Ilija T. Radaković: BESMISLENA YU-RATOVANJA 1991-1995

[Fair Life]

Sad uzimam nekoliko dana odmora da se"otpusem" od ove teme... pa cu nastaviti...

[Fair Life]

aferim majstore!

Samo pokusavam "nekima" ugurati centimetar u glavu umjesto metar u ...

[Fair Life]

Haloooo !!!!

Cital' se sto ??

[omar little]

Haloooo !!!!

Cital' se sto ??

Ja citam, ali tek sam jutros (mom jutros) vidjela temu, pa mi treba vremena da to sve procitam. A i moram malo raditi, ebiga, na poslu sam
Kao i uvijek, hvala ti za rad i trud!

[Fair Life]

V - INTELIGENCIJA, KONFESIJE I PARAMILITANTNE SNAGE - BOJOVNICI BESMISLENOG RATOVANJA

“Militantno nacionalističke snage vuku korijene iz raznih
političkih pokreta i stranaka koje su, kao saradnici
naci-fašističkog okupatora, poražene u ratu 1941 – 1945. godine”.
(Pukovnik Ahmed Đonlagić)


“Ne treba se varati, ovaj rat je zakuvala inteligencija ili mali,
sitni egzekutori, aparatčici poput Slobe Miloševića. Posle su to
divno realizovale ove vojne gluperde, ali je sve to zakuvano u
glavama intelektualaca.”
(Arhitekta Bogdan Bogdanović)


ZAKUVANO U GLAVAMA KVAZI-INTELEKTUALACA

Na površini svakog rata, pa i besmislenih jugoslovenskih ratovanja počev od 1990. godine (ako ne i ranije, ako se uzmu u obzir njihove najave i pripreme), nalaze se politički i vojni vrhovi.

Međutim, oni nisu i jedini ključni faktori. Uvažavajući pouke narodnog iskustva da je “povika na vukove, a i lisice meso jedu”, valja skrenuti pažnju na to da vrhunskim političarima i “vojskovođama” treba priključiti i druge, čiji je doprinos izbijanju rata također izuzetan, da se ne bi umanjile njihove pogubne zasluge, a ni odgovornost pripisala isključivo onim prvim. Zato, bar sumarno, treba razmotriti i odnos djela inteligencije i vjerskih konfesija prema ratu, kao i ulogu paramilitantnih formacija u njemu

George Orwel, engleski književnik, sudionik španskog građanskog rata i ljevičar, pisao je: “Kada se u funkciji širenja mržnje i laži nađu nauka i umjetnost, defetizam duha postaje stvarnost, pa u vrtlogu konflagracije, čovjek je krvožedna hijena, a narod bijesan čopor zvijeri.” Na jugoslovenskim prostorima autoritet nauke, aktivnost “intelektualne elite” u funkciji javnih medija, stavljeni su, prije svega, u periodu od 1988. do 1995. u službu ratne indoktrinacije javnog mnjenja. Neke naučne i stručne institucije su nastojale da ideološke smjernice “očeva otadžbine” predstave kao utemeljenje u sopstvenom nacionalnom biću, čija budućnost traži “radikalno revidiranje pogleda na međunacionalne odnose koje je formirao NOP” (Srpska akademija nauka i umetnosti - SANU - Memorandum, 12. februara 1991).

Najuglednije nacionalne naučne institucije vrlo su brzo odustale od “objektivnog posmatranja jugoslovenskog društva i državne zajednice, pa su sopstveni etnos uzdigle na pijedestal božanskog mučenika, neprekidno izloženog torturi nevjernog brata-zlotvora” (Dr Mladen Dušanić, “Akribija ili fantastika”, 1992). Bez obzira da li je riječ o onima u Beogradu, Zagrebu ili Sarajevu, brojnim (“đavolskim”) “naučnim djelima” i publicističkim izmišljanjima i brbljanjima, najprije su “znanstveno rasturili promašaje” “neprijateljskog jugoslovenskog konstruktivizma”, iz kojeg su, kao takvog, neminovno proizišli “neravnopravan položaj”, “podređenost”, “zapostavljenost” i “diskriminacija” sopstvene nacije (republike). Kao nosioce “nacionalnog kolonijalizma”, “gospodarske pljačke”, “privredne otimačine”, “asimilacije”, “terora”, “poniženja”, “šovinizma” i “obespravljenosti”, uvijek su identifikovani oni “drugi narodi” i njihove političke i vladajuće strukture.

U Srbiji, najuglednije naučne i stručne institucije, udruženja umjetnika, mnoge kulturne ustanove i prosvjetne asocijacije prihvatile su “antibirokratsku revoluciju” i “događanje naroda”, uz prepoznavanje i otkrivanje glavnih nosilaca “antisrpske koalicije” (Slovenija, Hrvatska, Albanci, nacionalne manjine, Njemačka, Austrija, EZ, Vatikan, Kominterna, “autonomaši”, “titovci”, “komunisti” i, na kraju - cijeli svijet). Prema mišljenju nekih akademika, međunacionalne tolerancije, vjerski ekumenizam, a pogotovo “partizansko, već u Drugom svjetskom ratu ostvareno, bratstvo i jedinstvo, kojega su promovisali srbofobi”, nanijeli su “više zla srpskom narodu”, nego petovjekovno robovanje pod Turcima.

Pa, ipak, uoči i u prvoj fazi besmislenog rata-ratova, najdalje je otišla SANU, koja je Srbe proglasila za “najugroženiji i mržnjom okruženi narod”, a Jugoslaviju (“prvu” i “drugu”) je ocjenila kao “državu srpske protivurečnosti, pri čemu neravnopravnost (kao najbliže određenje) nije proisticala samo iz odnosa političke i ekonomske dominacije pojedinih republika, već i iz rasprostranjenog psihološkog fenomena - antisrpstva, kao trajnog svojstva pripisivanog pojedinim narodima, nacionalnim manjinama, pojedincima i čitavim ideologijama” (Dr Olivera Milosavljević, “Upotreba autoriteta nauke”, “Republika”, 1 - 31. avgusta 1995).

Poslije izjave predsjednika Slobodana Miloševića da “za nas konfederacija nije država” (“Politika”, 16. januara 1991), naučne institucije i intelektualna elita tvrdili su da “savez suverenih država predstavlja klopku za Srbiju” (“Politika”, 24. avgusta 1991), pa se “po svaku cenu mora sprečiti konzerviranje Jugoslavije kao savezne države” (“Politika”, 30. avgusta 1991). Odbacujući bilo kakvu mogućnost obnove Jugoslavije, čiji poredak se ne bi temeljio na unitarističko-centralističkoj osnovi (“jedan čovek - jedan glas”), pojedini članovi SANU, zastupajući tezu “svi Srbi u jednoj državi”, zalagali su se za “novu jugoslovensku državu u koju će svakako ući Srbija, Crna Gora, Srpska republika Bosna i Hercegovina i Republika Krajina” (“Politika”, 29. decembra 1991). Razumije se, put do ostvarenja takvog cilja vodio je preko ruševina zajedničke države i inauguracije prava na nezavisnost svih “konstitutivnih naroda”, izraženom u “apsolutnoj državnosti”.

Neminovnost rasturanja zajedništva zahtjevala je izbor puta i metoda razrješenja mnogih problema (teritorijalnih, vojnih itd.). Osnažene ideje o “Velikoj Srbiji” sa zapadnim granicama na liniji Karlobag-Virovitica i revitalizacija obnove “Stare (južne) Srbije”, koje su zastupale i “naučno” branile brojne “meritorne institucije”, udruženja umjetnika i “duhovna elita”, s jedne strane, pokrenule su srpsku ofanzivnu nacionalnu isključivost, a s druge, razvile i osnažile “odbrambene mehanizme ugroženih etnosa”. Tako su međunacionalne mržnje omogućile mobilizaciju silnog nagona “samoodržanja”, pretočenu u želju za ratnom pobjedom, koja se ostvaruje svim, pa i nebiranim sredstvima.

Zaokret ka ratnoj opciji, pojedini predstavnici “intelektualne elite” branili su hipotezom o Srbima kao najstarijem, najljudskijem i najhumanijem “nebeskom narodu”, pa prema tome, “srpsko pitanje” i nije ništa drugo do “demokratsko pitanje”, nerješivo “bez božanske pomoći”. Upravo zbog toga “danas (1991), kao i nekad, izabrati zemaljsko carstvo znači izgubiti sebe dotadašnjeg, tj. ubiti samog sebe” (“Politika”, 28. juna 1989). Zato za srpski narod “rat je mir - sloboda ropstvo” (Orwel), jer “bez borbe nema opstanka, a u stvari, bez smrti nema vaskrsenja”, pa “neutralnost danas kada se protiv srpskog naroda vodi rat, smatram božijim i moralnim kukavičlukom” - upozorava Dobrica Ćosić (“Politika”, 26. jula 1991).

Pretendujući na pravo teritorijalne ekspanzije “silom oružja”, mnoge kulturne i naučne ustanove nastojale su osporiti valjanost “komunističkih (avnojevskih - I. R.) republičkih granica” (“Politika”, 16. oktobra 1991; “Avanti”, 3. februara 1992), tvrdeći da “istorijsko, nasledno, geopolitičko, etničko i prirodno pravo daje JNA legalitet” ostanka, prije svega, “u Bosni, a zatim i u srpskim krajevima i oblastima” (“Politika”, 2. marta, 24. avgusta 1991. i, 8. aprila 1992). Zato će u toku ratnih dejstava ratoborni akademici i umjetnici bezrezervno podržavati borbena dejstva JNA u Hrvatskoj i BiH: “JNA treba da se koncentriše na granici između onih krajeva gde je većina srpskog naroda i drugih delova Hrvatske. Zna se koji su to krajevi - Krajina, Slavonija, Baranja i zapadni Srem” - upozorava akademik M. Marković (“Politika”. 29. septembra 1991).

Agoniju i rasturanje na prostorima tzv. avnojevske Jugoslavije su podsticale, podupirale i aktivno pomagale hrvatske naučne institucije i “apostoli duhovne avangarde”. Na temelju “paroksizma hrvatskih rasističkih teoretičara (dr Ante Starčević, dr Domeniko Mandić, dr Krunoslav Draganović, dr Mladen Lorković, dr Franjo Tuđman, dr Dalibor Brozović), ugrađenog u kult države (po ugledu na nacistički ‘volkscher Staat’) i njen pravni poredak, Srbi su ponovo proglašeni za najvećeg neprijatelja hrvatskog naroda” (Dušan Plenča, “Reinkarnacija ustaškog i četničkog pokreta”, Stvaranje i razbijanje Jugoslavije, Beograd, 1996), da bi u periodu 1990-1995. ponovo brojno zaživjele “znanstvene” studije o ustaškoj zločinačkoj tvorevini NDH kao “izrazu povijesnih težnji hrvatskog pučanstva za svojom samostalnom državom” (“Nedjeljni vjesnik”, Zagreb, 25. februara 1990). U isto vrijeme, neviđena zvjerstva Pavelićevih mastodonata minimizirana su do “niskih razmjera” (dr Franjo Tuđman, “Bespuće povijesne zbiljnosti”, Zagreb, 1992).

Razumije se, “povijesna znanost” i “domoljubivo pjesništvo”, pored osude “balkanskih cigana”, bezgraničnim zalaganjem “uma, duha i Božje milosti” nastoji dokazati (i legalizovati) “neprikosnoveno pravo lijepe naše na teritorijalnu cjelovitost” (“Večernji list”, aprila 1992), koja je podrazumjevala bezrezervnu reviziju “avnojevskih” granica: “Gospodo, i u zemlji i u inostranstvu, hrvatski narod se ne može svesti na ovakve postojeće granice, jer te su se granice uspostavile u doba turske najezde, a ostale su do danas” - izjavio je dr Franjo Tuđman u proljeće 1990 (“Spiegel”, 28. juna 1990). I besmrtnici Hrvatske akademije znanosti su se također potrudili tumačenjem da je revizija “granica domovine”, prije svega, usmjerena prema istoku, jer: “Bosna čini geopolitičku cijelinu sa Hrvatskom... i to su prirodne i istorijske granice Hrvatske... koje su se izmjenile silom turske i srpske penetracije” (“Borba”. 12. aprila 1990).

Razaranje “nacionalnih i vjerskih (srpskih, jevrejskih, romskih) individualiteta na osnovama velikonjemačkog i frankovačko-ustaškog rasizma, NDH je sprovodila ne samo putem teritorijalnog čišćenja od svih pripadnika osuđenih naroda, već i primenom genocida u svim oblastima kulture i nauke, cinično nazvanim “drugom revolucijom”. Idejno identičan, a državnički prilagođen novim, radikalno drugačijim, objektivnim i subjektivnim uslovima, Tuđman reinkarnaciju ustaške “druge revolucije” proglašava “suvremenim kulturnim preporodom”. Reč je o inauguraciji strogo kontrolisanog javnog mnjenja suludom snagom duhovnog terora koji mas-medije pretvara u jazbinu licemerstva, a umetnike i naučnike u marionete” (Dušan Plenča, n.d. str. 168-169).

Vladajuća struktura u Hrvatskoj, uz svestrano angažovanje “domoljubivih znanstvenika i umjetnika”, temeljno je “očistila” biblioteke, pozorišta, muzeje, galerije, izdavačke kuće i kulturne institucije “od prostačkih natruha i podrivačkih supstituta naših misli i naših pogleda na budućnost hrvatskog doma” (“Feral Tribjun”, 8. decembra 1995). Stručnjaci, poput Zvonka Makovića, zapaženog hrvatskog likovnog kritičara, natruhama su proglasili tempere, ulja, akvarele, grafike, plastiku i skulpture srpskih slikara i vajara. Istovjetnu sudbinu doživjela su i najbolja djela “jugoslovenskih bizantinaca, nostalgičara i ortodoksa, dok je ćirilica protjerana preko Save i Dunava” (“Politika”, 25. decembra 1995).

Opsjednuti ratom i njegovim necjelovitim, ograničenim i sporodolazećim mirom, uslovljenim pobjedom ili porazom, bili su i ostali nužni objekti istraživanja i duhovnog oslikavanja, ali kada ta problematika postane faktorom javne socijalne i nacionalne misli i propulzionom snagom ponašanja vladajućih sila, nauka i umjetnost, kultura i prosvjeta, postaju daleko odgovornije za formiranje i ponašanje javnog mnjenja od bilo kojeg dejstvujućeg faktora ili upravljačke strukture.

Jer, spregom nauke, umjetnosti, publicistike i javnih medija, oblikovano je javno mnjenje u duhu ideologije (programa) vladajućih struktura, pa je manipulacija populacijom u pravcu rasturanja Jugoslavije, poprimila neslućene razmjere. Razumije se, međunacionalna mržnja stvarana je i širena svim sredstvima: preko štampe, radija, televizije, filma, pozorišnih dramoleta, mitinzima, saopćenjima i deklaracijama, demonstracijama i manifestacijama, raspravama na “naučnim” skupovima, apoteozama sopstvenog etnosa, prokletstvima i anatemama “narodnih izdajnika” (mirotvoraca) - sveopćim duhovnim terorom, od kojega nije bilo zaštite. Već “1990-1991. postalo je sasvim izvjesno da se jugoslovenski problem neće riješiti dogovorima i sporazumima, već krvlju, ognjem i mačem neslućenih razmjera” - tvrde poznate apologete HDZ Georg Reissmüller i Carl Sttöhn (“Der Stern”, 1992).

