrom. Bataljon se našao u teškom položaju, jer se spustio u dolinu, pa je bilo teško, gotovo nemogućno primiti borbu.

U kanjonu Bukova i Lastre počela je borba. Zrile je prvi otvorio vatru i komandirao juriš. Njegova četa našla se na samom položaju Nijemaca, koji sa napadali sa svih strana. Četa Zrilina bila je izložena vatri, pa nije mogla ni naprijed ni nazad. Krenuli su u napad i njemački tenkovi u pratnji pješadije a s brda, od pravca Bočevca, krenuli su u napad četnici u dolinu Lastre — da pomognu Nijemcima. Odstojanje od neprijatelja se smanjuje. Tenkovi prilaze nadomak ručnih bombi. Zrile se našao ispod mosta na Kozlići, odakle je komandirao Četom. Nijemci su ga tu pogodili iz tenkovskog topa. Kad mu je pritrčao njegov komandant bataljona Božidar Đorđević, zatekao je dva druga kako mu povezuju ranjene noge.

Komandant bataljona je naredio da se Zrile iznese. Iz zaštitnice su javili da su njemački tenkovi pedesetak metara iza krivine, gdje je Zrile bio, sklonjen. U tom momentu s brda iznad ceste pripucali su i četnici. Zrile se podigao malo, oslanjajući se na nosila, i počeo da komandira, ali ga je novi rafal ubio.

Tako je Đurađ Zrilić, 3. maja 1944. godine, u selu Podbukovi, na komunikaciji Užice—Valjevo, ostao na vječnoj straži, u središtu Srbije.

[Patron of Formello]

Pal Šoti

Rođen je 19. januara 1916. godine u Bečeju, Vojvodina, u seljačkoj bezemljaškoj porodici. Osnovnu školu, četiri razreda gimnazije i mehaničarski zanat završio je u rodnom mjestu. Postavši metalski radnik, uključuje se u radnički sindikalni pokret. Učestvuje u rasturanju i čitanju HID-a, naprednog časopisa na mađarskom jeziku. U Beogradu se zaposlio 1936. godine. Tu aktivno učestvuje u borbi komunista i ostalih naprednih radnika za prerastanje URS-a u klasnu i revolucionarnu radničku sindikalnu organizaciju, a 1939. godine postaje član KPJ. Zbog revolucionarnog djelovanja, policija ga u maju 1940. hapsi, i Poslije osam mjeseci držanja u policijskom i sudskom istražnom zatvoru, stražarno ga sprovodi u vojsku.

Poslije sloma stare Jugoslavije u aprilskom ratu 1941. godine, Pal se vraća u Beograd, i odmah se uključuje u narodnooslobodilački pokret. Najprije je sekretar Sreskog komiteta SKOJ-a i član Sreskog komiteta KPJ u Zemunu, a 1942. godine postaje i sekretar tog Komiteta. Poslije odluke CK KPJ o priključenju partijske organizacije Zemuna i zemunskog sreza partijskog organizaciji Vojvodine, u julu 1943. godine kooptiran je za člana PK. U tom svojstvu, do marta 1944. godine djeluje u Srijemu i Banatu. Zatim prelazi u Bačku i Baranju, gdje se intenzivnije angažirao u narodnooslobodilačkoj borbi i borio se u ovim dijelovima Vojvodine, koji su se nalazili u teškim uslovima okupacije pod hortijevskom Mađarskom i hitlerovskom Njemačkom. Tu postaje sekretar OK KPJ za Bačku i Baranju, a zatim sekretar Povjereništva PK KPJ za Bačku i Baranju. Na ovoj dužnosti ostaje do oslobođenja Vojvodine, u oktobru 1944. godine.

Poslije oslobođenja Vojvodine, postaje sekretar Okružnog, a zatim Gradskog komiteta KPJ u Novom Sadu. Vijećnik je Vojvodine na III (beogradskom) zasjedanju AVNOJ-a 1945. godine. Na izborima za Ustavotvornu skupštinu, iste godine, izabran je za saveznog narodnog poslanika.

U oslobođenoj zemlji, Pal Šoti je obavljao ove političke i društvene funkcije: rukovodilac kadrovskog odjeljenja Pokrajinskog komiteta KPJ za Vojvodinu, predsjednik Planske komisije APV, potpredsjednik Izvršnog veća Narodne skupštine APV, organizacioni sekretar Pokrajinskog komiteta KPJ za Vojvodinu, član Centralnog komiteta SKJ, član Centralnog komiteta SKS, član Sekretarijata Pokrajinskog komiteta SKV, poslanik Saveznog vijeća Narodne skupštine, poslanik Narodne skupštine Srbije, poslanik Pokrajinskog veća Narodne skupštine APV, član Saveznog odbora Saveznog odbora SSRNJ, član Saveznog odbora SUBNOR, predsjednik Pokrajinskog obra SSRNV, član Predsjedništva SKJ i član Savjeta Federacije. Zbog suprotstavljanja politici SKJ, 1973. godine isključen je iz SKJ i opozvan s funkcije člana Savjeta Federacije.

Bio je rezervni je pukovnik JA. Nosilac je Partizanske spomenice 1941. godine.

Narodnim herojem proglašen je 27. novembra 1953. godine.

[Patron of Formello]

Boro Vukmirović - Crni

Pripada redu najistaknutijih boraca radničkog pokreta, KPJ i NOB na Kosovu.

Rođen je 1. augusta 1912. u Bercigovu, Bugarska. Osnovnu školu i 6 razreda gimnazije je završio je u Peći. Rano je ostao bez oca, pa je ubrzo sav teret oko izdržavanja porodice
pao na njega. Zbog toga je prekinuo školovanje, i zaposlio se kao radnik. Radio je u Peći i drugim mjestima Kosova i Metohije, aktivno učestvujući u organiziranju i vođenju radničke borbe.

Član SKOJ-a postao je 1932, a član KPJ 1933. godine. Već krajem 1934. je sekretar MK KPJ za Peć.

Zbog revolucionarne djelatnosti, više puta je zatvaran, a 1935. je mučen u policijskom zatvoru u Peći i izveden na sud, ali je oslobođen optužbe u nedostatku dokaza. Bio je dosljedan, nepokolebljiv i uporan, pa je ubrzo postao jedan od istaknutih organizatora i rukovodilaca KPJ na Kosovu i Metohiji.

Na I oblasnoj konferenciji KPJ za Kosovo i Metohiju, početkom jula 1937, izabran je za organizacionog sekretara Oblasnog komiteta, a početkom augusta 1940. i za člana PK KPJ za Crnu Goru, Boku, Sandžak i Kosovo i Metohiju. Tada je prihvaćen njegov prijedlog da se Oblasni komitet KPJ za Kosovo i Metohiju direktno veže sa CK KPJ, što je potvrđeno na V zemaljskoj konferenciji KPJ, oktobra 1940. Vukmirović je bio nepokolebljiv borac protiv frakcionaštva u partijskim organizacijama na Kosovu i Metohiji 1938/1939, zalažući se za političko jedinstvo KPJ.