Pripremajući se za besmisleni rat-ratove oblikovanjem javnog mnjenja, vladajuće strukture su često ukidale one medije koji su ukazivali na neizbježnost nastupajuće ratne apokalipse. Demokratska svjetska javnost, a prije svega, “Međunarodni fond medija”, polazeći od pretpostavke da su “nezavisni i slobodni mediji temelj demokratije, a ujedno nezamjenjivo upozorenje javnosti da se umjesto ratnog samouništavanja, kakvu politiku vode zvanični Beograd i Zagreb, mora uspostaviti demokratski sistem i sloboda svih građana” (Marvin L. Stone. “Süddeutsche Zeitung”,1992), uspjela je u više navrata da ponovo oživi zakonskim nasiljem ukinuta sredstva informisanja: u Srbiji - “Borba”, “Radio B92” i “Studio B”; u Crnoj Gori “Monitor”; u Hrvatskoj - “Radio 101”, “Indeks” i “Feral Tribjun” (“Slobodna Dalmacija”, 8. februara 1993).

Zloupotrebom nauke i usluga intelektualne elite, odbacivanjem svakog smisla za mjeru, izmišljanjima, detaljno razrađenim mehanizmima propagande, komentarima, feljtonima, pismima čitalaca, prigodnim napisima i specijalnim tretmanom pojedinih problema, javni mediji, vodili su javno mnjenje jednosmjerno i jednozvučno, sa nemjerljivim agresivnim pristupom u pravcu rušenja Jugoslavije, isključivo nasiljem, odnosno ratom, utemeljenim na primjeni masovnog genocida. U tom pravcu, specifičan rat protiv svih onih koji su na bilo koji način osporavali ili osuđivali strategiju stvaranja “Velike Srbije” ili “Velike Hrvatske”, vodili su beogradska “Politika” i zagrebački “Vjesnik”. Tako je “Politika” unaprijed imala razrađene novinarske obrasce: “Za Kosovo jedino je istorijski princip bio demokratski, za Srbe u Hrvatskoj etnički, za Srbe u BiH katastarski, za Dubrovnik argumenti su traženi u kratkoj pripadnosti Hrvatskoj, za Vojvodinu opet etnički, za Zadar, Karlovac, Vukovar... argumenti nisu ni traženi” (Dr Olivera Milosavljević, n.d.)


Nastavak slijedi...

[Fair Life]

“Nije po srijedi vjerski rat u uobičajenom smislu rječi ali u
njemu ima elemenata za koje će vjera biti kriva: na prostoru
smo koje je presjecala kršćanska šizma.”
(Književnik Predrag Matvejević)

“Kada je cela stvar s ideološkom odbranom Jugoslavije bila
potpuno ogoljena, najveći deo Armije, evoluirajući od komunizma
i unitarizma, završio je u pravoslavlju i velikosrpskom nacionalizmu.”
(Ivan Stambolić)

“VJERSKA BUĐENJA” ILI “VJERSKI RATOVI”

Politički misleći ljudi na Zapadu bili su jedinstveni u ocjeni da su “krupne promjene u Jugoslaviji vjerske zajednice doživjele kao blagodat religioznog buđenja, ali i kao početak procesa prenaglašene nacionalno-vjerske identifikacije Srbin - pravoslavac, Hrvat - katolik i Bosanac - musliman” (“Independent”, London, oktobra 1989). Zato već na početku tih promjena, vodeće konfesije nastoje da se na jugoslovenskoj sceni nametnu i kao politički tumači i zaštitnici nacionalnih interesa. U pomoć su prizvani stari istorijski mitovi da bi se potvrdila opravdanost pohoda sopstvenog “božanskog” naroda protiv onih drugih “Bogu neugodnih vjernika”.

Međuvjerska netolerancija najprije ukida u civilizovanom svjetu nužni ekumenizam, da bi se veoma brzo pretvorila u surove sukobe vodećih konfesija. To je potvrdio i beogradski katolički nadbiskup dr France Perko: “U jugoslovenskom životu, naročito između katolika i pravoslavaca, za sada nema ekumenizma” (“Die Presse”, 23. oktobra 1989). I onovremeni prodekan beogradskog Bogoslovskog fakulteta dr Irinej Bulović bio je izričit: “Između rimokatoličke i Srpske pravoslavne crkve nastupila je izvesna kriza” (“Borba”, 20. novembra 1989).

Solidarnost Islamske vjerske zajednice sa političkim strankama koje su tražile priključenje Sandžaka BiH, a pogotovo islamizacija Izetbegovićeve SDA, definitivno su ukinuli bilo kakve tolerantne odnose između dvije značajne konfesije. A kada je Islamska vjerska zajednica zatražila od vjernika da slijede “Poslanikova miljenika - Aliju Izetbegovića”, bilo je sasvim jasno da se vjerska netrpeljivost usmjerava ka vjerskom ratu. Adil Zulfikarpašić (tadašnji potpredsjednik SDA), blagovremeno je, ali uzaludno, uputio javno upozorenje: “U SDA je dominirajuća uloga vjerske frakcije... kao produžene ruke idejnog militantnog islamskog gledanja” (“Slobodna Dalmacija”, 28. novembra 1990). Sukobi su neprekidno narastali, da bi u jeku rata, kada su na “ruševinama svih 10 banjalučkih džamija osvešteni temelji Saborne crkve” (“Republika”, 1-15. aprila 1995), eskalirali do bezumlja.

Istina, bilo je, manje ili više, bilateralnih pokušaja da se vjerska mržnja utiša. Tako je, nekoliko mjeseci pred početak rata u BiH, “delegacija Islamske vjerske zajednice, sa Hadži Hamdijom Jusufspahićem, muftijom beogradskim na čelu, posjetila patrijarha Pavla i tom prilikom je upućen apel za mir, protiv zloupotrebe vjere u nacionalno-političke svrhe” (“Pravoslavlje”, od 1-15. avgusta 1991). Međutim, međukonfesijska mržnja se još više razbuktala poslije objavljivanja Memoranduma o suverenitetu i nezavisnosti BiH. Sveti arhijerejski sabor SPC je na vanrednom zasjedanju, januara 1992, donio poruku da “ničije pogodbe sa nosiocima vlasti u Srbiji, koja nema mandat da istupa u ime čitavog srpstva, ili sa organima jugoslovenske federacije, ili sa komandujućom strukturom jugoslovenske vojske, ne obavezuju srpski narod” (“Pravoslavlje”, br. 598, januara 1992).

Rimokatolička vjerska zajednica u Hrvatskoj veoma se brzo svrstala na stranu HDZ i njene secesionističke politike. Tako je Biskupska konferencija, održana od 9. do 11. oktobra 1990, podržala vrhovnika Franju Tuđmana i “posebno njegove napore da se hrvatski problem što pre internacionalizuje”. Uz pomoć crkve, “HDZ je, u suštini, postala nacionalkrišćanska stranka, veoma pokorna Svetoj stolici, tako da danas nema državne zajednice u krišćanskom svijetu, gdje se snage vjere projektuju tako agresivno na državnu upravu kao u Hrvatskoj” (“Le Monde Diplomatique”. novembra 1991).

Neosporno, zasluge za stvaranje “čiste katoličke hrvatske domovine” pripadaju i Vatikanu.

Na saboru, održanom u Zagrebu januara 1992. uz “prisustvo 400 pastoralnih djelatnika”, raspravljalo se o “primjeni načela katoličkog društvenog nauka, temeljenog na Papinskoj enciliki ‘Centessimus annus’ o preporodu i obnovi u Hrvatskoj”, pa je sa zadovoljstvom konstatovano da je “domovina naših otaca, naših suza i radosti, postala Katolička sveta zajednica, odavno vjerna tradiciji, nauku i putu Svete stolice” i da je “katolički moral, pogled na svijet, na nauk života i smrti, ustrojstva i opstanka pučanstva našeg, jedini i najznačajniji čimbenik Hrvatske” (“Glas Koncila”, januara 1992).

Srpski narod je sa strahom pratio političku aktivnost katoličke vjerske zajednice u korist HDZ, prisjećajući se sopstvenc tragedije u Drugom svjetskom ratu, utoliko prije što je, promovišući crkveno-nacionalni program, pa i onaj dio o dokidanju nacionalnih sloboda srpskom narodu, dr Slaven Letica, savjetnik dr Franje Tuđmana, otvoreno izjavio: “Prilično je stoga logično što ja o procesu asimilacije Srba u Hrvatskoj pišem kao o civilizacijskom logičnom i, neizbježnom procesu” (“Danas”, Zagreb, 12. decembra 1990).

Prema tome, međuvjerski beskompromisni sukobi na samom početku sveopće juguslovenske krize, imali su vrlo značajan uticaj na pokretanje međunacionalnog rata: “Na svoj način i sa specifičnim opterećenjima i ciljevima u jugoslovenski medijski rat i međunacionalne odnose uklopile su se i verske zajednice. Putem verskih glasila i na druge njima dostupne načine, predstavnici verskih zajednica podstiču nerazumevanje i sumnje i izazivaju međunacionalnu mržnju” - izjavio je mr Radovan Samardžić, sekretar Komisije SIV-a za odnose sa vjerskim zajednicama (“Borba”, od 27. novembra 1989).

Ukorijenjenost religija u nacionalnim ideologijama Srba, Hrvata i Muslimana, uz težnju da se manifestuje kao dominantan politički faktor, brzo je međuvjerske sukobe učinila snažnom silom besmislenog rata-ratova. Upravo zbog toga čine se prihvatljivim teze mnogih naučnika-sociologa da je “ateizam bio jedina moguća ‘religija’, koja u bivšoj Jugoslaviji ne bi djelovala dezintegraciono” (Miloš Blagojević. “Gradina”, br. 10-12, Niš, 1993). Zato se i ne čini čudnim da je upravo u ovome besmislenom ratu 1990-1995. u Hrvatskoj razoreno 510 rimokatoličkih crkava i 243 pravoslavne, a u BiH je uništeno 1.450 džamija (“Republika”, 1-15. aprila 1995).

Vanrednim zasjedanjem Sabora, decembra 1990, kada je za novog patrijarha izabran Pavle umjesto obolelog Germana, Srpska pravoslavna crkva stupila je na političku pozornicu veoma angažovano, upućujući sa samog Sabora političku poruku narodu da glasa za one koji su “istinski verni Bogu i rodu” (“Pravoslavlje”, br. 570, od 15. decembra 1990). Novoimenovani patrijarh Pavle, u jednoj od svojih - prvih poruka, objavljenih za Uskrs 1991, traži da se odmah pristupi “otkrivanju stratišta i grobova novomučenika i novosvetitelja” i da “molitvene zajednice sa svetim žrtvama nevino postradalih” učine “sve da se te žrtve nikada ne zaborave ili umanje” (“Pravoslavlje”, br. 576, od 15. marta 1991). Na žalost, taj uzvišeni moralni čin odavanja dužne pošte nevinim žrtvama ustaškog terora na područjima BiH (Žitomislić, Prebilovići, Trebinje, Majevica, Ljubinje, Banja Luka) tokom 1991. u cjelosti je ispolitiziran, razumije se, uz svakodnevno angažovanje javnih medija. Takođe, najviši dostojanstvenici SPC koriste istorijske, mitske i crkvene proslave (Peć, Romanija, Drvar, Dalmatinsko Kosovo itd.) za stvaranje uzavrelog stanja u BiH, na Kosovu i u Hrvatskoj.

Tokom 1991-1994. patrijaršijski dvor postaje centrom okupljanja prvaka političkih stranaka iz Srbije i srpskih nacionalnih stranaka “preko Drine”. SPC, posebno njeno radikalno krilo (Mijač, Medić, Terzić i drugi), odnosno njeni dostojanstvenici (Jović, Kačavenda, Radović itd.) traži “kristalisanje srpskog nacionalnog pitanja i definitivno omeđavanje granica srpske države... razumom, strpljenjem i pregovorima, uz što manje žrtava i grobova” (“Glas crkve”, br. 4, 1990).

Radikalno krilo prihvata rat kao “kaznu božju za ovozemaljske grehe” i smatra da je pir smrti “sasvim opravdan ako se pretvara u odbrambeni rat” (“Pravoslavlje”, od 15. marta 1992). A prije ovih “molistvenija” sa političkom konotacijom nad nevinim žrtvama (Srbima) Drugog svjetskog rata, lslamska vjerska zajednica je također sa kleronaci-predznakom, organizovala klanjanje dženese žrtvama četničkog terora. Preko 150.000 islamskih vjernika 25. avgusta 1990. u Foči klicalo je Aliji Izetbegoviću, uzvikujući i parole “ubićemo četnike” (“Preporod”, Sarajevo, 5. septembra 1990).

Javna glasila SPC eksplicitno zahtjevaju “da državna vlast i najviši predstavnici države, ako nisu pravoslavci, tj. ako nemaju duhovne veze sa Srpskom pravoslavnom crkvom, ne dolaze na bogosluženja, ne pričešćuju se, ne slave krsnu slavu, ne primaju sveštenika radi sveštenja vodice, ili čak ako neće da se prekrste, onda oni ne mogu biti legitimni srpski predstavnici” (“Pravoslavlje”, od 15. jula 1992).

Politička revitalizacija SPC, prvenstveno u vezi sa problemima “konačnog rešenja nacionalnog pitanja ujedinjenja cjelog srpskog naroda na svim prostorima na kojima živi”, imala je značajnu i neposrednu ulogu u homogenizaciji militantnih snaga koje su srpski narod na prostorima Hrvatske i BiH gurnule u rat.

SPC se javno oglasila isticanjem prava na samoopredjeljenje naroda kao prirodnog prava, pa prema tome, Srbi imaju pravo na “odbacivanje nelegalnih avnojevskih granica”, pa i Vens-Ovenovog plana o rješenju jugoslavenske krize. U štampi SPC, eksplicitno se brane teze o nemogućnosti suživota naroda nekadašnje Jugoslavije, jer Srbi ne mogu i ne žele da žive u Bosni (“džamahiriji”) pod “vlašću mudžahedina” i u Hrvatskoj pod terorom katoličkih inkvizitora” (“Pravoslavlje”, od 1. februara 1992).

Polazeći od ocjene o “Srbiji ugroženoj od čitavog Zapada”, a prije svega, od “papskih poslušnika Italije, Austrije i Nemačke”, vrh SPC je bezrezervno podržao ratničku politiku “prekodrinskih Srba”, a prema pisanju paroha Dragomira Ubiparipovića iz Sarajeva, “crkvene prostorije i crkvene svečanosti služe za promociju čelnih ličnosti SDS... nečuvenim slavopojkama u kojima su tu pred narodom podsjećali da im je (Karadžića, Mladića, Krajišnika itd.) sam Bog poslao da spasu srpski narod” (“Svećenik”, br. 1-2, 1993).

Uvjerena u legalitet samoproklamovane uloge “vrhovnog sudije” u komplikovanoj “srpskoj problematici”, SPC je neprekidno slala najodgovornije velikodostojanstvenike u Hrvatsku i BiH, koji su na licu mjesta “podsticali herojsku i pravednu borbu”, branili “srpsku nevinost ugroženu klevetama Zapada”, ali i od “domaćih izmećara” i blagosiljali RS i RSK u naporima da “oružjem konačno dobiju svoju etnički čistu državu”. Zahvalnost SPC “zbog pravedne podrške”, iskazaće, početkom 1994. i sam dr Radovan Karadžić: “Naše sveštenstvo je prisutno u svim našim razmišljanjima i odlukama, a glas Crkve se sluša kao glas najvišeg autoriteta” (“Sion”, Sremska Mitrovica, br. 1, 1994).

Istina, u krugovima SPC bilo je “golubova” i “jastrebova”. Oni koji su zagovarali mir, veoma često su pozivali suprotstavljene strane “na pregovore i pronalaženje pravednih rešenja”, ali su “pod pojmom ‘pravednih rešenja’ podrazumevali samo ono što je išlo u prilog srpske nacije” (“Crkva i srpsko pitanje”, “Republika”, 1-13. avgusta 1995). Ratoborci iz SPC uporno su insistirali da se “ne skida s uma da su naši sunarodnici iz Republike Srpske i Republike Srpske Krajine u krvavom ratu za srpski obraz i Otačestvo” i da im “niko ne može nametati mir” (“Svećenik”, br. 29, 1994), pa ni međunarodni faktori. Tako su episkopi Vasilije, Atanasije i mitropolit Nikolaj Skupštini RS na Palama preneli poruku da “Sveti Sinod smatra nemogućim prihvatiti mirovni plan Kontakt-grupe o BiH, jer se ne može pristati na desetkovanje srpskog naroda”. A kada je Vlada SRJ odlučila da prekine političke i ekonomske odnose sa RS, Sabor i Patrijaršija su oštro osudili Beograd, što je izazvalo burno reagovanje javnosti u zemlji i inostranstvu (“Ekumenska zajednica crkava”, EZ itd.), pa je SPC osuđena “zbog javno ispoljenog nacionalizma” i “ratničkog duha”. Patrijarh Pavle, poznat po zahtjevima “da se neprijateljstva obustave”, a pregovori “o miru intenziviraju”, bezuspješno je nastojao razriješiti složenu i komplikovanu problematiku na odgovarajući način, ne zaboravljajući pri tom da je SPC značajan politički subjekat ne samo u SRJ, već i na Balkanu. To potvrduje i činjenica da je na inicijativu SPC, marta 1992. održan u Carigradu “istorijski pravoslavni susret na vrhu”, na kojem su učestvovali svi poglavari pravoslavnih crkava, osim makedonske. Ovaj skup je podržao tumačenje SPC o ratu na području bivše Jugoslavije i oštro osudio katolicizam, Vatikan i papu, ali je odbacio i priznanje autokefalnosti Makedonskoj pravoslavnoj crkvi. Tako je SPC oformila posebnu političku nacionalnu ideologiju koja je više štetila, nego pomagala razrješavanju jugoslovenske krize, posebno one u BiH i Hrvatskoj.

SPC se veoma rano pojavljuje kao zaštitnica Srba u Hrvatskoj i kada je to bilo nužno i kada je u pitanju bio nacionalistički dramolet, kao što je slučaj sa proslavom godišnjice Kosovske bitke na Dalmatinskom Kosovu (prisustvovali su zagrebačko-ljubljanski mitropolit Jovan i episkop Stefan Boca) 1989. godine. Ova proslava je iskorišćena, znatno prije sloma SFRJ, za promociju “agresivnog nacionalizma i za reafirmaciju četničkog pokreta vojvode i popa Momčila Đujića” (“Sloboda”, od 11. jula 1989), odnosno za “anonsiranje Kninskog teksta eksponenata SANU, okupljenih oko dr Jovana Raškovića”, u kojem se traži “konstituisanje Republike Srpske Krajine kao šeste federalne jedinice SFRJ” (“Sloboda”, br. 114, od 19. avgusta 1989).

Kada su koncem aprila i početkom maja 1990. na izborima u Hrvatskoj pobjedili HDZ i Franjo Tuđman, SPC najprije izdaje saopćenje o svom “položaju, gorem nego pod okupacionim sistemom” (“Pravoslavlje”, br. 555, 1990), a potom poziva “Srbe na okupljanje u nacionalnim organizacijama” i na organizovanje otpora onima koji žele da “nas navedu na zlo, da u nama naruše naše iskonsko svetosavsko dobroljublje, bogoljublje, da nas izgnaju iz Hristovih vinograda i nateraju na opasne poslove osvete” (“Glas crkve”, br. 1, 2 i 3, 1990). U isto vrijeme, sveštenici SPC svoje vjernike upozoravaju na “povampireno ustaštvo”, “nacional-boljševizam”, “antisrpsku koaliciju” i na “kominternovsko-vatikansku zaveru”, sa kojima je moguć “dijalog jedino preko nišana”.

Razaranju suživota, dotadašnje građanske tolerancije i ljudskog dostojanstva, sijanju nepovjerenja i mržnje, reinkarnacije “ustaških bojovnika”, pored rimokatoličke vjerske zajednice, doprinijela je i Srpska pravoslavna crkva. Tragične časove srpskog naroda u Hrvatskoj SPC je pratila sa očitom zabrinutošću, ali i sa predubjeđenjem da je “pobeda oružja moguća”, pa se “ratni napori moraju izdržavati”, jer se “srpski narod ne može da se odrekne ni jednog dela svoje teritorije po kojoj su rasute njegove kosti” (“Pravoslavlje”, od 15. novembra 1993). Odbacujući sve planove međunaradnih faktora (Karingtonove, Vens-Ovenove, Z-4 itd.) o autonomiji Srba u Hrvatskoj, a insistirajući na nepriznavanju Hrvatske i BiH od strane SRJ, “jer bi to značilo naknadno ozakonjenje akta nasilja, secesije izvršene na štetu srpskog naroda, SPC je i sama gurala “svoj narod u bezdan propasti”.

Poslije orjentacije na rješavanje srpskog pitanja u Hrvatskoj ratom, optužbi na račun UNPROFOR-a, NATO, demokratske Evrope i Amerike, dramatična saopćenja SPC i proglašavanje opće žalosti povodom pada, najprije zapadne Slavonije, a zatim cijele Srpske krajine i djelova Bosanske krajine, doimaju se gotovo nemogućim ili kao pokajanje za “sopstvene grijehe”. To tim prije, jer je velika većina pravoslavnih velikodostojanstvenika (mitropolit Jovan, episkop Lukijan itd.) i svećenika napustila “svoje stado” u Hrvatskoj, u istoriji pravoslavne crkve nezapamćenim bjekstvom.

Sve konfesije, neke više, neke manje, iskoristile su besmislena ratovanja da stvari vrate u vrijeme prije Drugog svjetskog rata, odnosno u toku ovog rata htjeli su da svima sole pamet, djele ljude na vjernike i nevjernike, zaboravljajući pri tome izmješanost vjera, mješovite brakove i veliki broj ateista, s namjerom da kroje istoriju, uskaču u školske sisteme, raspiruju neprijateljstva. Čak i nisu svjesni da sami sebi sjeku granu igrajući, kao što to često u istoriji biva, problematičnu ulogu.

Kardinal Kuharić i patrijarh Pavle će morati reći zašto se nisu zajedno našli u Glini i Jasenovcu, na Ovčari, Pakračkoj poljani, pred porušenom Ferhadijom i na mnogo drugih mjesta da osude počinjene zločine. Ili, što je još važnije, da su se našli prije ratova i potsjetile na onu: “Tko se laća mača, mačem će biti ubijen”, možda se kršćani (hrišćani) ne bi latili mača, a do rata ne bi ni došlo.


Nastavak slijedi...

[Fair Life]

“Zloupotreba JNA je evidentna a rukovodstvo JNA je dozvolilo
da se napravi ta zloupotreba. Nacionalističke stranke su pridružile
JNA i Vojsci Jugoslavije svoje stranačke vojske, paramilitantne
formacije, koje su u obliku ‘patriotskih’ dobrovoljaca, pravile
zla preko Drine, Dunava, Save, Une i Debelog brega.”
(Autor)

PARAMILITANTNE SNAGE

Oblikovanje javnog mnjenja na osnovu šovinističke svijesti, uzrokovalo je veoma oštre političke diferencijacije kod građana koji podliježu vojnim obavezama. Mladost koja nije prihvatila nasilje i rat kao metod nacionalne politike “potražila je utočište u izbjeglištvu širom svijeta”. Na žalost, nekritički povratak tradiciji, nacionalno-vjerskoj mitologiji i “klero-duhovnosti”, uzrok su dobrovoljnog svrstavanja mnogih u paravojne formacije, koje se, inače, “obavezno javljaju u vrijeme rastakanja poretka postojeće države i snažnih potresa socijalnih i etničkih suprotnosti” (“Rojter”, 28. avgusta 1992). Upravo to je uslovilo i ekspanziju mnogobrojnih nacionalističkih paravojnih formacija na jugoslovenskom ratištu: “Srpske garde”, “Belih orlova”, “Knindža”, “četnika”, “Hrvatske uzdanice”, “HVO”, “Prorokovih sinova”, “Ljiljana” i “brojnih ratnih nacionalnih i internacionalnih plaćeničkih, do zuba naoružanih borbenih skupina” - konstatuje 15. februara 1992. poznati vojni analitičar SAD Artur Werche.

Iako su militantne formacije svih protivničkih strana u besmislenom ratu počinile najgnusnije zločine i bile nosioci masovnog genocida, bile su pod uticajima i kontrolom vladajućih režima i izdašno potpomognute (regrutovanjem dobrovoljaca) od gotovo svih političkih partija i stranaka. Vladajuće strukture i lideri političkih partija raspolagali su dovoljnim informacijama o tome da su paravojne formacije počinile mnoge zločine. Zato eksperti međunarodnog prava polaze od činjenice da su vladajuće garniture u “Srbiji, BiH i Hrvatskoj, pružajući paravojnim formacijama pomoć u logistici, obuci, obavještajnoj djelatnosti i planiranju, uključujući i pozamašne isporuke teškog i lakog naoružanja, prevoznih sredstava, goriva, rezervnih dijelova, sirovina, oružja i municije, pomagale, podsticale i na određen način i same učestvovale u počinjavanju ratnih zločina” (The Balkan Institute, “War Crimes and Balkan”, 1995).

Srbija je odbijala svaki prigovor da se nalazi u ratnom stanju, ali je u isto vrijeme njena “vlada sudjelovala u osnivanju i potpori lokalnih srpskih paravojnih formacija u Hrvatskoj i BiH” - tvrdi dr Paul Williams, savjetnik za pravne poslove u Stejt Departmentu. Njemu daje za pravo i tadašnji ministar unutrašnjih poslova u vladi Srbije Radmilo Bogdanović, izjavivši: “U međuvremenu je naša Narodna skupština donela Zakon o narodnoj odbrani, sa amandmanom po kojem se dobrovoljačke jedinice mogu organizovati i staviti pod komandu JNA ili Teritorijalne odbrane”. “Tako je počeo Arkan, isprva četrdeset dobrovoljaca, posle sve više i više njih... I drugi dobrovoljci, ne samo Arkan, tako su nastali, to jest, kao komponenta JNA ili Teritorijalne odbrane” (Dr Paul Williams, dr Norman Ciger, “War Crimes and individual Responsibility”, 1995).

O saradnji Šešeljevih i drugih paravojnih formacija sa JNA i MUP-om Srbije opširno je, u intervjuu “Telegrafu” 28. septembra 1994. govorio Branislav Vakić, četnički vojvoda i poslanik Srpske radikalne stranke u Saveznom parlamentu. ”U Borovu Selu nas je, kaže Vakić, pozvao pokojni Vukašin Šokošćanin i tu smo dobijali ‘tomsone’ od tadašnje JNA. Početkom novembra 1991. mi, srpski četnici, smo na poziv JNA, preko Negoslavaca ušli u Vukovar. Tada smo od majora tadašnje JNA Veselina Šljivančanina dobili oružje i sarađivali sa njim, odnosno Jugoslovenskom vojskom.” Ova saradnja se nastavlja. “Posle oslobođenja Vukovara, krenuli smo u zapadnu Slavoniju. Tamo su moji dobrovoljci i četnici dobijali oružje sa znanjem lično komandanta u zapadnoj Slavoniji generala Uzelca.”

“Kasnije, početkom 1992, krenuli smo u srpsku Hercegovinu i naoružanje smo dobili od Teritorijalne odbrane Trebinja, za šta je izdato naređenje od predsednika SAO Hercegovina, gospodina Vučurovića. Gorivo i uniforme smo dobili od specijalnih jedinica vojne policije, od general-majora Božovića, koje su kao deo tadašnje JNA bile smeštene u Kumboru kod Herceg-Novog. Od generala Božovića smo dobijali i vozila, a ja sam lično dobio jedno. Više puta sam svojim vozilom, sa četnicima, ulazio u kasarnu ‘Maršal Tito’ u Podgorici, gde sam sarađivao sa starešinama i dobijao benzin. Vozila koja su bila u kvaru slao sam u Danilovgrad na popravku, za šta imam dokumenta. Takođe, mogu da dokumentujem da smo na tom delu ratišta, dakle, u Hercegovini, sarađivali sa jedinicama JNA iz Crne Gore.”

“Početkom 1992, od tadašnje JNA smo dobili poziv da uputimo naše dobrovoljačke jedinice u Krajinu. Poslao sam veliku grupu dobrovoljaca iz ovog dela Srbije na obuku u kasarnu JNA u Bubanj potoku, ispred Beograda. U toj kasarni su dobrovoljci dobili i naoružanje.”

“Marta 1992. smo poslali i veliku grupu dobrovoljaca u beogradsku kasarnu ‘4. juli’, gde su dobili i oružje i uniforme i bili na obuci. Za tih 6 meseci, dakle, od januara do jula 1992. u ovim beogradskim kasarnama je bilo stacionirano i obučavano više od 6.000 naših dobrovoljaca koji su bili upućivani kod Drniša, u Divoselo i Počitelj.”

“Početkom 1993. su poturice, da ih ne častim nazivom Muslimani, krenuli u ofanzivu i tamo (kod Skelana, Bajina Bašta) napali JNA. Ona tada nije reagovala, već su teritorijalci Skelana pozvali četnike. Sada nas je, bar na početku, nešto naoružala JNA, a kasnije MUP Srbije. Ali dobrovoljaca je bilo mnogo, samo sam ja imao 300 ljudi na tom delu ratišta. Nije bilo dovoljno oružja i uniformi za sve nas. I potražio sam pomoć lično od generala Momčila Perišića, sadašnjeg načelnika Generalštaba Vojske Jugoslavije, koji je tada bio komandant III armije u Nišu. Iz Skelana sam tri puta odlazio kod njega, obećao mi je i zaista dao uniforme za 80 boraca, donji i gornji veš, nešto hrane, dvogled za noćno osmatranje... Oružje od njega nisam dobio, ali me je povezao sa general-majorom Ojdanićem komandantom Užičkog korpusa, koji me je kasnije uputio na generala Mileta Mrkšića, koji je bio stacioniran u Skelanima. U to vreme smo bili potrebni Jugoslovenškoj vojsci i saradnja je bila dobra.”

“U borbama od Skelana do Srebrenice borili smo se zajedno sa specijalnim snagama MUP-a Srbije, pod komandom Obrada Stevanovića, trećeg čoveka u srpskom MUP-u... Od početka aprila do 25. maja 1993. smo ratovali zajedno sa specijalcima MUP-a.”