Organizator je štrajkova, demonstracija i drugih akcija radničke klase u Peći i drugim mjestima na Kosovu i Metohiji, posebno velikih antifašističkih demonstracija od 11. maja 1940. i martovskih demonstracija 1941. u Peći.

Na V zemaljskoj konferenciji KPJ, oktobra 1940, na prijedlog Josipa Broza Tita, izabran je za kandidata za člana CK KPJ. Kratko vrijeme krajem 1940. i početkom 1941. pohađao je u Zagrebu partijski kurs za rukovodeće kadrove KPJ. Neposredno pred rat, radio je na formiranju partijskih organizacija u vojnim jedinicama na teritoriji Kosova i Metohije.

Poslije aprilskog rata, radio je na sređivanju partijskih organizacija na Kosovu i, kao član Vojnog komiteta, na organiziranju oružane borbe. Posle hapšenja Miladina Popovića, preuzeo je funkciju sekretara Oblasnog komiteta KPJ. Po direktivi CK KPJ, uspostavio je veze s albanskim komunistima, pomagao im u radu i organiziranju KP Albanije. Za njegovo ime i rad vezani su mnogi uspjesi NOP na Kosovu i Metohiji u prvim godinama oslobodilačkog rata. Od oktobra 1941. komesar je Metohijskog odreda, a od oktobra 1942. član je privremenog Glavnog štaba partizanskih odreda za Kosovo i Metohiju. Tada je pokrenuo, i do smrti uređivao, list "Glas naroda", organ OK KPJ i NOP za Kosovo i Metohiju. Bio je neumoran i u stalnom pokretu. Obilazio je partijske organizacije, držao savjetovanja, radio na širenju bratstva i jedinstva, formiranju partizanskih odreda na Kosovu.

Odlazeći iz Đakovice, s Ramizom Sadikom, po partijskom zadatku u Prizren, na sastanak sa Svetozarom Vukmanovićem, delegatom CK KPJ i Vrhovnog štaba NOV i POJ, upao je, 7. aprila 1943, u zasjedu, i u borbi s talijanskim fašistima i balistima ranjen i uhvaćen. Znajući koga ima u rukama, neprijatelj je nastojao da mučenjima iznudi priznanje, Ni u najstrašnijim mukama Boro Vukmirović nije kazao ni riječi, čak ni svoje ime.

Strijeljan je 10. aprila 1943. godine u selu Landovici, kod Prizrena, zajedno s Ramizom Sadikom. Zagrljeni, otišli su u smrt, kličući Partiji i narodnooslobodilačkoj borbi.

Narodi Kosova izgubili su velikog borca za radnička prava i bratstvo i jedinstvo, istaknutog rukovodioca Partije i oslobodilačke borbe.

Narodnim herojem proglašen je 6. marta 1945. godine.
_________________

[Patron of Formello]

Ramiz Sadiku

Rođen je u Peći 1915. godine, Kosovo. Ovdje je završio osnovnu školu i nastavio srednju. Srednje i više obrazovanje bilo je tada isključivo privilegija imućnih, a Ramizov otac nije pripadao njima. Ipak, uz veliku želju i odlično učenje, Ramiz je opovrgao tu tradiciju, i završio gimnaziju.

Svoje mlade dane Ramiz provodi na tri fronta: uči, revolucionarno radi i pomaže u poslu boležljivom ocu.

Sve svoje slobodno vrijeme Ramiz Sadiku ispunjava čitanjem naučne, i naročito političke literature. Zbog čitanja ruskih pisaca, 1933. kažnjen je s 10 dana zatvora. Iste godine, veoma aktivna organizacija SKOJ-a u gradu prima ga u svoje redove. Mesni komitet ga, 1936, godine, prima u KPJ; 1937. postaje član Biroa OK KPJ za Kosovo i Metohiju. Progoni koji su ga pratili u srednjoj školi nastavljeni su i u Beogradu, u vrijeme studiranja na Pravnom fakultetu. Inače, da bi joj se sin prehranio i mogao da studira, majka je prodavala stvari u kući.

U Beogradu, Ramiz Sadiku odmah stupa u redove beogradskih skojevaca i komunista. Policija prati svaki njegov korak, Godine 1938. kosovskim studentima, skojevcima i komunistima OK KPJ je naložio da štampaju Proglas — zahtjev za nacionalnu ravnopravnost Albanaca. U ovom Proglasu režimu buržoaske Jugoslavije upućen je oštar zahtjev da prestane s iseljavanjem Albanaca i oduzimanjem njihovog zemljišta. Ovaj Proglas, u čijem je sastavljanju učestvovao i Ramiz, i potpisao ga s još 68 drugova, naišao je na veliki odjek u masama. Proglas je upućen i Društvu naroda u Ženevi.

Talijanskoj okupaciji Albanije 1939. godine žestoko su se suprotstavili svi Albanci. OK KPJ organizira javne skupove na Kosovu i politički osvjetljava fašistički upad u Albaniju. Komunisti štampaju i letke namijenjene Albancima i ukazuju im na neravnopravan položaj. Policija Peći ima u rukama desetak ovih letaka, i organizira hapšenje za hapšenjem. Zatvoren je i Ramiz Sadiku. Dva mjeseca tamnovao je u Peći, a onda ga, posle boravka u zatvoru na Adi Ciganliji, ponovo vraćaju u rodni kraj, na suđenje. Tužilac je tražio smrtnu kaznu, ali nijedna krivica "izdajstva domovine" nije mogla biti dokazana, pa je oslobođen.

S treće godine prava morao je na odsluženje vojnog roka; upućen je u 42. pješadijski puk u Bjelovaru. Ovdje je svoje revolucionarno djelovanje proširio na brojne vojnike i napredne oficire i uspostavio vezu s partijskom organizacijom grada.

Aprila 1941. godine, zajedno s komunistički nastrojenim vojnicima, organizirao je žestok oružani otpor okupatoru. Zarobljen je na borbenoj liniji i sproveden u gradski logor. Međutim, bjelovarski komunisti su ga izbavili.

U rodnom kraju su ga čekali drugovi. Velikih zadataka je bilo na pretek. Narodu je valjalo objašnjavati da je okupator za sve žitelje Kosova okupator, bez obzira što se, nasuprot režimu stare Jugoslavije, prerušio kao "oslobodilac" Kosova. Okupatorske vlasti znaju Ramizovu nepokornost i revolucionarnost, i jedva čekaju priliku da ga ubiju. Zato on živi ilegalno, ali i stalno je prisutan u Birou OK KPJ u početku okupacije rukovodi OK KPJ gotovo sam, jer su mnogi rukovodioci prešli u Crnu Goru.

Jula 1942. uhvaćen je na partijskom zadatku u Peći, i zatvoren u zloglasnu Šeremet--kulu, Okovan, ovdje je bio zatočen sve do septembra, kada je prebačen u zatvor u Tirani.

Partijska organizacija u ovom zatvoru organizirala je bijeg istaknutog kosovskog revolucionara. Odmah posle izlaska, zajedno s Kolj Širokom, ilegalno prelazi na Kosovo.
Aprila 1943. Ramiz Sadiku i Boro Vukmirović borave u Đakovici. Odlučeno je da njih dvojica krenu s odredom „Emin Duraku" prema Jablanici; ali baš u to vrijeme dolazi Svetozar Vukmanović Tempo u Prizren, i Boro i Ramiz kreću mu u susret.