“Nešto kasnije nam je MUP Srbije uputio poziv da se spremamo i, ukoliko, ne daj Bože, zatreba, budemo zajedno sa njima. Odazvali smo se pozivu i ja sam prikupio ljude. I tokom jula i avgusta prošle godine (1993) smo otišli u Centar za obuku na Tari. Ja sam u to vreme kontaktirao i sa ‘Frenkijem’ iz specijalnih snaga MUP-a. Onog trenutka kada bi sakupili dovoljan broj dobrovoljaca, on je slao službeni autobus MUP-a iz Beograda u Niš. Iz Niša su moji dobrovoljci kretali na obuku na Taru. Sa mnom je u to vreme bilo oko 400 ljudi iz Niša, Zaječara, Pirota i Kragujevca. Odatle je trebalo da četnici dobrovoljci zajedno sa specijalcima MUP-a krenu ka Srebrenici ili Goraždu, ukoliko bi poturice krenule u veću ofanzivu.”

“Pripremali smo se zajedno sa MUP-ovcima, obuka je bila dobra, saradnja izvanredna. Izdata je i zahvalnica dobrovoljačkom odredu “Stara Srbija”. Dobili smo je, kako na njoj piše, od ratnog štaba jedinice posebne namene MUP-a Srbije, smeštenog u Bajinoj Bašti i nosi datum 25. maj 1993. Razlog da nam je dodele je, kako piše: “za uspehe i saradnju u toku borbenih dejstava u borbi za slobodu srpskog naroda u Republici Srpskoj.”

Ovo je zabilježeno u “Telegrafu”, a da ne bi bilo zabune, pomenuti Vakić o tome je govorio i na sjednici Narodne skupštine Srbije, braneći se od navodnih optužbi da je švercovao oružje. Kako je zabilježeno u “Našoj borbi” od 19. aprila 1995, Vakić je tom prilikom rekao: “Ja, gospodo poslanici, nisam imao nikakve potrebe da švercujem ili nosim oružje bez dozvole, pošto sam ga dobijao od ove vlasti, u količinama koje su meni i dobrovoljcima bile potrebne na frontu. Oružje i municiju sam takođe dobijao i ovde, po beogradskim kasarnama, gde sam sa dobrovoljcima i četnicima bio na obuci, a kasnije vojnim vozilima i helikopterima slat na bojno polje. To mogu da potvrde najviše vojne starešine iz Generalštaba i MUP-a Srbije, počev od general-majora Božovića, koji je bio stacioniran u Kumboru, generala Ojdanića iz Užičkog korpusa, generala Mrkšića sa Skelanskog ratišta, generala Perišića Momčila, tada komandanta Niške armijske oblasti, sa kojima sam sarađivao i organizovao slanje dobrovoljaca na Skelansko ratište. Sa MUP-om Srbije, vi, gospodo, treba da znate da smo sarađivali od početka 1992. do septembra 1993. godine. Na Tari smo imali 300 dobrovoljaca, zajedno sa komandantom specijalnih jedinica MUP-a Srbije Obradom Stevanovićem. Za to imam i pismene dokaze, gospodo. Na slavonskom ratištu, Mihalj Kertes je naoružavao dobrovoljce i Radovan Stojčić Badža, zamenik ministra unutrašnjih poslova, i general Biorčević (komandant Novosadskog korpusa). Odlična saradnja sa njim je bila na zapadnoslavonskom ratištu, izvanredan komandant.”

Niko od poslanika ili državnih funkcionera, prisutnih na sjednici Skupštine, nije osporio navode poslanika Vakića, kao ni navode u intervjuu koji je prethodne godine dao “Telegrafu”. Navode Vakića nisu demantovali ni organi Republike Srbije ni Vojske Jugoslavije.

Prvi naoružani odredi “Srpske garde” formirani su početkom marta 1991. da bi se u dva naredna mjeseca “prijavilo oko 40.000 dobrovoljaca, preko 60 posto stranački neopredeljenih, dok ostatak pripada raznim strankama” - ističe tadašnji komandant “Srpske garde” Đorđe Božović Giška (“Borba”, 25. maja 1991). Pola godine kasnije, kada se razbuktala međustranačka borba oko prevlasti nad “Srpskom gardom”, odnosno u vrijeme i poslije “borbe za srpstvo u Gospiću, Ostrvici i Divoselu” (odredi Vuka Draškovića “Karađorđe”, “Tanasko Rajić”, “Draža Mihailović”, “Beli” i drugi), Zoran Đorđević, predsjednik Inicijativnog odbora za formiranje Štaba srpske garde, eksplicitno konstatuje da se “SPO mora brinuti o svojim ljudima kojih je u Gardi više od 70 odsto” (“Borba”, 3. januara 1992).

Pored “Srpske garde”, Vojislav Šešelj (Srpska radikalna stranka - četnici), Željko Ražnatović (Stranka srpskog jedinstva - “Tigrovi”) i Mirko Jović (Srpska narodna obnova - “Beli orlovi”) imaju svoje stranačke paravojne formacije. Prema izjavama Vojislava Šešelja, pukovnika Veselina Šljivančanina, Daniela Sendena (“Kapetana Dragana”) i drugih, i ove paravojne formacije su naoružavali, opremali i za ratna dejstva pripremali JNA, MUP i Teritorijalna odbrana Srbije. Tako, dr Vojislav Šešelj tvrdi: “Milošević je bio vođa nacionalista i patriota 1991. i 1992. U to smo vreme blisko sarađivali. Kada je 30.000 srpskih dobrovoljaca bilo poslato na ratište, on ih je snabdeo oružjem, municijom i hranom. On je osigurao i njihov prevoz do ratišta” (Dr Paul Williams, dr Norman Ciger, “War Crimes and individual Responsibility”, (maj 1995).

Pored učešća na ratištima u Hrvatskoj i BiH, paravojne formacije Vojislava Šešelja i Mirka Jovića “neprimjernim zastrašivanjem”, “nepodnošljivim uznemiravanjima” i “šikaniranjima” podsticali su “nesrbe da napuste svoje domove u Vojvodini (Slankamen, Hrtkovci) i na Kosovu (Janjevo)”, dok je vlada Srbije “podsticala i posredno legitimizirala takve aktivnosti, javno tvrdeći da nesrbi napuštaju Vojvodinu dobrovoljno” (“Globus”, 6. septembra 1995).

U Republici Srpskoj Krajini i Republici Srpskoj, “Knindže”, “Lindže” i “Žute ose” (Vojislava Vučkovića), a naročito falange “kapetana Dragana”, potčinjene, podržavane i potpomagane od JNA, pretežno su sprovodile etnička čišćenja u sjevernoj Dalmaciji, Lici i istočnoj Hercegovini, ali su, zajedno sa “Arkanovim srpskim dobrovoljcima, vršili i kontrolu mostova preko Save i Drine... gdje su iznuđivali novac od naroda koji je onuda bježao u Srbiju” (Dr Paul Williams, dr Norman Ciger, n.d.) Slične krivične delikte počinjene od paravojnih formacija, susrećemo i na ratištima BiH i na bojištima u Hrvatskoj (Gospić i Voćin). ”U oba slučaja, navedene snage, paravojne formacije, pobile su veći broj civila zbog nacionalne pripadnosti. Zajedničko je to što su žrtve bile tzv. nejač, dakle, žene, deca i starije osobe... U oba slučaja, ratni zločinci su bili iz neredovnih jedinica, hrvatskih u Gospiću i četničkodobrovoljačkih u Voćinu... a njihov osnovni motiv nije bila borba protiv neprijatelja, već pljačka narodne imovine i iživljavanje nad nedužnim stanovništvom” (“Vreme”, od 24. februara 1992).

“Danas prenapregnuta i ratom usplamtjela Hrvatska, neodoljivo podsjeća na Njemačku početkom četvrte decenije ovog vijeka. Tada je komandant odreda Sturmabteilung, kapetan Ernes Böhme, svoje paravojne formacije smatrao za glavnu oružanu snagu, sposobnu da odbrani zemlju, zavede red i budući veliki Rajh oslobodi Jevreja, Roma i Slavena. Dragoslav Paraga, glavnokomandujući paravojnih jedinica “Hrvatske odbrambene snage” (prema njegovoj izjavi, datoj 8. novembra 1990. bečkom “Standardu”), tvrdi da one raspolažu sa preko 15.000 dobro naoružanih ljudi i sposobne su ne samo da odbrane Hrvatsku od bilo koje agresije, već da je očiste od nevjernika i pripadnika nižih rasa” - upozorava ugledni politikolog Edward Hewit, 19. januara 1991 (RFI, Srpski i hrvatski ratni ciljevi).

Prihvatajući nacističke idiome “krv i zemlja” kao osnovno polazište “utemeljenja hrvatske političke strategije”, hrvatske paravojne formacije i njihove vođe (Mile Dudaković, Ante Paradžik, Ante Džapić, Tomislav Merčep, Damir Horvat i drugi) širom su otvorili vrata nekadašnjim ustaškim ratnim zločincima i njihovim sljedbenicima. Tako je “Hrvatsko narodno vijeće” proglasilo “domoljubivim časnicima” Ljubomira Dragoju - poznatog teroristu, Stipu Bilandžića - ratnog zločinca, Dinka Šakića - egzekutora u Jasenovcu, Ivana Krušelja - ustaškog bojnika i druge. Liparski mastodonti i “pitomci krvavog noža Ljube Miloša” rado su primani i u druge paravojne formacije, kao na primjer, u opštini Imotski, gdje je “preko 200 naoružanih pripadnika ustaških organizacija HUP” primljeno u paravojne formacije (“Narodna armija”, od 7. februara 1991). Sličan kriterijum u “regrutaciji dobrovoljaca” imao je i Damir Horvat, komandant paravojnog odreda “Hrvatska uzdanica” u Osijeku.

Na inicijativu “Hrvatskog državnotvornog pokreta”, 13. oktobra 1990. objedinjene su pod “stjeg domovine” nekadašnje terorističke grupacije iz Velike Britanije, skandinavskih i ostalih zemalja, koje su u, “vrijeme komunističke strahovlade” izvele preko 100 diverzija i sabotaža (“Glas puka”, br. 1201. od 12. februara 1991), kao jedinstvena “ratoborna paravojna formacija, odlučna da totalno devastira srpske oblasti u Hrvatskoj” (“Dnevnik”, 23. januara 1991). I zaista, paravojne formacije, opravdano nazivane “crnim legijama”, počinile su užasne zločine.

Svjetska javnost je osudila zločine hrvatskih paravojnih formacija. Tako je američki komitet “Helsinki voč” uputio pismeni protest Franji Tuđmanu “zbog toga što paravojne snage Hrvatske sprovode likvidaciju civila i neboraca po kratkom postupku” i time bezočno krše “međunarodna ratna pravila…” Prema međunarodnom pravu, apsolutno je nedopustivo ubijati ljude po kratkom postupku, sakatiti ili mučiti civile ili one koji nisu učestvovali u borbama... Zato “Helsinki voč” smatra hrvatsku vladu odgovornom za dela zločina pripadnika njene oružane sile” - kaže se u saopćenju “Helsinki watch”-a, februara 1992.

Hrvatski predsjednik dr Franjo Tuđman ne samo da nije prihvatio nalaze američkog komiteta za zaštitu ljudskih prava, nego je drsko optužio “srpske i armijske provokatore i strane obavještajne službe za pokušaj kompromitovanja hrvatskih vlasti”. Smiljan Reljić, načelnik odjeljenja za kriminološka istraživanja u hrvatskoj policiji, podržao je svog predsjednika izjavom da “postoji velika vjerovatnoća da su za zločin odgovorni Srbi, koji su se preobukli u hrvatske uniforme” (“Borba”, od 17. februara 1992).

Međutim, uskoro je svjetska javnost doznala još jednu istinu o paravojnim forrnacijama na ratištima nekadašnje Jugoslavije. Tako je “Rojter” 25. avgusta 1992. objavio vijest da je “HVO (Hrvatsko vijeće odbrane), glavna neregularna i nezakonita vojska bosanskih Hrvata, oformljena uz podršku Tuđmana, koji traži autonomni kanton u etničkoj hrvatskoj Hercegovini, koja graniči sa jugozapadnom Hrvatskom. S tim ciljem, proklamovana je “Republika Herceg-Bosna, sa sopstvenim novcem i šahovnicom” (“Borba”, od 28. avgusta 1992). U isto vrijeme, HVO je, kao paravojna formacija, proglašena (transformirana) “regularnom oružanom silom Republike Herceg-Bosne”.

Poslije odluke o suverenitetu BiH i odlaska srpskih poslanika iz sarajevskog parlamenta, dotadašnji aktivni i rezervni sastav milicije (75.000) raspao se po etničkim grupama. Jedinice Teritorijalne odbrane i MUP-a sa većinskim sastavom “islamskih vjernika”, poslužile su kao baza, za ratne prilike veoma usporeno, stvaranje muslimanske regularne vojne sile. Uporedo sa armijom, stvarane su i paravojne formacije, najčešće na inicijativu regionalnih rukovodstava SDA. Muslimanske paravojne formacije nosile su različite proklamovane ili spontano oglašene nazive: “Ljiljani”, “Prorokovi sinovi”, “Ebu Bekr” itd. Početkom 1993. na području BiH “djeluje 15 do 20 muslimanskih paravojnih odreda, jačine od 8.000 do 10.000 ljudi... Paravojne formacije raspolažu lakim naoružanjem, ali imaju i relativno dosta ručnih i lakih minobacača, kao i raketnog oružja” (“Buenos Aires Herald”, 14. februara 1993).

Izetbegovićeva SDA uporno je tvrdila da “ništa nije dalje od istine nego kleveta da je među muslimanskim ratnicima Bosne usađena strast persekucije i strahota krvoprolića” (“Preporod”, 19. marta 1993). Međutim, muslimanske paravojne formacije (kao i srpske, odnosno hrvatske), pod neposrednom kontrolom državnog, vojnog, političkog i pravnog Izetbegovićevog državnog aparata, bile su nosioci masovnog ziočina, a posebno jedinice Ramiza Delalića - Cace i drugih. Teško je dati potpune podatke i utemeljene analize o zločinima koje su počinile muslimanske paravojne formacije. Međutim, stručnjaci za međunarodno ratno pravo procijenili su da su “bosanski islamski fundamentalisti počinili mnogobrojne ratne zločine, ubijajući zarobljenike, civile, djecu, žene i starce... sve u interesu genocida, čišćenja muslimanskih krajeva od Srba i Hrvata...”

Jozef Bondensky, direktor Radne grupe Republikanske stranke Kongresa SAD za borbu protiv svjetskog terorizma, upozorio je 1994. američke i međunarodne faktore, da se pod zaštitom Izetbegovićeve vlasti u muslimanskom dijelu Bosne nalaze “tri veoma razorna islamsko-fundamentalistička centra za obuku terorista”, ali i više terorističkih grupa, čiji su pripadnici, uglavnom, iranski dobrovoljci i pripadnici libijske terorističke organizacije “Hezballah”.

Inostrane paravojne i terorističke “dobrovoljačke” falange nisu našle utočište samo u muslimanskom dijelu BiH. Zapadni mediji su redovno obavještavali svjetsku javnost da se “na strani Hrvata bori na hiljade stranih plaćenika - avanturista, rumunskih emigranata - najčešće pristalica specijalne bivše policije Sekuritate, plaćenih od trećeg svijeta (Afrika, Azija i Bliski istok) od 500 do 700 USA dolara” (“Der Welt”, 8. novembra 1991). I francuski “Liberasion” je pisao da je u Zagreb upućena grupa od “pedesetak temeljito obučenih francuskih dobrovoljaca” (“Borba”, 28-29. decembra 1991). S obzirom da su “međunarodni teroristi” pod firmom “dobrovoljaca” i pripadnika paravojnih formacija stizali na jugoslavensko ratište iz svih država zapadne Evrope, već u jesen 1991. njihova brojnost (1.800 “legionara” u Hrvatskoj), bila je više nego impozantna (“Borba”, 22. novembra 1991).

U isto vrijeme “na strani Srba u Bosni i Hercegovini bori se oko dve hiljade dobrovoljaca sa Dona, Ukrajine i Prikarpatja” (“Novosti”, 8. novembra 1992). I “Moskovske novosti”, koncem 1992. donose reportažu Ljudmile Telenj, svog specijalnog dopisnika iz Beograda, o ruskim dobrovoljcima na ratištima u Hercegovini, među kojima su i “hudožestvenik” Jaroslav Jastrebov, poznat po višednevnom gladovanju u znak solidarnosti sa “srpskom braćom” i general Viktor Filatov.

Ovo je samo mali dio podataka o paramilitantnim formacijama.

Stvaranjem paravojnih falangi na nacionalnoj osnovi, sa otvorenom internacionalizacijom preko moćnih konfesija (pravoslavlja, katoličanstva i islama), jugoslavensko ratište 1990-1995, postaje pozornica tragičnog moralnog, političkog i socijalnog bespuća, sa formom i suštinom koje su veoma bliske srednjem vijeku, poznatom po besmislenim vjerskim ratovima (“križarskim”) i surovim obračunima (inkvizicije), sa nosiocima ideja naučnog progresa i prosperiteta. Mitski patriotizam i uzdizanje drevnih mitova u “svijetle cijelovitosti” i “nedeljive narodne budućnosti” predstavljali su duhovnu silu koju je vodeća inteligencija kroz ratna nasilja, a pogotovo uz pomoć genocida počinjenog od paravojnih formacija, nametnula patrijarhalnoj masi naroda.

Moramo se složiti sa Ivanom Supekom kada kaže:”Sud u Hagu izgubio je mnogo što nije počeo s optuživanjem začetnika bezumnog rata. Svaka agresija je najveći zločin za čovječanstvo.”

“Službe državne bezbednosti snose odgovornost
za stvaranje i postojanje paravojnih formacija
koje su počinile zločine u svojoj zemlji”.
(dr Vladimir Krstulović)


Nastavak slijedi...

[Fair Life]

Kad bi ovaj moj trud bio nagradjen i sa ponekim vasim komentarom... ih, nikad sreci kraja.

[cogni]

Kad bi ovaj moj trud bio nagradjen i sa ponekim komentarom vasim komentarom... ih, nikad sreci kraja.

Ja mogu samo da te potapshem po ramenu, za mene je ovo previse teksta da bih procitao u skorije vrijeme.

[Fair Life]

Ja mogu samo da te potapshem po ramenu, za mene je ovo previse teksta da bih procitao u skorije vrijeme.

248 stranica u PDF formatu.

[JMJ]

Dobro je ba, vazda na nas galamis!
Citamo, i opet, hvala po tisucu puta sto sve sa nama dijelis
OK?

[omar little]

Ja mogu samo da te potapshem po ramenu, za mene je ovo previse teksta da bih procitao u skorije vrijeme.

248 stranica u PDF formatu.

Ja sam pocela citati danas na poslu, ali nije islo, morala sam isprintati. Evo, donijela sam kuci i sad mogu polako i studiozno procitati.

@Fair, svaka cast za strpljenje, vrijeme i trud!

[Fair Life]

VI - RAT KAO NAJGORI IZBOR – ODGOVORNOST ŠTABA VRHOVNE KOMANDE

“Razbijanje Jugoslavije sa svim tragičnim posledicama po
jugoslovenske narode na njenom tlu, sa njihovom nesumnjivom
odgovornošću, posebno odgovornošću njihovih vođa, novonastalih
režima i nacionalističkih pseudoelita dovelo je do razaranja
zajednice naroda koja je postojala više od sedam decenija.”
(Dr Slobodan Inić)

“Odlučujuću ulogu u ratu, agresiji i genocidu odigrala je izdaja vojnog
vrha sa V. Kadijevićem na čelu. Da nije bilo te izdaje, ne bi bili mogući
nasilje i zločini i sve što je izazvala i učinila politika Miloševića i Srbije.”
(Član Predsjedništva SFRJ Raif Dizdarević)

“Prije Kadijevića generali Mamula, Adžić i Brovet tajno su obavili
konsultacije u Londonu, Parizu i Moskvi. I to je, takođe, učinjeno
bez znanja Predsjedništva SFRJ. London i Pariz tada su im priopćili
da se neće mješati u slučaju vojnog puča. Moskva je i preporučivala
da se čeka na pad Gorbačova…”
(Član Predsjedništva SFRJ Bogić Bogićević)


1. Zašto je i kada armijski vrh prihvatio najgore rješenje - da se otvorena pitanja rješavaju silom?

Ni jedna republika bivše SFRJ, politički i iznutra, nije bila spremna da ratuje s drugima, pa čak ni onda kada su bile uvučene u rat. Ogromnu većinu ljudi nije se uspjelo ubjediti da je rat rješenje za bilo kakve nesporazume.

Ciljevi rata u početku nisu objavljeni, jer ih nisu smjeli objaviti, kasnije se postepeno definišu, ako ne dokumentima, ono praksom. U Kadijevićevoj knjizi ciljevi se jasno vide i očito je njihovo pretvaranje u konkretne planove upotrebe JNA. Strategija je računala da će sve, ili najveći dio tih ciljeva, realizovati za kratko vrijeme, prepadima, nekakvim “blic-krigom”, upotrebom osakaćenih i improvizovanih grupacija. Odmah je bilo jasno, sada posebno, da je to bila u suštini samoubilačka politika. Akteri ovog rata nisu se sjetili Vijetnama i SAD, Avganistana i Sovjeta, Izraela i Arapa, Iraka i Kuvajta.

Zašto se JNA nije na vrijeme distancirala od agresivnih nacionalističkih politika i ukazala na njihovu odgovornost - i to na odgovornost svih takvih politika? Ratovi na prostorima nekadašnje Jugoslavije pretvorili su se, u suštini, u rat protiv naroda a ne samo borbu za rušenje novoizabranih vlasti. I, čim se to dogodilo, za Sloveniju, Hrvatsku i Bosnu ti ratovi su postali narodni, “domovinski” i odbrambeni, a JNA zbog svog ponašanja i zloupotrebe postaje nepoželjna za sve, osim za vlast u Srbiji i Crnoj Gori. Ali, sada smo svjedoci da se i u ovim sredinama, koje su podržavale, koristile i zloupotrebljavale JNA, kritika za rat počinje prevaljivati i na JNA, da bi se prikrila sopstvena odgovornost.

JNA se u početku opirala, a na kraju je ipak prihvatila da sarađuje ili da pod svoju komandu primi i tzv. dobrovoljce. Da li je bila svjesna da se radi o paravojnim snagama, koje su se počele formirati od 1987. godine, a koje su u suštini bile i jesu udarna šaka neofašizma. Da je njih sprečila, rat ne bi bio toliko strašan. Najveći dio tih militantnih snaga i danas insistira na ratnoj opciji i pitanje je da li se prema njima preduzimaju prave mjere.

Riječ je o desetinama hiljada pripadnika naoružanih formacija koji su pod kontrolom nacionalističkih stranaka, a na žalost, mnoge su obavljale najprljaviji dio ratnog posla, od čega se JNA u početku ograđivala, ali ih nije obuzdavala, a možda i nije htjela, ni mogla da ih obuzda. Pucali su na sve i imali su svoje simbole i nazive. Da li je prekidom rata prestala njihova uloga ili njihova prava uloga tek počinje? To su vojske stranaka od kojih ni jedna nije demokratska, a sve su pročetničke, rojalističke, proustaške, muslimansko-ekstremističke... Prema njima se sprovode neke, ali ne prave, mjere, bez obzira na insistiranje međunarodne zajednice i domaće demokratske javnosti. Kakva je uloga Vojske Jugoslavije i policije u tome? One se moraju razoružavati po cjenu sukoba na sopstvenim teritorijama. Opšta demilitarizacija svih (pa makar i postepena) je prvi zadatak i jedina garancija mira.

Tačno je da se JNA u posljeratnom razvoju nije spremala, niti je trebalo da se sprema, za rat kakav se vodio na jugoslovenskim prostorima. U susret ratu, JNA je planski gurana da bude vojska Srbije i Crne Gore, u čemu se i uspjelo, jer su neki njeni interesi, stanje u zemlji i u njoj samoj igrom prilika bili najbliži interesima Srbije i vladajućeg režima. Armijski vrh je, posljednjih godina, vrlo loše cjenio političku i vojnu situaciju i zbog toga povukao seriju katastrofalnih strategijskih, pa onda i operativno-taktičkih poteza. JNA je vrlo brzo prestala da bude jugoslovenska i narodna, pri čemu su rukovodstva JNA i Vojske Jugoslavije najveći broj grešaka tumačili kao pobjedu.

Stalno se postavlja pitanje: da li je rukovodstvo JNA shvatilo ovo vrijeme i kako se u njemu snašlo? Nije shvatilo vrijeme, nije se snašlo u vrijeme ulaska SFRJ u višepartijski sistem. Pogotovo se nije snalazilo onda kada se kao izlaz iz krize nudila konfederacija i savez suverenih država. Sve što se događalo u bivšoj Jugoslaviji na JNA je djelovalo kao stres i kontrarevolucija. Sporo se prilagodavala i mjenjala da bi se na kraju, kao što je već rečeno, postepeno priklonila jednoj politici, i to ne samo aktuelnoj politici režima, nego (objektivno) i nacionalističkoj politici opozicije. Zašto JNA nije uspjela da se izvuče iz političkih sukoba, već je otišla na jednu stranu? Da je armijsko rukovodstvo nekoliko godina prije rata drukčije postupalo, mogla se sačuvati država, a i Armija se mogla na drugi način transformisati. Zašto se JNA nije na vrijeme i postepeno distancirala od svih nacionalističkih politika, uključujući tu i aktuelnu politiku Srbije? Zbog pogrešnih procjena i strategijskih poteza, JNA je ušla u najbrutalniji rat na prostoru bivše SFRJ (po mnogo čemu brutalniji od Drugog svjetskog rata) i objektivno je postala učesnik u rušenju zajedničke države, učesnik u uništavanju višedecenijske izgradnje zemlje, učesnik u ekonomskoj katastrofi svih naroda bivše Jugoslavije, u užasnom čerupanju Hrvatske i BiH. Zašto je došla do toga da sa sigurnih odstojanja svojim oružjem tuče i sopstvene garnizone? Tako je morala biti dovedena u situaciju da, kada to učini, i sama padne na dno.

Ovaj rat je bio naše samoubistvo. Nije nas ubila strana agresija, već smo ubili sami sebe. Ipak, za kakvu-takvu utjehu je da ovaj rat, ipak, nije rat naroda, nije sukob među njima i ljudima, u najširem smislu, nego rat stranaka, frakcija, vođa, borba za vlast, rat politika hegemonizma i separatizma, sa različitim stepenom odgovornosti.

Kadijević na mnogo mjesta u svojoj knjizi tvrdi da je JNA postupala isključivo po naređenju Predsjedništva, odnosno Vrhovne komande i da je poštovala Ustav. Međutim, to nije bilo uvjek tako. Kada je Vrhovna komanda odbila prijedlog ili pritisak vojnog vrha za uvođenje vanrednog stanja u zemlji (12. marta 1991), armijski vrh ili neki od njegovih čelnika odlučili su (da li sami?) da zaigraju po nekim svojim pravilima. To pokazuje i saopštenje Štaba Vrhovne komande da će taj organ razmotriti situaciju poslije odbijanja Predsjedništva da uvede vanredno stanje, te da će “na temelju vlastite procjene preduzeti korake”. Odbijanje Kadijevića da u tako dramatičnim trenucima za sudbinu SFRJ učestvuje u radu Predsjedništva, koje je Vrhovni komandant, pokazuje da su načelnik Štaba Vrhovne komande i dio vojnog vrha počeli sami (ili nekog slušajući) planirati nasilnu akciju. Kuda se to zaputio dio vojnog vrha? Da li su razmišljali da to može da dovede do raspada JNA? Zar nije bilo jasno da najveći dio, naročito mladih ljudi u JNA (aktivnih i rezervnih) neće prihvatiti naredbu da puca u narod koji treba braniti, da će odbiti da hapsi i puca na sunarodnike? Kadijević i drugi (ili obratno) povukli su sunovratan potez koji je postojeću jugoslovensku krizu doveo do bezdana. Morali su se prihvatiti zaključci većine članova Predsjedništva i u interesu opstanka JNA. Zašto takvo ponašanje, autoritarnost i arogancija, vojnička poluintelektualnost i, na kraju, vojnička nedisciplina prema odluci - stavu (kakve-takve) Vrhovne komande? Zar i to nije bio puč klasičan ili specifičan - svejedno? Sa koje platforme JNA učestvuje u procesima u zemlji? Učestvuje faktički i najviše direktno, naročito od 1988. godine. Zalaže se za “demokratsku, efikasnu, savremenu federaciju”, za “pravi socijalizam”, ili u skladu sa izjavom već penzionisanog admirala Mamule, da će “OS u slučaju radikalne krize u zemlji intervenisati da zaštite integritet”, okomivši se na stvaranje nacionalnih država i na konfederaciju koju su predlagale Slovenija, Hrvatska, nova makedonska i bosansko-hercegovačka vlast i mnogi drugi u SFRJ. Izjava je data u Londonu početkom 1991, poslije formiranja novog SK-PJ (izjavu je objavio “Večer” - Skoplje). Da li su takve izjave bile slučajne? Da li ih je trebalo dati u inostranstvu? Bilo kako bilo, izjave su bile zapanjujuće i izazivale su zabunu. Mnogi u ovoj zemlji pitali su se odakle pravo na takve izjave i u ime Armije? Predsjedništvo SFRJ i armijski vrh nisu javno reagovali na te izjave, iako su one zadirale u njihove kompetencije. Možda i zbog toga što je to i izgovoreno u ime Predsjedništva i armijskog vrha.

“Očito da istorija nije mogla da nađe goreg rukovodioca odnosno
generala da pošalje u zaborav i sramotu armiju
koja je pobedonosno završila oslobodilački rat u savezničkoj koaliciji”
(Admiral Ivan Veselinović)

2. Izvjestan osjećaj odgovornosti naveo je Veljka Kadijevića da objašnjava i opravdava sopstveno viđenje raspada Jugoslavije.

Kako je obavljao jednu od najznačajnijih državnih funkcija i raspolagao nesumnjivo velikom moći, Kadijević smatra da je uradio sve što je mogao, da je predlagao prava rješenja, koja legalni organi u kritičnom trenutku nisu prihvatili, što je, po njemu, stvar politike u koju, navodno, nije želeo da se mješa.