Na putu ih je fašistička policija iznenadila, prepoznala i uhvatila. Znala je da su visoki rukovodioci NOP-a i pokušala da odmah izvuče podatke, zvjerskim mučenjem, duž puta od Đakovice prema Prizrenu. Kod sela Landovice, policija čini posljednji pokušaj da ih, zagrljene, razdvoji. Na naredbu da se razdvoje, zagrlili su se još jače. Bratski zagrljeni, ubijeni su rafalima, i ostali simbol bratstva i jedinstva.

Narodnim herojem proglašen je 6. marta 1945. godine.

[Patron of Formello]

Mika Špiljak

Rođen je 28. novembra 1916. u Odri, kod Siska, Hrvatska. Potiče iz siromašne porodice željezničkog radnika koja je živjela na selu na malo zemlje u neposrednoj blizini Siska. Da bi bar djecu oslobodio vječnog straha pred sutrašnjicom, otac je Miku poslao u Sisak na izučavanje postolarskog zanata. Svakodnevno je ranim jutrom putovao na posao, a u kasno veće vraćao se kući. Sisačka radnička sredina imala je presudan utjecaj na Mikino idejno-političko formiranje. Svaki je slobodan trenutak, koristio da što više proširi svoje znanje kad već zbog loših materijalnih uslova nije mogao da se školuje.

U doticaju sa starijim zanatskim i industrijskim radnicima koji su se okupljali u klasnim sindikatima, i s revolucionarnom omladinom oko SKOJ-a, on ubrzo uviđa da se njegov društveni položaj može izmijeniti samo revolucionarnom izmjenom čitavog društveno-ekonomskog sistema. Već kao sedamnaestogodišnji mladi radnik, 1933. započinje sa aktivnim radom u sindikatima, sudjeluje u Štrajkovima i demonstracijama i pretvara se u revolucionara koji će 1935. i formalno biti primljen u SKOJ.

Organizaciono povezan u skojevskoj organizaciji u svom selu Odri, Mika se istodobno politički angažira i u "Seljačkoj slozi" u Odri, provodeći tako u praksi tada aktualnu parolu, proklamiranu na VI kongresu Komunističke omladinske internacionale i IV kongresu SKOJ-a, o nužnosti ulaska mladih revolucionara u građanske organizacije. Nepune dvije godine zbog služenja vojnog roka odsustvuje iz Siska, ali je neposredno nakon povratka iz vojske (u novembru 1938) primljen u KPJ u partijskoj ćeliji sela Odra. Slijedeće godine Mika je član Kotarskog komiteta SKOJ-a za Sisak, zatim član Okružnog komiteta SKOJ-a, a 1940. odnosno 1941. kao delegat jedne od najboljih skojevskih organizacija u zemlji, sudjeluje na VI zemaljskoj konferenciji SKOJ-a i potom na Pokrajinskoj konferenciji. Na tim je konferencijama izabran za člana Centralnog komiteta SKOJ-a i člana Pokrajinskog komiteta SKOJ-a za Hrvatsku.

Nakon okupacije zemlje Špiljak je jedan od organizatora ustanka sisačkog područja. Održava vezu između rukovodstva u Zagrebu i partizanskog odreda u okolini Siska. Hrabar je i snalažljiv u najkritičnijim situacijama. Vojničku „karijeru" započeo je 18. jula 1941. godine kao borac i politički delegat voda, ali je potkraj 1941. opet na partijskoj dužnosti u Kotarskom komitetu KP Hrvatske za Sisak. Od proljeća do jeseni 1942, Mika je komesar 6. banijskog bataljona, kad se oktobra 1942. godine definitivno vraća na partijski rad, Prvo je sekretar Kotarskog komiteta Komunističke partije Hrvatske Velika Gorica, zatim sekretar Okružnog komiteta SKOJ-a za Prokuplje, pa sekretar Oblasnog komiteta SKOJ-a zagrebačke oblasti, sa koje dužnosti je upućen za organizacionog sekretara Oblasnog komiteta Partije za zagrebačku oblast.

U februaru 1944. po odluci CK KPH i CK SKOJ-a, Mika je postavljen za sekretara Pokrajinskog komiteta SKOJ-a za Hrvatsku, gdje je ostao do oktobra 1944. godine.

Uslijed političkih problema koji su se javili u Pokuplju CK KPH donosi odluku da Mika ide za sekretara Okružnog komiteta Komunističke partije Hrvatske za Pokuplje; na toj dužnosti ostaje do oslobođenja. Dva mjeseca prije oslobođenja, odlukom Centralnog komiteta Komunističke partije Hrvatske, Mika je postavljen za sekretara Gradskog komiteta Zagreba i dobio zadatak da priprema ekipu za oslobođeni Zagreb. Tako je ta dva mjeseca obavljao dvije funkcije. Već iz ovih nekoliko podataka se vidi, da ga je rukovodstvo Partije često slalo sa jednog na drugo područje, uvijek mu povjeravajući odgovorniji i složeniji zadatak. Tako mu je u oslobođenoj zemlji povjeren vrlo odgovoran posao, sekretara Gradskog komiteta Zagreba, a ujedno i tajnika Narodnog fronta grada, koje je dužnosti obavljao prvih sedam godina.

Godine 1946. kooptiran je u CK KPH, a 1951. izabran za člana njegovog Politbiroa, kada je i pošao iz grada na rad u CK KPH, gdje se uz druge poslove, pretežno bavio kadrovskom politikom. Na VI kongresu SKJ biran je u CK SKJ, a na VIII kongresu u Izvršni komitet CKSKJ.

Osim tih partijskih funkcija, Mika je od 1945. narodni zastupnik u Saboru NR Hrvatske i poslanik u Saveznoj narodnoj skupštini, a obavljao je i niz odgovornih državnih poslova: potpredsjednik i predsjednik Gradskog narodnog odbora u Zagrebu od 1948. do 1951. godine, a od 1952. i član Izvršnog vijeća NR Hrvatske. Na njegovu inicijativu kao kadrovi-ka u Politbirou CK SKH otvoreno je u Hrvatskoj nekoliko viših i visokih škola u kojima se osposobilo nekoliko hiljada radnika i seljaka, bivših učesnika NOR-a. Godine 1958. Mika je izabran za potpredsjednika Centralnog vijeća Saveza sindikata Jugoslavije, a ujedno je i član organizaciono-političkog sekretarijata CK SKJ i sekretarijata Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije. Godine 1963, ga ponovo vraćaju u Hrvatsku i biraju za predsjednika Izvršnog vijeća Sabora SR Hrvatske, gdje su opet došle do izražaja njegove kvalitete, na temelju kojih je i predložen za predsjednika Saveznog izvršnog vijeća. Tako je poslije izbora 1967. godine izabran za predsjednika Saveznog izvršnog vijeća na kojoj dužnosti je ostao dvije godine. Potom je 1969. godine izabran za predsjednika novoformiranog Vijeća naroda Savezne narodne skupštine, pa je u toj funkciji na kraju petogodišnjeg mandata, proglasio Novi Ustav 1974. godine. Potom je 1974. godine ponovo prešao na rad u Sindikat i izabran za predsjednika Vijeća Saveza sindikata Jugoslavije. Na dužnosti predsjednika ostao je do 1980. godine, kada je prvi u Jugoslaviji sproveo inicijativu druga Tita o kolektivnom radu i jednogodišnjem mandatu, te ostao dalje na radu kao član Predsjedništva Vijeća Saveza sindikata Jugoslavije.