Kadijevićeva teza o “vojsci bez države” nalazi se u istoj razini sa tvrdnjama da “rukovodstvo JNA nije htjelo da preuzima na sebe političku ulogu spasioca Jugoslavije, jer je smatralo da JNA tu ulogu ne može odigrati...” pri čemu, kako kaže, “rukovodstvo JNA, dok sam ja bio savezni sekretar, nije donijelo ni jednu političku odluku i nametnulo je zemlji. Šta više, nije donijelo ni jednu odluku iz domena oružanih snaga osobito njihove upotrebe, koja je bila u nadležnosti Predsjedništva SFRJ”.

Drugim riječima, on tvrdi da je Armija strogo poštovala Ustav, zakone, kretala se isključivo u formalno-pravnim okvirima. Za dokaz da stvari ne stoje baš tako, pobrinuo se sam Kadijević. On, naime, kaže; “Jedna od najznačajnijih mjera paralisanja pogubnog ustavnog koncepta o oružanim snagama bila je odluka o oduzimanju oružja teritorijalnoj odbrani i njegovo stavljanje pod kontrolu JNA. Protiv te odluke su mnogi ustali, osobito Slovenci” (Kadijević, n.d. str. 78). Znači, sam Kadijević tvrdi da je ta odluka bila protivustavna, jer joj je cilj bio da parališe važeći ustavni koncept. Mada ne navodi ko je tu odluku donio, očigledno je da ju je JNA sprovela. Čak i ako nije donijeta u okviru OS, Armija je nastupila protivustavno, što je, priznali ili ne, politička odluka.

Da li je Ustav iz 1974. bio dobar ili ne, to u suštini ništa ne mjenja sa stanovišta problema koje razmatramo. U praksi je potvrđeno da JNA ne samo da je imala mogućnosti da se strogo drži ustavnih odredaba, već se ona u konkretnom slučaju angažovala tako da se parališe ustavni koncept. Nije tačno da vojni vrh nije donosio političke odluke, nije tačno da je vojno rukovodstvo strogo poštovalo Ustav, a ako se u pomenutom slučaju Ustav direktno kršio, zar nije mogao slobodnije da se tumači u trenucima kada su odgovarajuće odluke vojnog vrha i ponašanja JNA mogli da očuvaju državu, spriječe rat, krvoproliće i materijalna razaranja. Ili je to i činjeno (što se prećutkuje) samo na osnovu pogrešnih procjena i u funkciji politike koja je faktički razbijala osnove na kojima je jedino mogla da opstane Jugoslavija.

Zašto je JNA izgubila povjerenje naroda federalnih jedinica, pa je, samim tim, na kraju izgubila i državu? Vidi se da je, na primjer, nezadovoljstvo zbog razoružavanja teritorijalne odbrane imalo uporište u važećem Ustavu. Dok se ne saopšti jasno ko je tu odluku donio, odgovornost leži na vojnom vrhu, a to važi i za odluke o upotrebi JNA na osnovu političke odluke kojom se jugoslovenski narodi djele na “secesionističke” i one druge, a legalno izabrane političke vlasti u pojedinim jugoslovenskim republikama na prijateljske i neprijateljske. Čak i da vojni vrh nije učestvovao u donošenju ovih političkih odluka, očigledno je da je izdao naredbe o upotrebi JNA u skladu s tim odlukama. Time su pojedini narodi, republike, pa i čitava država ostali bez vojske kakva im je bila potrebna, pa se prije može govoriti o “državi bez vojske”, nego o “vojsci bez države”, jer Kadijevićevom konceptu armije nije bila potrebna JNA, koja bi na unutrašnjem planu branila i odbranila SFRJ kao zajednicu ravnopravnih članica. Ne bez ponosa, pozitivnim smatra što su na njenim razvalinama formirane tri srpske vojske. Ako se uspjeh cjeni po broju vojski koje su formirane kao posljedica razbijanja JNA, doprinos bivšeg prvog čovjeka JNA veći je od njegovog skromnog priznanja. On je morao da zna da se, kao vojska svih jugoslovenskih naroda, JNA dovodi u pitanje onog trenutka kada postane sredstvo jednog, bilo kog od tih naroda, kada se stavi u funkciju politike koja je objektivno neprihvatljiva za neke ili većinu ravnopravnih federalnih jedinica. Budući da je pod njegovom komandom Jugoslovenskoj narodnoj armiji namjenjena uloga suprotna osnovnim preduslovima njenog postojanja, može se utvrditi kojom je naredbom Kadijević faktički potpisao i smrtnu presudu za JNA. Otuda njemu pripadaju zasluge ne samo za formiranje tri srpske vojske (i koliko paravojnih), već i za formiranje slovenačke, hrvatske, bosanskih i makedonske vojske. Zasluge, ili odgovornost, zavisno s koje se strane posmatra, ne mogu nikako da ga mimoiđu, bez obzira na to što samo neke od tih vojski smatra svojim djelom.

Kadijević se ne smatra odgovornim ni za odbacivanje doktrine u okviru koje je, kao aktivan učesnik, gradio svoju vojničku karijeru. On je doktrinu opštenarodne odbrane odbacio kao glupost ne sluteći da će, ne dugo poslije njegovog poznatog intervjua “Narodnoj armiji”, primjenom te doktrine u Sloveniji, a kasnije i drugdje, biti vojnički i moralno-politički poražen i ponižen, što dosta govori o praktičnoj vrijednosti doktrine, a još više o pouzdanosti njegovih shvatanja i procjena.

Komandant ili načelnik Štaba, koji je kombinacijom “visprenog manevra”, uz doziranu upotrebu sile, efikasno neutralisao akcije roditelja, majki, sestara, mirotvoraca, pacifista - prema njima, razumije se, ne može da osjeća nikakvu odgovornost, jer ih je svrstao među neprijatelje JNA. Ako su u pravu oni koji su se zalagali za mir, protiv slanja u smrt sopstvene djece i braće, a posebno u vrijeme dok je požar mogao biti izbjegnut, Kadijević je u najmanju ruku bio dužan da objasni šta ga je to objektivno konfrontiralo sa majkama i sestrama svojih vojnika, sa ljudima koji su htjeli mir, bili protiv proljevanja krvi.

Jasno je da bi od načelnika Štaba Vrhovne komande bilo apsurdno očekivati da se osjeća odgovornim prema “slovenačkim separatistima”, s obzirom da su, kako kaže, “prvi ozbiljni napadi na JNA počeli iz Slovenije i bili u funkciji rušenja najprije federalne, a potom i svake jugoslovenske države”. To važi i za Hrvate, pošto ga ne čudi što ga u Hrvatskoj ne obožavaju, jer su “oni isti neprijatelji - ustaše i Njemci - sa kojima sam ratovao u NOR-u kao i u ovome ratu”. Pošto ga ne pogađa ono što dolazi od “separatista, ustaša, neprijatelja svih boja”, Kadijević je izričit u navođenju onog što ga je “za srce ujelo”: “Ali mene i još neke moje kolege iz rukovodstva JNA i ovdje, u SR Jugoslaviji, nazivaju izdajnicima i htjeli bi da nam sude i pribiju na stub srama, sa potpuno suprotnom argumentacijom od one sa kojom nas optužuju u Hrvatskoj. Kako to da i neki ovdje kao ustaše žele isto...”

S tim u tjesnoj vezi, valja napomenuti da Kadijevića pogađa i to što se “ponegdje špekulisalo” i sa njegovom nacionalnom pripadnošću. On piše: “Moj otac je Srbin, moja majka je Hrvatica. Ja sam, dakle, po rođenju Srbin iz Imotskoga, gdje je Srbin teže biti nego bilo gdje u Jugoslaviji, ali sam isto tako i Jugosloven po uvjerenju...” Ispada da je on “Srbin posebnog kova”.

Kod Kadijevića, prisutno je omalovažavanje druge strane, bez obzira o kome je riječ (o SAD, Evropskoj zajednici ili Sloveniji, Hrvatskoj, ili o pojedinim ličnostima). Proizilazi da Kadijević za sebe rezerviše suprotna (pozitivna) svojstva. Samo je on (mada često govori u prvom licu množine) sve vidio unapred, sve mu je bilo jasno, vukao je najbolje poteze, predlagao jedino ispravne odluke koje drugi nisu prihvatili, pa su zbog toga nastupale katastrofalne posljedice. To mu, međutim, nije bio dovoljan razlog da se povuče. Na kraju krajeva, on, ni poslije svega što se desilo, “kada je riječ o strategijskim potezima” - ništa ne bi mjenjao. Budući da je vukao najispravnije poteze - nikakve ispravke ne dolaze u obzir.

Izuzetan prostor posvećuje izlaganju ne baš uvjerljive tvrdnje da je ambasador Zimerman sprečio njegov susret sa sekretarom odbrane SAD Čejnom. Isto značenje pridaje se i činjenici što nije data saglasnost za njegov odlazak u američku vojnu bolnicu “Wolter Read” u Vašingtonu: “Trebalo je onemogućiti svaki moj kontakt sa onim ključnim ličnostima američke administracije koje nisu bile potpuno uvjerene da je politika SAD prema Jugoslaviji, posebno ona koju sprovodi gospodin Zimerman u samoj Jugoslaviji, ispravna i u interesu SAD”, podvlači Kadijević. Iz toga bi se mogla izvući dva zaključka. Po njemu, naime, ambasador SAD u Jugoslaviji vodi neku posebnu politiku, drukčiju od politike države čiji je ambasador, što je ne samo proizvoljno, nego i naivno uvjerenje. I, drugo, sugeriše se čitaocu da pomisli kako bi sve krenulo drugim tokom samo da mu je bilo omogućeno da se sretne sa Čejnom i još nekim ključnim američkim ličnostima.

Dokaze o “naivnosti” daje i kada govori kako je odbijao da razgovara sa njemačkim ministrom Genšerom, da ode na prijem kod Jakovljeva. pošto nije mogao ili nije htio da ga primi Gorbačov, kako je odbijao pojedine sastanke koje je predlagao lord Karington kao predsjedavajući Konferencije o Jugoslaviji.

Da li se, u sudbonosnim situacijama za opstanak sopstvene države, smije tako sujetno da ponaša ličnost kojoj je ta država povjerila jednu od najodgovornijih funkcija? Sujeta bi bila privatna stvar ministra odbrane, da se u konkretnom slučaju ne ispoljava i u odlukama od bitnog značaja za sudbinu Jugoslavije i JNA. Vojnički poraziti (Sloveniju, Hrvatsku...), pa se potom povući - samo je krajnja pogubna konsekvenca te narcisoidnosti. Otuda za nju ne snosi odgovornost samo ministar odbrane, već i svi oni koji su joj pružali šansu da se ispoljava u igri sudbinom države i JNA.

Kadijević na više mjesta naglašeno govori o ulozi i učincima tzv. Štaba Vrhovne komande kao nosioca procjena. Tako, na primjer (na stranama 35. i 36), piše o procjeni ŠVK krajem 1989, a piše i to da je ŠVK pune dvije godine (izlazi da je to bilo od 1987), ukazivao “da se velikom brzinom približava vreme kada će upravljanje zbivanjima u Jugoslaviji dominantno preuzeti strani faktor”. Da li je ŠVK tada (u toj funkciji) djelovao (tada je savezni sekretar bio Mamula, Kadijević njegov zamjenik, Mirković načelnik Generalštaba)? Da li tada, ili u martu 1991. sazrijeva ideja o ŠVK kao surogatu vrhovnog komandovanja, kada je armijski vrh zaključio da Predsjedništvo SFRJ (Jović, Zelenović, Mesić, Bućin, Tupurkovski, Sapundžija, Drnovšek i Bogićević) ne može funkcionisati kao Vrhovna komanda? Kada i po čijoj odluci ili sugestiji Kadijević sebe stavlja u centar zbivanja? “Nije važno šta, gde i kako se odlučuje, kako se djeluje, važno je kud on ide, sa kim se sastaje, šta razgovara, šta on o sagovornicima misli ili oni o njemu, šta mu pišu?”, kaže jedan od tadašnjih članova ŠVK. Ko čini Štab VK i kakav je suštinski odnos između VK i ŠVK? Kadijević nije dao precizniji odgovor. Inače, stiče se utisak da je Vrhovna komanda (VK) Veljko Kadijević (V. K.), što znači VK = VK, ili je Vrhovna komanda (vrhovni komandant) izvan imenovanih. I ranije, a posebno sada, postaje jasno da je to Slobodan Milošević, a Veljko Kadijević je od 1988. ili 1989. njegov načelnik Štaba.

“Armija nije bila faktor podrške demokratskim snagama
u traženju izlaza u miru i demokratiji, nije bila faktor
odvraćanja reakcionarnih snaga koje su zemlju vukle u
katastrofu. Naprosto, bila je i jeste faktor podstrekivanja
rata, glavna fizička snaga te politike”.
(General-pukovnik Džemil Šarac)

3. Znatan dio ministarske i djelatnosti ŠVK otisnut je na stranicama lista “Narodna armija”.*)

*) Izbijanjem rata, “Narodna armija”, umjesto sedmično, izlazi svaka dva-tri dana.

Analizom oko 140 brojeva novijeg izdanja lista “Narodna armija”**), sa reprezentativnom opremom, od 21. decembra 1989. pa do 21. maja 1991, uočljivi su naslovi:

**) Izvodi iz analize pukovnika Stipe Sikavice – nekadašnjeg urednika ovog lista.

“Za stabilnu Jugoslaviju i snažnu odbranu” (21. decembra 1989. br. 26/32). To je jedan od prvih istupa ministra odbrane. Od tada pa do 9. januara 1992, kada je sišao sa političke pozornice, deset puta se pojavio na naslovnoj strani, a 46 puta na unutrašnjim stranicama.

“Biće razoružane sve oružane formacije uspostavljene izvan jednostranih i Ustavom SFRJ definisanih oružanih snaga” (6. decembra 1990). Da li je ova poruka izvršena? Nije!

“Armija će sprečiti promenu državnog ustrojstva i guranje zemlje u haos bratoubilačkog rata” (22. decembra 1990). Da li je izvršena ova poruka? Nije!

“Posljednji je čas da se stane na put anarhiji i bezakonju” (20. juna 1991). Da li je ova poruka ispunjena? Nije!

“Neka se niko ne zanosi iluzijama da će politikom svršenog čina moći da razbije Jugoslaviju” (27. juna 1991). Da li je ovo ispunjeno? Nije!

“Narodna armija” je objavila šest Kadijevićevih intervjua (jedan dat Lazanjskom, dva Televiziji Beograd, jedan američkoj TV - mreži ITN, jedan britanskoj TV - SKY i jedan glavnom uredniku “Armije”. Objavljena su 22 saopštenja Štaba Vrhovne komande, 13 izjava saveznog sekretara, pet predloga Vrhovnoj komandi, dva upozorenja vlastima Republike Hrvatske, tri naređenja (od kojih jedno F. Tuđmanu 22. septembra 1991. pod naslovom “Hitno naredite prekid napada”), pet pisama - dva Tuđmanu, dva Karingtonu i jedno Van den Bruku.

Što rječju, što slikom, načelnik Štaba VK se pojavio u novom izdanju “Narodne armije” 112 puta.

U broju 26/46 (od 29. marta 1990) je fotos sa Slobodanom Miloševićem i zajednička izjava o posjeti Prvoj armijskoj oblasti Beograd, u kojoj se navodi da su “usaglasili značaj što bržeg regulisanja, pravila igre, u vezi sa uvođenjem i funkcionisanjem višestranačkog sistema”.

Na sjednici Predsjedništva SFRJ (3. aprila 1990), ŠVK je predložio svoje mjere, a jedna od tih je “uspostaviti narušeni ustavni poredak zemlje na način da se suspenduju sva normativna akta i sve radnje koje su u suprotnosti sa Ustavom SFRJ i saveznim zakonima.”

Savezni sekretar za narodnu odbranu je u Zagrebačkoj vojnoj oblasti u vrijeme izborne kampanje u Sloveniji i Hrvatskoj, na što reaguju tamošnji mediji.

Prvog novembra 1990. (broj 26/77) kamera bilježi Veljka Kadijevića i Borisava Jovića (u uniformi, znači, u ulozi Vrhovnog komandanta), na poligonu Krivolak u Makedoniji.

Petog decembra 1990. TV Beograd prenosi neuobičajeni intervju Kadijevića vojnopolitičkom komentatoru Lazanjskom, koji, uvodeći čitaoce u intervju, kaže:

“Još jednom je potvrđeno da se glas Armije daleko čuje i da javnost sa posebnim zanimanjem prati istupe rukovodećih ljudi JNA - general Kadijević govori jasno, jezgrovito izlaže stavove, ne podiže ton. Hladnokrvan je, fizički izgleda u dobroj formi, sagovornika prati pronicljivim i prodornim pogledom, svakim svojim pogledom i svakom rečju djeluje kao osoba koja zna šta hoće,” Tu je napad na TO kao “objektivnu podvalu”, a 13. maja 1990. (“Narodna armija” od 17. maja), povodom Dana službi i organa bezbjednosti, Kadijević kaže: “Uvjeren sam da ćete i nadalje, kao što ste to i u proteklih 46 godina činili, inspirisani revolucionarnim djelom Josipa Broza Tita...”

Uveče, 6. maja 1991, nakon prekida lječenja (“Narodna armija” od 9. maja), Kadijević je prvi put javno naredio da JNA ima pravo da upotrebi oružje, odnosno da stupi u ratno stanje. U uvodnom djelu dokumenta piše: “Savezni sekretar za NO, general-armije Veljko Kadijević je 6. maja uveče, nakon prekida lječenja (ili odmora), zbog stanja u zemlji, prenio predsjedniku dr Borisavu Joviću sljedeće, u pet tačaka...

Od maja 1990. do kraja mandata, Borisav Jović gostuje u svakom drugom broju “Narodne armije”, a njegov prethodnik, dr Janez Drnovšek, nije pomenut ni u jednom od 21 broja “Narodne armije”.

4. Kolektiviziranje odgovornosti u političkim vrhovima, vrhovnim komandama i njihovim štabovima, u ovom ratu je neprihvatljivo. Poznato je ko je odgovoran za razbijanje Srbije, Hrvatske, podjelu Bosne, za razbijanje JNA, za rat-ratove. Tu nema maskiranja i djeljenja odgovornosti. Prikrivanje odgovornosti za katastrofalnu spoljnu i unutrašnju politiku, pogrešnu vojnu politiku, za rat, ne može se prihvatiti pod izgovorom bilo kakvih “viših” interesa. Za posljedice nisu svi odgovorni, pogotovo ne jednako. To važi i za članove Vrhovne komande, za predsjednike republika i za članove Štaba Vrhovne komande.

Za ono što se dogodilo do januara 1992, odnosno do Sarajevskog primirja, odgovorni su jedni, a potom drugi čelni ljudi u politici i vojskama - svako u svom periodu vlasti i komandovanja.


Nastavak slijedi...

[profko]

fairy je l ovo branis magistarski ili doktorat?

[Fair Life]

fairy je l ovo branis magistarski ili doktorat?

Ne treba 'to' starom covjeku...

Negdje sam vec dao objasnjenje na ovoj temi...

Pokusavam da zatjeram 1 cm u glavu onima kojima koji...

[pojedinac]

Ilija T. Radaković: BESMISLENA YU-RATOVANJA 1991-1995

[Abacija]

fairy je l ovo branis magistarski ili doktorat?

Mozda covjek brani svoj zdrav razum! (?)

Ja sam samo procitao nekoliko prvih recenica i odmah okrenuo na zadnju stranu. Posebno mi se svidjela izjava onog Indijca. Hvala @Fair Life na trudu. Procitace se, ima vremena...

[Fair Life]

fairy je l ovo branis magistarski ili doktorat?

Mozda covjek brani svoj zdrav razum! (?)
....

Konacno Abacija... Bravo !!

Mislim da nemam potrebu vise da piskaram jer je "pojedinac" dao link na ovu knjigu tako da mi se 'serucnuo' u moj trud.

Pozdravljam!

[furlan]

Ih fair, nije fer.Poturas nam komunisticku propagandu.
Ma nije ti se niko serucnuo u rad.Na ovaj nacin je bolje, jer raja kada vide knjigu od 248 strana odmah pobjegne, a ovako nesto i procitaju(i sam sam ti takav, nema se vremena)

[Fair Life]

Ih fair, nije fer.Poturas nam komunisticku propagandu.
Ma nije ti se niko serucnuo u rad.Na ovaj nacin je bolje, jer raja kada vide knjigu od 248 strana odmah pobjegne, a ovako nesto i procitaju(i sam sam ti takav, nema se vremena)

Nek' ti bidne...
__________________

“Jugoslovenska federacija nastala tokom NOR-a bila je osnovano
koncipirana i dobro komponovana složena država, sa pravično etnički,
istorijski i geopolitički povučenim granicama”
(Istoričar dr Dragoljub Petrović)

VII - BILJEŠKE (1983 – 1995)

“JNA nije i ne može biti osnovni kohezioni faktor.“


RAZGOVOR SA PETROM GRAČANINOM*) (1983)

*) General Gračanin je 1982. primio dužnost načelnika Generalštaba JNA.

(Teze za razgovor)

– Ne dozvoliti napuštanje koncepcije ONO, koje se počinje osjećati (možda primjećuješ).

– Previše naglašavamo opasnost od spoljne agresije.

– Fetišiziramo i favorizujemo tehnološko-tehnički kompleks; uvjek ćemo tehnički biti inferiorniji od velikih, ali to smo do sada, pa ćemo i u buduće rekompenzirati koncepcijom i drugim mjerama, uključujući i odgovarajuće sisteme naoružanja.

– Dajmo težište Programu stabilizacije i u tom okviru više i kadrovskoj politici, jer realizacija tog Programa ići će sporije bez sposobnih kadrova.

– Trebamo manje ratne oružane snage (posebno JNA), ali modernije, definisanjem realnije tehničko-tehnološke politike u OS (i šire). Vidjeti koliko su oružane snage opterećene centralizacijom i administriranjem.

– Svaka reorganizacija OS (promjene), mora biti vršena odozgo i odozdo. Kod nas najčešće ide odozgo. Više razgovarati sa ovima dolje, uključujući i civile. Više razgovarati o opravdanosti i o mogućnostima realizacije toga o čemu se vode rasprave - vojišta, korpusi, zašto i da li ukidati divizije, o odnosu JNA i TO itd.

– Treba da bolje riješimo obim raspoređene i neraspoređene rezerve u živoj sili. Ne treba da ratne OS apsorbuju sve i najbolje ljude. Ne dozvoliti da nam ekonomska situacija u miru, u kriznim situacijama, predratnoj i ratnoj situaciji bude slabija od vojne situacije, jer i ova onda nije dobra ili je kratkotrajna. Raspored žive sile u industriji i na selu je de facto ratni raspored. Mi u pozadini za ovo smo zainteresovani. Mobilizacijski aparat na svim nivoima mora biti kombinovan - vojno-civilni.

– Ekonomske efekte sadašnjih i eventualnih budućih rješenja moramo da imamo, bez obzira o čemu se radi. Ne trebaju nam radikalniji zahvati, jer nema potrebe i više koštaju.

– Obuku u školama, trupi i van oružanih snaga više približiti koncepciji NOR-a. Pod ovim mislim na pokretne i krajnje elastične tzv. frontove. Više naglašavati pokretljivost i ofanzivnost prema statičkom ratovanju. Statiku ne potcjeniti s obzirom na našu veliku naseljenost. Iskustvima iz ratova poslije Drugog svetskog rata - koji su vojnoj vještini dali, po nizu pitanja, više nego prethodni - posvetiti veću pažnju.

– Velike rezerve imamo za smanjenje oružanih snaga - ukinuti 10% viška. Imamo više dopunskih i nastavnih jedinica i previše rezervnih jedinica, pa imamo Teritorijalnu odbranu.

– Stabilizaciona komisija u SIV-u je značajna - i za nas i za pomoć SIV-u. Jović, Šefer i Pjanić brane svoje pozicije, a ne sinteze iz Programa. Relativno ograničena sredstva prilagoditi zahtjevima eventualnog rata, odbrani na cjeloj dubini, dugotrajnom otporu i civilnoj zaštiti kao moralnom osloncu odbrane.

– Sve koncepcije su napadane. I našu treba braniti od onih u našim redovima i od stvarnih protivnika na praktičnom i teorijskom planu. Brinuti da Teritorijalna odbrana ne bude duplikat JNA (Bosna i Srbija). Ako su oružane snage zajedničke, onda su one i jugoslovenske i republičke. Iz neospornosti nacionalnog suvereniteta proizilazi i specifičnost Teritorijalne odbrane. Teritorijalna odbrana je dio oružanih snaga i u tome ima i svoju samostalnost. Problem odbrane nije samo armijski, već opšti. I otuda dolazi do sveopštosti opštenarodne odbrane, a organizacijom to objediniti, decentralizovati i koordinirati akciju. Imamo klasičara koji su zagrijani za stara rješenja, a dio mladih je sklon klasičnom. O osnovama koncepcije ne može biti različitih gledišta, a ima ih. Naša sposobnost za odvraćanje je i dalje prvi cilj - izbjeći rat, tj. imati sposobnost da se spoljni i unutrašnji neprijatelj odrekne svojih pretnji, da odvraćanje ne bude samo rezultat naše materijalne sposobnosti, da ne budemo usamljeni. Bolja organizovanost je prva orijentacija; ograničiti se samo na oružane snage ili operativnu armiju predstavlja opasnost. Pomoć sa strane ćemo imati u mjeri koliko smo sposobni i u stanju da drugima pružimo pomoć.

Elementi uspjeha su: kvalitet OS, uključujući moralno-političko stanje, sposobnost da se te snage iskoriste, novi način borbe i pobjeda i manjim snagama. Dril isključiti svuda, osim u rukovanju oružjem.

Opštenarodna odbrana je i dalje anti rat - anti sila, a mogućnost odbrane - efikasnost koja se pokazala u NOR-u je naša originalnost. JNA jeste okosnica, a TO je osnova partizanske borbe. JNA nije i ne može biti osnovni kohezioni faktor - ali je vrlo značajan.


NAPOMENA:
O tezama za razgovor dogovorio sam se sa generalom Asimom Hodžićem, podsekretarom u SSNO-u. Ocjenili smo da P. Gračaninu - novom načelniku Generalštaba, koji je došao iz I armije i nije radio u Generalštabu, treba govoriti o ovim pitanjima, tim prije što su počele rasprave o reorganizaciji OS, što među nama ima razlika i što je, po našoj ocjeni, komanda Prve AO imala neke klasičnije stavove. Gračanin se nije mnogo izjašnjavao, ali se saglasio sa većim djelom ovih razmišljanja i ocjena. Ispoljio je neke razlike u stavovima o veličini OS, Teritorijalnoj odbrani, navijajući za vojišta, korpuse, za više tenkova i aviona (a mi za više transportera i helikoptera). Bio je za to da se sačuvaju sve poznate divizije iz našeg rata. Teško mu je bilo da se rasformira “njegova” II proleterska u Nišu i “moja” VI lička proleterska divizija “Nikola Tesla” u Karlovcu. Bio je “tvrđi” oko jedinica na i oko Kosova. Kolebao se oko eventualnog ukidanja Sarajevske armije.

Poslije ovog i sličnih razgovora bio sam sve više ubjeđen da će Pero Gračanin slušati pretpostavljenog i svoju republiku. Otišli smo zajedno u penziju 1985.

Poslije toga, u najvećoj reorganizaciji Oružanih snaga nestale su i njegova i moja ratna divizija, a njihove brigade utopile su se u Niški i Zagrebački korpus, kojima nikada nisu pripadale. Kasnije su i potpuno nestale, a reorganizacija OS - sprovedena i nedovršena 1988-90. - postala je jedna od velikih uzroka slabljenja odnosa između SSNO i republika-pokrajina.


Nastavak slijedi...

[Fair Life]

“U cjelini, reorganizovanje JNA - rasformiranje armija,
uvođenje korpusa nije imalo stratešku i organizacijsku potvrdu.”
(General-pukovnik Stane Potočar)

OSVRT NA REORGANIZACIJU OS (1984-1985)

U pozadinskom sektoru proučili smo materijal Generalštaba o reorganizaciji OS i materijale koje su (po konkretnim temama) izradile armije (1984).

1. U analizi gdje se govori o rukovođenju na operativnom nivou (strana 153), mislimo da ima više logike i argumenata za stav da su armije i snage TO u republikama, VPO, operativno-strategijska tjela (operativno-strategijski nivoi), a ne operativni. Argumenti za ovakvu tezu vezani su za koncepciju koja dozvoljava alternativnost i širinu, različite dimenzije ovih snaga i ovih tjela i zadatake koje mogu zajedno i odvojeno imati u različitim fazama eventualnog rata. Ako se dozvoljava mogućnost da RV i PVO (kao komanda vida), može biti operativno-strategijska grupacija, zašto se ta mogućnost ne dozvoljava armijama, republičkim štabovima teritorijalne odbrane i VPO (vojno-pomorska oblast), koja, kako smo čuli, predstavlja u našim uslovima komandu vojišta - komandu operativno-strategijske grupacije i koja kao operativni nivo u svom sastavu ima i operativne nivoe - vojno-pomorske sektore i flotu.

U operativni nivo uključiti i zonske štabove TO. Imamo takvih zonskih štabova gdje je, zbog geografskih i terenskih uslova (Vojvodina), a negdje i zbog administrativne podjele, došlo do usitnjavanja. Do usitnjavanja je došlo i zbog toga što smo se kolebali oko mogućnosti stvaranja partizanskih (teritorijalnih) divizija i uloge operativnih zona u odgovarajućim situacijama. Zonski štabovi su, naročito u nekim područjima, osnova za stvaranje krupnijih snaga u TO i operativnih komandi koje eventualni rat može da nametne. Zbog čega, na primjer, zonski štab u istočnoj Srbiji (u datoj situaciji) ne može da preraste u 14 korpus? Zašto da u međurječju (Sava-Drava) snage ne prerastu ili u partizansku diviziju ili u 6, odnosno 10. korpus? Ili, zašto da djelom snaga ili svim snagama u Štajerskoj ne može da komanduje operativna zona za Štajersku, kako je slučaj bio u ratu 1941-45? Zašto se sumnja u mogućnost i sposobnosti republičkih štabova da prime veći dio jedinica JNA? Ako je to zbog toga što oni u miru imaju relativno malo kadra, to je drugo pitanje, ali ako se uzme u obzir njihova ratna razvijenost i stvarna uloga, onda ta sumnja nije koncepcijska i nije opravdana. Uzmimo, na primjer, “Zapadnu varijantu” (odbrana od NATO), u kojoj prema razvoju situacije predviđamo da velik dio snaga JNA ostane na teritoriji Slovenije (pored TO i sve tzv. lake divizije). Ko u toj situaciji objektivno prima i mora primiti i tako krupne snage JNA? Ovo može prihvatiti operativno-strategijska komanda kao što je republički štab TO. Prema tome, dozvolimo tu mogućnost i isključimo sumnju ovakve vrste.