Nosilac je "Partizanske spomenice 1941. godine", Ordena junaka socijalističkog rada i drugih visokih domaćih i stranih odlikovanja.

Za narodnog heroja proglašen je 29. novembra 1953. godine.

[Patron of Formello]

Rajka Baković

Rođena je 23. rujna 1920. u Oruru, u Boliviji. Gimnaziju je učila u Zagrebu. Već kao srednjoškolac našla se u krugu naprednih omladinaca, koji su uoči rata, uz pomoć revolucionarnih studenata, osnivali ilegalne kružoke i skojevske ćelije u zagrebačkim srednjim Školama. Prokušana na nizu zadataka, 1938. primljena je u SKOJ.

Školske 1938/39. godine upisala se na Filozofski fakultet Zagrebačkog sveučilišta, i kao organizirani revolucionar s lakoćom se disciplinirala u novoj revolucionarnoj sredini. Zapažena je po savjesnosti u izvršavanju zadataka, ali i po organizatorskim sposobnostima. Zbog toga su joj povjeravane najodgovornije dužnosti. Naročito se aktivirala u pripremama za izbore 1939. Cijela njezina obitelj (sestra Zdenka, braća i majka) bila je aktivna u svim organizacijama klasnog radničkog pokreta — od SKOJ-a i KPJ do URSSJ-a i naprednog ženskog i studentskog pokreta. Bila je poznata svim zagrebačkim komunistima. Njihov stan postao je stjecište revolucionarne omladine, radnika i intelektualaca. U njemu su se održali mnogi sastanci, a od 1939, kada je obitelj kupila trafiku u Nikolićevoj ulici, istoj je svrsi služila i trafika. Ta trafika snabdijevala je materijalom i Tehniku Centralnog komiteta Komunističke partije Hrvatske, u kojoj je, uz pomoć Rajke, radio i njezin brat Jerko, tada već član KPJ. Rajka je bila omiljena među studentima Zagrebačkog sveučilišta, ali nije ostala nepoznata ni policiji.

Poslije okupacije zemlje, kompromitirana na Sveučilištu, morala se privremeno skloniti na Brač. No, i tu joj njezin revolucionarni duh ne dozvoljava da miruje. Povezuje se s partijskom organizacijom i neumorno radi na pripremama za dizanje ustanka.

U jesen 1941, Rajka se vraća u Zagreb, gdje se opet uključuje u partijski rad. Djeluje ilegalno, zajedno sa svojom sestrom Zdenkom.

U njihovom stanu je skladište partijskog materijala i zabranjene literature nekadašnje knjižare „Kultura". Tu su bili spiskovi pretplatnika te knjižare, mašine za umnožavanje ... Trafika je sada javka Centralnog komiteta KP Hrvatske, i jedan od najvažnijih zagrebačkih partijskih punktova. Rajka obavlja kurirsku službu, putujući do Beograda i drugih gradova, a ujedno se angažira i u akcijama udarnih omladinskih grupa. U poznatoj akciji paljenja stadiona u Zagrebu bila je i Rajka.

Noću, 20. prosinca 1941, u stan obitelji Baković upali su agenti UNS-a, izvršili premetačinu i uhapsili Zdenku, Rajku i brata Mladena. Obje sestre su podvrgnute torturama. Noću su mučene, danju su odvođene u trafiku da se pohapse ilegalci koji bi došli na javku — ali
uzalud. Niti su koga prokazale u trafici, niti su policiji rekle ijednu riječ. Rajka je 24. prosinca prevezena u bolnicu u Vinogradskoj ulici, a Zdenka je sutradan, vidjevši da nema sestre, iskoristila moment nepažnje svojih čuvara, otrgnula se od agenata i bacila s četvrtog kata istražnog zatvora UNS-a u Zvonimirovoj ulici. Rajka je umrla od posljedica mučenja, 29. prosinca 1941.

[Patron of Formello]

Mirko Kljajić - Stari

Rođen je 30. septembra 1912. godine u Ploči, Gračac, Hrvatska. Potiče iz zemljoradničke porodice. Osnovnu školu pohađao je u selu, a poslije završetka četiri razreda gimnazije u Gospiću roditelji su ga, po nagovoru seoskog popa, poslali da uči bogosloviju. Međutim, on ubrzo napušta bogosloviju. Tražeći bolje uvjete života, roditelji su mu se 1929. preselili iz Like u Novu Gradišku, gdje je Mirko nastavio da pohađa i gimnaziju, koju završava 1933. s vrlo dobrim uspjehom. Poslije toga. vanredno je studirao pravo i diplomirao na Pravnom fakultetu u Zagrebu, a zatim se zaposlio kao advokatski pripravnik u Novoj Gradiški.
Još kao mladić, Mirko se oduševio marksizmom i materijalističkom filozofijom, a zatim i komunističkim idejama. Pristupio je revolucionarnom radničkom pokretu i postao aktivan borac za prava radničke klase. Dobivši povjerenje Partije, primljen je 1935. godine u KPJ. Neumorno radi na stvaranju i jačanju partijskih organizacija u Novoj Gradiški i po okolnim selima. Okuplja oko sebe radnike, intelektualce i omladinu i aktivira ih u borbi protiv tadašnjih vlastodržaca. Živi samo za revoluciju. Liniju Partije uporno i sistematski sprovodi i preko URS-ovih sindikata, lijevo orijentiranih organizacija HSS-a, preko organizacije Seljačkog kola i Seljačke sloge i u raznim kulturnim i sportskim društvima. U tom radu postigao je značajne rezultate.

Godine 1939. Mirko je postao sekretar Kotarskog komiteta KPH za kotar Nova Gradiška, a na pred log Rada Končara, sekretara CK KPH, na l okružnoj konferenciji, 23. marta 1940, izabran je za političkog sekretara OK KPH za okrug Nova Gradiška. Poslije toga, sjedište ovog komiteta premješteno je iz Pakraca u Novu Gradišku. Neumornim radom i vještim rukovođenjem partijskim organizacijama postao je duša Okružnog komiteta. A svi oni s kojima je dolazio u dodir voljeli su ga i cijenili. Kao delegat partijske organizacije Nove Gradiške, učestvovao je na V zemaljskoj konferenciji KPJ, održanoj od 19. do 23. oktobra 1940. u Zagrebu. Neposredno pred rat, zbog revolucionarnog rada, bio je uhapšen, ali je brzo pušten zbog nedostatka dokaza.

Pošto je bio mobiliziran u jugoslovensku vojsku, aprilski rat zatekao je Mirka u Bosni, odakle se, preodjeven u hodžu, vratio, oko 20. aprila 1941, u Novu Gradišku. Odmah je, u veoma teškim uslovima ilegalnog rada, počeo da priprema oružani ustanak na području Nove Gradiške. Neumorno uspostavlja veze i priprema partijske organizacije i kadrove za oružanu borbu. Štampa i rastura ilegalne partijske materijale. Takvim svojim radom postao je najaktivniji i najistaknutiji organizator oružane borbe na području Psunja.

U drugoj polovini maja 1941. ustaše su uspele da uhapse Mirka, zajedno s većinom članova OK. U zatvoru je mučen. Da bi postigli cilj i slomili ga, ustaše su ga dovodili kući i mučili pred ocem. Promatrajući ta mučenja, otac mu je paraliziran, ali je Mirko junački sve izdržao, tako da ustaše od njega nisu uspele ništa da saznaju. Iz Gradiške prebačen je, 2. juta 1941, u Slavonsku Požegu, gdje mu je sudio ustaški prijeki sud, ali je zbog pomanjkanja dokaza i hrabrog i vještog držanja vraćen natrag u zatvor, u Gradišku. Izdržavši sva mučenja, uspeo je, u jesen te godine, s još dva druga, da pobjegne iz zatvora i da se prebaci na Psunj, u Psunjsku partizansku grupu.

Našavši se na slobodi, Mirko nastavlja neumorno da radi na jačanju partijskih organizacija na području Psunja i povezivanju svih partizanskih grupa u Slavoniji, njihovom omasovljenju, stvaranju partizanskih jedinica i njihovom aktiviranju u oružanim akcijama. U prvoj polovini januara 1942. postao je politički komesar 1. čete Slavonskog NOP bataljona, a 20. marta postavljen je za političkog komesara 1. slavonskog bataljona 1. slavonskog NOP odreda. Nije dugo ostao na toj dužnosti. Poginuo je 2. aprila 1942. na Gradini (Psunj), iznad sela Bobare, zajedno s još šest partizana, u iznenadnom napadu ustaša na njegov bataljon.

Narodnim herojem proglašen je 27. novembra 1953. godine.

[Patron of Formello]

Miloš Kljajić

Rođen je 17. marta 1916. godine u selu Gornji Sjeničak, Vrginmost, Hrvatska. Potječe iz veoma siromašne seljačke porodice. Imao je teško djetinjstvo. Zbog siromaštva nije mogao završiti ni osnovnu školu, jer je morao čuvati stoku u drugim selima, kod imućnijih ljudi. Pored čuvanja stoke, obavljao je i teške fizičke poslove. Poslije odsluženja vojnog roka, radi izvjesno vrijeme kao radnik na ciglani, ali ubrzo, zbog naprednih ideja, biva zatvoren i otpušten s posla. Odlazi iz svog kraja i zapošljava se u tuzlanskoj solani, gdje kao član URS-ovih sindikata učestvuje u akcijama naprednih radnika. Tu je 1940. primljen za člana KPJ.

Poslije kapitulacije vraća se u rodni kraj. Već u maju povezuje se s partijskom organizacijom svoga sela. Aktivno učestvuje, u sjevernom dijelu Korduna, u pripremama oružanog ustanka. Miloš se nalazi u prvoj grupi ustanika, i u septembru 1941. komandir je partizanskog odreda "Sjeničak", koji djeluje na području Udbina—Sjeničak, prema Skakavcu, Kovačevcu, Lasinji, Karlovcu i Vrginmostu. U januaru 1942, Kljajić je komandir 3. čete 4. kordunaškog bataljona. U februaru završava prvi oficirski kurs, partizansko-oficirsku školu u Gornjem Sudačkom, na Kordunu. Tada je postavljen za komandira čete 1. udarnog bataljona 1. KPO. Godine 1943, komandant je 4. bataljona 1. kordunaške brigade, zatim zamjenik komandanta i komandant iste brigade 8. kordunaške udarne divizije. Već u prvim akcijama bio je neustrašiv borac i voljen starješina. Posebnu snalažljivost i junaštvo ispoljio je u borbi s ustašama i domobranima, decembra 1941, i januara 1942. godine. Jurišao je hrabri komandir na čelu 3. čete, s puškomitraljezom u rukama, na ustaše, žandare i domobrane, koji su pod vodstvom svog poglavnika Ante Pavelića došli da pale i pljačkaju srpska sela sjevernog dijela Korduna i ubijaju u njima sve što je živo. U žestokim borbama uspjelo je partizanima zaštititi 15.000 žena, djece i staraca, i osigurati im put u Petrovu goru.

Kljajić vodi borbe u Žumberku, Sloveniji, Lici, Gorskom kotaru i na Kordunu. Ljeti 1942. ističe se u borbi za Jastrebarsko, i u spašavanju više od 700 srpske djece s Kozare, Korduna i Banije iz ustaškog logora. U borbama u Sloveniji Miloš je teško ranjen, ali poslije ozdravljenja ponovo dolazi u svoju jedinicu, i drugi put odlazi na Žumberak, gdje u januaru 1943. vodi žestoku bitku s više od devet stotina ustaša u utvrđenju Krašić. Neustrašivi komandant 4. bataljona sprečavao je, na putu Draganić—Krašić, napade neprijateljskih tenkova i jakih pješadijskih snaga koje su išle u pomoć opkoljenom ustaškom garnizonu u Krašić. lako ranjen, ostao je na položaju, i u najkritičnijoj situaciji bodrio svoje borce. S izabranim bombašima jurišao je Kljajić na tenkove. Ustaše se nisu uspjele izvući iz okruženja. U ogorčenoj borbi, utvrđenje je palo, i u njemu zarobljeno 200 ustaša a više od 300 ubijeno. Kljajić se ističe i u napadu na četnike i Talijane u Lici, na Brlogu, zbog čega su on i njegov bataljon pohvaljeni od štaba divizije. Polovinom 1943, on je već proslavljeni borac i komandant na Kordunu, Pokuplju, Žumberku, Lici i Gorskom kotaru. Posebno se ističe u borbi s kombiniranim i jakim ustaškim, četničkim i talijanskim snagama na Cerovniku. Zahvaljujući njegovoj vještini u organiziranju protunapada, neprijatelj je razbijen. U januaru 1944, s 4. bataljonom uništio je jako ustaško-domobransko utvrđenje s 300 vojnika, na Globorničkom mostu, na pruzi između Gornjih i Donjih Dubrava. Sredinom juna iste godine, Kljajić u ulozi komandanta 1. kordunaške brigade treći put odlazi na Žumberak, gdje vodi neprekidne borbe s Čerkezima, ustašama i domobranima. Na putu za Žumberak, prešavši Kupu, Kljajićeva brigada uništava neprijateljsko uporište Buševac, i vodi uspješne borbe u Blatnici i Rečici kraj Karlovca.

Od 27. juna, petnaest dana Kljajić je vodio neprekidne borbe s jakim njemačko-ustaškim snagama u Žumberku. Tridesetog juna bio je s brigadom napadnut na cijelom frontu. Poslije višesatne obrambene borbe, prešao je s brigadom u napad na čelu streljačkog stroja, s članovima svoga štaba. Borci su upadali u njemačke rovove i natjerali neprijatelja na povlačenje. Kad je brigada ponovo izgubila svoje položaje na liniji Prekrižje — Konjarić vrh, hrabri komandant nije posustao. Obilazio je bataljone, puzio do rovova, da bi ocijenio mora li se odstupati.

Četrnaestog jula 1944, u najžešćoj borbi pogođen je, kod Kodrića, njemačkim rafalom. Sahranjen je uz vojne i narodne počasti na visovima Žumberka, u selu Radatovići, i njegov grob postao je simbol bratske borbe srpskog, hrvatskog i slovenačkog naroda u ovom kraju.

Četvrti bataljon 1. brigade 8. udarne kordunaške divizije nosio je, do kraja rata, ime Miloša Kljajića.

Narodnim herojem proglašen je 6. decembra 1944. godine.

[Patron of Formello]

Radovan Knežević - Tihi

Rođen je 7. listopada 1916. godine u Koturiću, Daruvar, Hrvatska. Nekoliko godina pred rat, završio je zrakoplovnu školu i postao aktivni podoficir — neletač u zrakoplovstvu bivše jugoslavenske vojske.

Travnja 1941. godine, prilikom napada na Jugoslaviju, pada u njemačko, a zatim u talijansko zarobljeništvo (Sarajevo, Beograd), odakle poslije nekoliko mjeseci bježi i vraća se kući, u Koturić; u Ravnoj gori nalazi sigurno sklonište od iznenadnih ustaških napada. Listopada 1941. pristupa NOP-u; radi na organiziranju dojavne službe i smještanju rezervnih namirnica i odjeće. Poslije uspostavljanja veze s rukovodiocima NOP-a, sudjeluje i u akcijama prikupljanja oružja i municije, i organizira ljude za oružani otpor.

Prosinca 1941. godine pristupa Papučkoj četi Slavonskog NOP odreda. Krajem 1941, i početkom 1942. godine, postavljen je za kurira između Sunjske i Papučke čete, a istovremeno radi i na novoj mobilizaciji ljudi za vojsku. Veljače 1942. godine, vraćen je u jedinicu i postavljen za komandira 3. čete 2. bataljona Slavonskog NOP odreda, u kojoj je, svibnja iste godine, na Vranom Kamenu, primljen u KP Jugoslavije. Kasnije je bio komandant 3. bataljona Slavonskog NOP odreda (od svibnja 1942. godine), 2. odreda Treće operativne
zone (od sredine 1942. godine) i 16. omladinske brigade "Joža Vlahović" (od proljeća 1943. godine). Poslije toga, bio je operativni oficir divizije, pa zamjenik i, najzad, vršilac dužnosti komandanta 12. divizije.

Sudjeluje, kao borac papučke oružane grupe, u akciji na Bučju, i u napadu na selo Vrhovce, 1941. godine. Kao komandir čete sudjeluje u borbama na Bastaima i Popovcima, i u ofanzivi koju je neprijatelj poduzeo protiv slavonskih partizana, travnja 1942. godine. Već je u tim prvim borbama bio zapažen kao hrabar i odvažan borac. Poslije borbi za Džulovac i Sirače, predvodi, kao komandant, bataljon u rušenju željezničke pruge Beograd-Zagreb. Često izvodi napade na tu, za okupatora važnu, saobraćajnicu, tako da je neprijateljski transport na toj pruzi bio često u prekidu. Uspješno vodi Omladinsku brigadu u borbama za Voćin, Okučane, Viroviticu i Garešnicu. Radovan Knežević je pokazivao ne samo vještinu komandanta, već i neustrašivost čovjeka-borca; zato ulazi u red istaknutih junaka Slavonije. Svojom borbenošću i komandantskim sposobnostima, znatno je doprinio uspješnim borbama njegovih jedinica.

Poslije rata, bio je komandant divizije, pomoćnik načelnika uprave u DSNO, komandant vojnog odsjeka i na drugim dužnostima u JNA. Živi u Beogradu, kao penzionirani general-major.

Nosilac je Partizanske spomenice 1941. i drugih odlikovanja.

Narodnim herojem proglašen je 27. studenog 1953. godine

[Patron of Formello]

Veselin Masleša

Rođen je 20. aprila 1906. u Banja Luci, Bosna i Hercegovina. Od rane mladosti opredijelio se za revolucionarni rad. Kao šestoškolac banjalučke gimnazije, stupa u napredni omladinski pokret, a istovremeno se uključuje i u akcije radničkog pokreta Banja Luke. Njegova aktivnost iz tog početnog perioda vezana je za đačko literarno društvo „Mladost". Tu je stekao osnove marksističkog obrazovanja na izvornim djelima klasika marksizma, proširio opće obrazovanje sistematskim čitanjem odabrane suvremene literature, razvio smisao za predavački rad, za polemičku razmjenu mišljenja, uspostavio vezu između idejnih stavova i praktičnog revolucionarnog rada i ocijenio značaj novinarstva u javnom radu. i, u skladu s tim, odvijaju se i prvi njegovi javni istupi: referati i diskusije u okviru društva „Mladost" i skote, agitaciono-propagandni rad po selima oko Banja Luke, revolucionarni istupi u protestnim akcijama radničkog pokreta, koje su slijedile poslije Obznane i Zakona o zaštiti države. U to vrijeme Masleša postaje član SKOJ-a.

Pošto je maturirao 1925. godine, Masleša odlazi na studije — najprije u Zagreb, gdje je upisao Pravni fakultet, da bi ubrzo prešao u Frankfurt na Majni, a potom u Pariz. Zahvaljujući općoj naobrazbi, Masleša je krenuo na studij s određenim i jasnim interesiranjima. Njegova preokupacija su društvene nauke: politička ekonomija, sociologija istorija filozofije, istorija socijalizma. Snažan intelekt, kreativan duh i visokorazvijen radni kapacitet, Masleša je koristio izdašno mogućnosti koje mu je davala atmosfera Frankfurtskog instituta, gdje se teoriji marksizma i njenom povezivanju sa suvremenim problemima međunarodnog radničkog pokreta pridavala velika pažnja. Tamo će on, uz stečeno znanje, otkriti smisao za naučni rad i osvojiti marksističku metodologiju naučnog rada. Godine 1927. prelazi u Pariz, gdje nastavlja studije iz političke ekonomije i sociologije. Zbog revolucionarnog rada među jugoslovenskim studentima i radnicima — iseljenicima u Francuskoj, izložen je progonima, i onemogućeno mu je bilo nastavljanje redovnih studija. Francuske vlasti su ga protjerale u Jugoslaviju, a jugoslovenske iz Beograda u Banja Luku. Tu je nastavio aktivnost u radničkom pokretu. Ali, sklonošću vezan za novinarstvo i publicistiku, napušta Banja Luku, odlazi u Osijek i upošljava se, kao urednik i korektor, u Redakciji "Hrvatski list". Ali, i tu je ubrzo uhapšen, i protjeran u Banja Luku. Godine 1938. zapošljava se u Beogradu, kao skupštinski novinarski reporter t komentator u "Beogradskim novostima". Te godine primljen je za člana KPJ.

Dolaskom u Beograd, Veso Masleša se brzo uključuje u društveni i politički život ovog grada, učestvujući, pored ilegalnog partijskog rada, i u legalnim manifestacijama tadašnje napredne inteligencije; zahvaljujući tome i svojim osobinama, ubrzo stiče simpatije i ugled u beogradskim naprednim intelektualnim krugovima. To će se pokazati vrlo korisnim u kasnijem periodu njegovog partijskog rada u obavljanju složenijih zadataka — po direktivi najvišeg rukovodstva KPJ. Već tada Masleša istupa s napisima u mnogim listovima i časopisima. U decembru 1928. pokreće, s Otokarom Keršovanijem i još nekim istaknutim naprednim intelektualcima, časopis „Nova literatura". Ali poslije proglašenja šestojanuarske diktature, među brojnim komunistima Beograda uhapšen je, početkom januara 1929, i Veselin Masleša. Pošto je u zatvoru proveo sedam mjeseci, bio je opet policijski protjeran u Banja Luku, gdje ovog puta ostaje nešto duže od godine, i u Banja Luci, mada u skučenijim mogućnostima, Masleša neumorno djeluje: drži ilegalno partijske kurseve, seminare i predavanja; upućuje mlade komuniste na marksističku literaturu; pojavljuje se, ali bez potpisa, u banjalučkom listu „Nova Štampa"; bavi se prevodilačkim radom; nastavlja vanredne studije prava u Zagrebu.

Godine 1931. vraća se u Beograd i ostaje, s prekidima samo u vrijeme izdržavanja kazni, sve do 1941. godine. Zaposlio se kao publicist u Redakciji časopisa "Narodno blagostanje". U Beogradu, pored partijsko-političke aktivnosti, Masleša se intenzivno bavi naučno-istraživačkim, publicističkim i prevodilačkim radom. U vezi je s OK KPJ u inostranstvu, i oslonac je njegovim članovima i instruktorima u Beogradu. Posebno je angažiran u ostvarivanju politike Narodnog fronta i stvaranju legalne jedinstvene radničke partije, odnosno Stranke radnog naroda, kao sekretar njenog Inicijativnog odbora.

Baveći se temama iz domena ekonomskih, političkih i književnih zbivanja u zemlji i inostranstvu, Veso Masleša je, kao publicist — marksist, objavio tekstove i studije u naprednim časopisima i listovima, a također i u ilegalnim glasilima KPJ. Preveo je nekoliko knjiga. Naučna vrijednost njegovih studija „Mlada Bosna" i „Svetozar Marković" održala se i potvrdila do naših dana.

Od 1927—1940. godine Masleša je hapšen deset puta, provodeći, za to vrijeme, u zatvorima ukupno više od dvije i po godine. Poslije bombardiranja Beograda (aprila 1941), prešao je u Crnu Goru i tamo učestvovao u pripremama ustanka; organizira propagandni rad Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru i Glavnog Štaba za Crnu Goru i Boku: pokreće i uređuje listove „Slobodu" i „Narodnu borbu", održava predavanja u odredima i na partijskim kursevima.

U vrijeme pohoda proleterskih brigada u Bosansku krajinu, juna-augusta 1942, član je Polit-odjela 4. proleterske crnogorske brigade. U drugoj polovini 1942. godine, u selu Driniću, zajedno s Mošom Pijade i drugim suradnicima, obnavlja list „Borba", organ KPJ, u kojoj objavljuje mnoge tekstove, surađuje i u drugim listovima: „Proleteru", „Vojno-političkom pregledu", „Narodnom oslobođenju".

Na prvom zasjedanju AVNOJ-a u Bihaću, Masleša je održao glavni referat; „Narodnooslobodilačka borba i stvaranje Antifašističkog vijeća", u kojem je iznio istorijat antifašističke borbe u svim krajevima Jugoslavije od 1936. do 1942. godine. Tada je izabran u Izvršni odbor AVNOJ-a.

U četvrtoj i petoj neprijateljskoj ofanzivi bio je s grupom divizija NOV koje su s Vrhovnim štabom vodile bitke na Neretvi i Sutjesci. U pokušaju proboja neprijateljskog obruča na Sutjesci, u kojem se našla 3. divizija, poginuo je Veselin Masleša, 14. juna 1943. godine.

Narodnim herojem proglašen je 20. decembra 1951. godine.

[amrino]

Predstavljena knjiga sa spiskom stradalih sarajevskih Srba
Logoraši nisu nikada negirali tuđe žrtve, ali je broj stradalih u Srebrenici približan broju ubijenih u Sarajevu
2006-10-12 17:34:33

BANJA LUKA (SINA) – Na spisku koji sadrđi 5.515 imena Srba, stradalih tokom rata u Sarajevu od 1992. do 1995. godine, više od 70 odsto su civili. Mnogi od njih su sahranjeni u grobovima koji nisu obeleženi, neki su bez traga nestali u sarajevskoj magli, a neke je sigurno odnela Miljacka.

Ovo su reči predsednika Saveza logoraša Branislava Dukića na današnjoj konferenciji u Banja Luci, kada je predstavljena knjiga sa imenima sarajevskih žrtava.

Knjigu su pripremili Savez logoraša Republike Srpske, Republička organizacija porodica zarobljenih i poginulih boraca i nestalih civila i Institut za traženje ubijenih i nestalih Srba na prostorima bivše Jugoslavije iz Beograda.

"U Sarajevu je bilo 126 logora. Uvek smo govorili da je u tom gradu nastradalo najviše Srba. U knjizi smo, prema abecednom redu, naveli ime i prezime svake žrtve, ime oca, godinu rođenja i godinu stradanja ili nestanka. Imamo i spisak od 3.262 Srba, koji su stradali u Srebrenici, a radimo i na spisku Srba, većinom starijih, stradalih posle ulaska 5. korpusa Armije BiH pod komandom Atifa Dudakovića 1995. godione na područje 13 krajiških opština", rekao je Branislav Dukić.

Dukić je istakao da Savez logoraša traži od Vlade Republike Srpske da povuče srpske predstavnike iz Komisije za ispitivanje stradanja Srba, Hrvata, Bošnjaka i Jevreja u Sarajevu i da se ta komisija ukine.

"Zahtevamo da se oformi komisija koja će istražiti samo stradanje Srba u Sarajevu. Posle toga treba formirati zajedničku komisiju na nivou BiH, koja će utvrditi stradanja svih naroda na prostoru BiH u proteklom ratu", naglasio je Dukić.

On je poručio da logoraši neće odustati od istine o stradanju u ratu, a posebno ne od istine o dešavanjima u Sarajevu. Logoraši nisu nikada negirali tuđe žrtve, ali je broj stradalih u Srebrenici približan broju ubijenih Srba u Sarajevu. On ponavlja izjavu da aktuelni političari i druge javne ličnosti iz Sarajeva, među kojima je i direktor Instituta za nestale u BiH Amor Mašović, umanjuju srpske žrtve.

"Savez logoraša ne prihvata ni Mašovića, ni Komisiju koju je formirao Savet ministara BiH koja četiri meseca pokušava da radi, a još nema ni kancelariju i pitanje je kada će stvarno profunkcionisati", podvukao je Dukić.

Predsednik logoraša je siguran da "sve dok ne bude utvrđena istina o stradanju Srba u Sarajevu, neće biti suživota, niti će biti multinacionalne i multikulturalne, ali ni pravne države".

Član predsedništva Saveza logoraša Boro Medić podsetio je da su logoraši mnogo puta tražili da se formira komisija za istraživanje zločina nad Srbima u Sarajevu, kao što je to bilo u slučaju Srebrenice, ali niko nije imao sluha za to. On je objasnio da spisak Srebreničana, koji je objavila Komisija, jeste broj nestalih, a ne broj lica koja su predmet zločina.

"Broj od 7.806 imena je spisak nestalih, a ne pobijenih Bošnjaka", podvukao je Medić.

On je poručio da logoraši nikada neće prihvatiti da su Srbi za devet dana pobili više od sedam hiljada ljudi, jer mu je poznato da se u Memorijalni centar Potočare kod Srebrenice, svake godine donose eshumirani i oni koji su tu rođeni i oni koji nisu.

"Cilj je stvoriti mit o stradanju Bošnjaka", siguran je u svoje reči Boro Medić.

Knjiga koja je danas predstavljena, prema rečima Branislava Dukića, biće dostavljena Haškom tribunalu i glavnom tužiocu Karli del Ponte, visokom predstavniku za BiH Kristijanu Švarc Šilingu, predsedniku i premijeru Srpske, kao i srpskom članu Predsedništva BiH.

N. R.


---


ANTRFILE:

Mašović

"Protiv smo da Amor Mašović bude u Institutu za nestale osobe u BiH. On je na listi jedne nacionalne stranke, do sada je protežirao samo interese bošnjačkog naroda, a nije ispitano ni njegovo angažovanje tokom proteklog rata", izjavio je danas predsednik Republičke organizacije porodica zarobljenih i poginulih boraca i nestalih civila Nedeljko Mitrović.

Ej evo i ja ovo nasla na netu- mora da je istina!

[Patron of Formello]

Tine Rožanc

Rođen je 8. februara 1895, u selu Trata, Šentvid, općina Ljubljana—Siska, Slovenija. Otac mu je bio zemljoradnik s malo zemlje, tako da je porodicu hranio prevozeći robu konjskom zapregom. Poslije osnovne škole učio je obućarski zanat. U vrijeme prvog svjetskog rata, u sastavu 17. pješadijske regimente "Kranjski Janezi", ratuje prvo na ruskom, a poslije na talijanskom frontu. Učestvuje u pobuni u Judenburgu, 1917. je uhapšen poslije ugušivanja pobune i osuđen na smrt, a potom pomilovan.

Poslije rata, Rožanc se zapošljava u željezničkim radionicama u Dravljama, i vrlo brzo se od obućara prekvalificirao u livca. Tu učestvuje u štrajku željezničara, 1921. Godinu ranije oženio se i preselio kod supruge koja je imala kuću i nešto zemlje u selu Spodnje Pirniče.

U novoj sredini, Rožanc stiče povjerenje većine seljaka, iako je bio ateist i stranac. Radi u vatrogasnom društvu i Savezu planinara, a bio je i odbornik općine Šmartno. U vrijeme monarho-fašističke diktature, 1929, oduzet mu je mandat na traženje imućnih seljaka i zanatlija, jer je istupao protiv njih. Kao općinski odbornik, bio je u to vrijeme i staratelj braći Martinu i Francu Rozmanu, čiji je otac nestao na ruskom frontu u vrijeme prvog svjetskog rata. Uticao je na braću Rozman i umnogome je njegova zasluga što je Franc otišao u Španiju.

Poslije požara, radionica u Dravljama nije više obnavljana, pa su radnici prešli na posao u Sisku, tamo je radio i Rožanc, i tu je, kad mu je bilo 40 godina, 1935. primljen u Partiju. To što su ga tek tada primili svjedoči da je već odavno bio po uvjerenju komunist, a što nije ranije postao član Partije — samo je odraz ondašnjih organizacionih slabosti. Ubrzo je
postao sekretar ćelije u ložionici željeznice, a pored toga je nastavio da radi politički u selu u kojem je živio. Davao je svima primjer ličnim poštenjem i primjernim porodičnim životom.

U vrijeme kapitulacije Jugoslavije, Rožanc se ističe u skupljanju oružja i municije, za što je imao prilično mogućnosti u ložionici, koja je bila pored željezničke stanice, kroz koju su prolazili mnogi vozovi s vojskom, naoružanjem i municijom.

Spodnje Pirniče su bile u njemačkoj okupacionoj zoni, a Ložionica u Ljubljani u talijanskoj zoni. Do početka ustanka, Rožanc s urednim ispravama svakog dana odlazi na posao i vraća se kući, što mu omogućava da obavlja kurirske poslove održavajući vezu između rukovodstva u Ljubljani i organizacija u okolini. Nacistička policija dugo nije sumnjala u njega, a kad je htjela da ga uhapsi, oko 20. augusta 1941, on im je pobjegao. Uhapsili su mu suprugu, ali su je, oktobra, pustili. Tada su Rožanc i supruga prešli demarkacionu liniju i otišli u Ljubljanu. Van bračni sin njegove supruge i njegov sin bili su tada već partizani, i obojica poginuli 1942. godine.

Rožanc je u Ljubljani našao stan kod Petra Romavha, sekretara Komiteta KP željezničkog čvora, čiji je i sam Rožanc bio član. U Komitetu je Rožanc imao razna zaduženja, ali je uglavnom putovao, vršeći kurirske poslove. Prilikom tih putovanja, izvršavao je mnoge važne zadatke, naročito prenoseći materijal za potrebe partizanskih odreda.

Prvog juna 1942, talijanska policija je slučajno, ili "zaslugom" nekog potkazivača, zaustavila na ulici Petra Romavha, kod koga je stanovao Rožanc. Prilikom pretresa, našli su kod njega nekoliko letaka i primjeraka ilegalnih novina, a u stanu dosta ilegalnog materijala. Tada su uhapsili i Rožanca sa suprugom. Ništa im nisu mogli dokazati, pa su nju poslali u logor na Rabu, a Rožanca u Gonars. U logoru su se našli izdajnici koji su ga prokazali, pa je vraćen u Ljubljanu i tamo saslušavan. Nije ni riječi progovorio.

U to vrijeme, 13. oktobra 1942, u svojoj vili u Ljubljani, ubijen je bivši ban Dravske Banovine, doktor Marko Natlačen, vod Slovenačke bele garde, Talijani su još istog dana, za odmazdu, pred njegovom kućom, strijeljali 24 taoca, među njima i Rožanca. Prema talijanskom izvještaju taoci su, pred strijeljanje, uzvikivali parole i pozdravljali pesnicama. Rožanc nije odmah bio mrtav. Pridigao se na koljena i uzviknuo: "Smrt fašizmu!", i podigao pesnicu na pozdrav. Tada mu je jedan talijanski oficir ispalio metak u glavu.

Narodnim herojem proglašen je 21. jula 1953. godine.