U materijalu 3. armije (Skopje) stoji logična konstatacija “da sadašnja rješenja grupisanja i komandovanja u zoni odbrane 3. armije i RŠ TO Makedonije ne traže promjenu”, da su iskorišćene optimalne mogućnosti i ne predlažu korpuse.

Zašto 2. armija (Niš) predlaže korpuse? Razjasnimo da li ima opravdanja ili nema. Mislim da ima više argumenata da ih sada ne stvaramo na toj teritoriji. Varijanta o stvaranju grupe brigada je moguća. To smo radili i u našem ratu (1941-1945). Možda je logičnije, a i Smernice za razvoj TO otvaraju mogućnost da (bez obzira na izvjesna kolebanja) idemo na stvaranje partizanskih divizija i to tim prije što smo partizanske divizije pretvorili (bez potrebe) u lake divizije JNA.

Da li je predlog 2. armije (Niš-Kosovo) “da se sadašnji armijski stepen, armijska komanda, iscrpljuje u prakticizmu” najozbiljniji argument, da se stvara komanda vojišta ili fronta? To je sekundaran argument. Ako bi to podvrgli analizi, vidjeli bismo da postoji niz drugih razloga za ove probleme (naročito u poslednje vrijeme), a uslovljeni su i vanrednim događajima na Kosovu, zbog kojih je ova komanda napregnutija. U predlogu 2. armije govori se o broju veza za Komandu armije. Bliže sam shvatanju da (u stvari) Komanda armije nema toliki broj veza koliko se navodi, jer se skupljaju sve direktne i indirektne veze. Ako počnemo samo od toga koliko je jedinica - ustanova vezano za pojedine organe u Komandi armije, onda je to tako. Ali, ako uzmemo s čim stvarno, po liniji komandovanja (združeni sastavi i osnovne snage), rukovodi ta komanda, onda je taj broj veza daleko manji. Ako hoćemo da brojem veza isforsiramo neka pitanja (obezbeđenje veza, opravdanje opterećenosti), a ne vidimo organizaciju rada i indirektnost u rukovođenju, to je drugo pitanje. Tako su 52. korpus (na Kosovu), 21. divizija, 23. divizija, 2. proleterska divizija (ne znam na koji se način rukovodi 54. divizijom ili rezervnim korpusom), oklopna brigada, jedinice armijske artiljerije i dr, osnovne veze kojima operativno i stvarno rukovodi Komanda armije.

Tu i tamo, govori se o komplikovanosti našeg društvenog i političkog sistema. Stoji ta složenost i brojnost veza i faktora - organa koji se bave poslovima narodne odbrane. Međutim, u čemu je taj sistem komplikovaniji od uslova u našem ratu, naročito u završnim operacijama? Jasno, to su sada druge dimenzije, mi smo specifična država, mi smo se razvili, ali smo, manje-više, sve te organe i organizacije i sve te faktore imali u našem ratu (sem SIZ-ova). Prema tome, to ne treba da bude smetnja, niti naše opterećenje.

Nisam za predlog VPO (Split) da mjenjamo naziv Vojno-pomorske oblasti u RM (ratna mornarica). To nije formalno pitanje. Predlažem da naziv ostane ili da mu još dodamo 4. (znači 4. VPO), pa da drži tradicije i ratne mornarice i 4. armije. U VPO su jake snage KOV-a i TO, a to su u stvari jedinice ratne 4. armije (9. dalmatinska divizija, eventualno 43. istarska divizija), više samostalnih brigada iz divizija ratne 4. armije (mornaričko-desantne i druge partizanske brigade). O formiranju operativne grupe u širem rejonu Knina (gdje je 9. divizija) imam drugo mišljenje. Ako treba ukrupnjavati snage na tom prostoru - i za potrebe obe varijante (odbrana od NATO i od Varšavskog pakta), mislim da je bolji izlaz da, pored 9. divizije, stvorimo, zavisno od konkretnog stanja, još 1-2 partizanske divizije vezane za VPO, a ne Kninski korpus. A ako stvaramo korpus, onda neka to bude VIII dalmatinski korpus.

Nedostatak analize RV i PVO (Zemun) je u tome što kažu da je sadašnje rješenje dobro, daju samo jednu varijantu i onda nema mogućnosti za upoređenja. Argumentacija je prilagođena samo jednoj varijanti, a nije toliko jaka da brani tu varijantu.Treba se zapitati da li se naša avijacija može uspješno suprotstavljati glavnim snagama avijacije protivnika? Malo je govora o odnosu komande operativno-strategijskih tela i komande vida, sa aspekta podrške. Ta stvar se razrađuje kroz jačanje VIKG-a (vazduhoplovna isturena komandna grupa), a to nije dovoljno. RV i PVO, kao operativno-strategijska grupacija, može i treba da bude jedinstvena po organizaciji, kako se predlaže. Međutim, po načinu upotrebe treba više elastičnosti u smislu da operativno-strategijske komande KOV-a i TO budu nosioci upotrebe odgovarajućih snaga, koje dobivaju za sopstvenu podršku i da ih, u tom smislu (i jedne i druge), treba osposobljavati. Da li je ceo problem u tome da rukovođenje i komandovanje na tom nivou zavisi “od usklađivanja komandnoštabne ratne službe i nekih dokumenata odgovarajućih VIKG”? Možda je problem dublji i zahtjeva širu analizu i izdvojenu raspravu.

Može li varijanta bez VAK-ova -vazduhopolovnih korpusa? Uzmimo varijantu da imamo više divizija i brigada PVO i da nam to bude primarno, a da idemo na grupisanje avijacije po vrstama, krupnije eskadrile i brigade, i na njihovu direktnu vezu za operativno-strategijsku komandu. Time bi olakšali i upotrebu tih snaga. U toj varijanti nisu potrebni vazduhoplovni korpusi.

Predlozi l. armije (Beograd) zaslužuju posebnu raspravu (12. korpus - Vojvodina, njegove kompentencije i proširenje, korpusi u Pomoravlju). Da li možemo isključivo govoriti o zoni armije, ili o zoni odbrane svih snaga u toj zoni? Navodi se da je opterećenje 10 ili 12 štabova zona. Međutim, tim zonama rukovodi RŠTO i, prema tome, to je i rasterećenje za komandu armije. Za diskusiju je teza da su nosilac borbe u početnom periodu rata operativne jedinice. Generalno, JNA ima ulogu da stvori uslove da se osposobe drugi faktori, ali na nekim prostorima, čak i u početnom periodu rata, nosilac dejstava biće i snage TO.

Da li je modernizacija upravljanja i rukovođenja shvaćena kod kadrova kao nužnost? Da li je integracija poslova, pa i organizacija, viđena (u svim slučajevima, na svim nivoima i komandama) kao jačanje mehanizma ili zadržavamo klasična rješenja, pa ne idemo dovoljno na integracije i organa i jedinica?

Aktuelna je i tema da li niži nivoi imaju proširene kompetencije za odluke operativnog karaktera. SSNO opravdano pokreće pitanje administracije, što je sastavni dio rukovođenja, ali ne samo administracije (po broju i obimu), nego u kojoj meri ima administrativnog uplitanja sa jednog na drugi nivo.

Nužno je postaviti oštriji zahtjev za analitički rad na svim nivoima i kod svih kadrova. Da li smo na nekim mjestima kadrovski promašili, pa nam ljudi nisu dovoljno sposobni da se uhvate u koštac sa problemima koje razvoj OS nameće? To je jedno od pitanja iz oblasti rukovođenja. Kako stoji sa rješavanjem nekih objektivnih protivrječnosti u komandovanju i rukovođenju? Ne o subordinaciji i komandovanju, kao nužnosti, već o odnosu između objektivnog i subjektivnog, između stanja i poimanja tog stanja, organizacione sposobnosti ljudi, sposobnosti za realizaciju, odnos između centralizacije i decentralizacije, jer mi moramo jačati jedno i drugo. Znamo u kojoj mjeri decentralizovanost smeta mehanizmu vojne organizacije, a znamo koliko suvišna centralizacija ograničava aktivnost nižih komandi i smanjuje odgovornost i inicijativu.

Objektivna je potreba da neke kompetencije spuštamo na niže nivoe, jer koncentracija moći ni u OS, u rukama pojedinih komandanata, nije preporučljiva.

Na predloge komandi 5. (zagrebačke), 7. (sarajevske) i 9. (ljubljanske) armije nisam imao bitnijih primjedbi. Diskutabilni su i manje prihvatljivi predlozi l. i 2. armije.

2. Dileme oko organizacije OS i sistema rukovođenja i komandovanja OS (1984-85). Radi se, u stvari, o razlikama u odnosu na ponuđene predloge SSNO i GŠ. Rasprave oko usavršavanja rukovođenja i komandovanja pokrenule su više aktuelnih problema. O pojedinim pitanjima ponoviću svoje poglede i poglede nekih komandanata armija i RŠTO.

a) O formiranju komandi vojišta (oblasti) i njihovoj nadležnosti

U vojnoj teoriji vojište je dio ratišta, geografska i operativna cjelina. Prema kriterijumima iz Drugog svetskog rata, dubine vojišta su iznosile 800-1000, a širine 300-600 kilometara. Vojišta su promjenjiva i zavisna od toka operacija. Pojam vojišta je prisutan u međunarodnom ratnom pravu. Tu se misli na one djelove ratišta gdje se izvode ratna dejstva. U međunarodnom ratnom pravu ratište je podjeljeno na djelove gdje se izvode borbena dejstva i djelove koji čine pozadinu teritorije ratišta (Ženevska konvencija o zaštiti građanskih lica za vreme rata - 1949.) I sa stanovišta međunarodnog ratnog prava, podjela ratišta na vojišta (u našim uslovima) ne bi se mogla prihvatiti, jer će se na cjelom ratištu voditi oružana borba. Treba imati u vidu i velike domete oružja, dejstva avijacije i raketa eventualnog agresora. Nije slučajno što ni jedna armija u Evropi nema komandu vojišta. Mora se još jednom preispitati opravdanost obrazovanja takvih komandi i zbog sljedećih razloga:

– Komanda vojišta se podrazumjeva kao statična vojno-geografska komanda. Pod njenu komandu morale bi se staviti sve komande, štabovi i jedinice na tom prostoru.

– Različita je uloga pojedinih “vojišta” u varijantama i vrstama agresije - drugačija je uloga sjevernog vojišta u varijanli “istok” ili “zapad”.

– Komandi vojišta se u raspravama daju prava i ovlašćenja koje ona objektivno ne može imati. Ističe se: “Komandu vojišta definisati kao deo Vrhovne komande; kao vojnopolitičku komandu; komanda vojišta je deo Vrhovne komande (na licu mjesta), koja treba da rješava sva pitanja na tom djelu ratišta; članovi Predsjedništva SFRJ će biti na vojištima; komande vojišta će imati sve prerogative i nadležnost Vrhovne komande: Vrhovna komanda je u funkciji komande vojišta.” Ovakve postavke o mjestu i ulozi komande vojišta moraju se analizirati sa sistemskog, pravnog i funkcionalnog stanovišta. Komanda vojišta ne može biti dio Vrhovne komande, ne može imati prerogative i ovlašćenja Vrhovne komande. Komanda vojišta ne može da bude “vojnopolitička komanda”, jer to bi značilo da ima i vojnu i političku vlast na vojištu, što je za naš društveno-politički sistem nemoguće.

– Ove komande ne mogu imati atribut strategijskih komandi. Predsjedništvo SFRJ je po Ustavu strategijsko i jedino ovlašćeno da odlučuje o upotrebi oružanih snaga. Strategijska komanda je onaj nivo rukovođenja i komandovanja gdje dolazi do jedinstva političke i vojne strategije. Komanda vojišta ne može biti dio Vrhovne komande, jer se radi o dva stepena komandovanja. Ako bi komanda vojišta bila dio Vrhovne komande, postavlja se pitanje kome je onda za svoj rad odgovorna. Zbog specifične i osjetljive uloge vojne sile u društvu, vlasti nad oružanom silom i prava njene upotrebe, sistemski i pravno su postavljene granice ko i kakvo pravo u tom pogledu ima. Vrhovna komanda je jedna i njena su najveća prava, a svi drugi stepeni komandovanja i njihova prava i nadležnosti regulisana su zakonom, odlukama i drugim aktima Predsjedništva SFRJ.

– Ustav SFRJ ne daje mogućnost da Predsjedništvo SFRJ svoja ustavna ovlašćenja iz oblasti rukovođenja i komandovanja može prenositi na niže stepene komandovanja.

b) O odnosu komanda vojišta - republički, odnosno pokrajinski štab TO

Sadašnja ustavna i zakonska rješenja ne daju mogućnost da se komandama vojišta potčine RŠ i PŠTO (član 239. Ustava SFRJ, čl. 114. i 115. Zakona o opštenarodnoj odbrani). Sva pravna akta (amandmani od 1970, Ustav SFRJ, Zakon o narodnoj odbrani od 1969. i 1974. i Zakon o opštenarodnoj odbrani od 1982), regulisali su dvojnu odgovornost republičkih i pokrajinskih štabova TO - republičkim i pokrajinskim rukovodstvima i vrhovnom komandantu, odnosno Predsjedništvu SFRJ, kao najvišem organu rukovođenja i komandovanja OS SFRJ.

Nema dileme da je u pojedinim zonama i pravcima nužno postići veći stepen objedinjavanja snaga i obezbjediti najviši stepen jedinstva oružane borbe. Da li su po koncepciji vođenja opštenarodnog odbrambenog rata predviđene komande vojišta najbolje rješenje? Bolje je rješenje da imamo komande armija (kao i sada), preko kojih se postiže jedinstvo oružane borbe, naročito u početnom periodu rata, a da se u toku daljih dejstava, kada se pređe (i ako se pređe) na kombinovani oblik oružane borbe, ostane kod dosadašnjih sistemskih, pravnih i teorijskih rješenja, to jest, da komande armija objedinjavaju sva borbena dejstva u zahvatu tzv. fronta, a RŠTO na privremeno zauzetoj teritoriji. Vrhovna komanda bi ove dvije cjeline koordinirala i usmjeravala.

Bilo je dosta rječi da jedinstvenom operacijom mora rukovoditi jedna komanda. Mislim da se i pojam operacije u ONOR-u mora drugačije gledati nego što je to u klasičnim teorijama i klasičnim vojnim organizacijama. Ako se radi o kombinovanom obliku oružane borbe, onda u tim uslovima možemo izvoditi dvije vrste operacija - u zahvatu tzv. fronta i privremeno zauzetoj teritoriji. Karakteristike ovih operacija se razlikuju. Zbog toga je moguće da operacijama u zahvatu fronta rukovodi komanda armije, a na PZT RŠTO, a u vlasti Vrhovne komande je da vrši prepotčinjavanja jedinica i komandi onom stepenu koji u datoj operativnoj situaciji rukovodi dejstvima. U tom pogledu, dragocjena su iskustva NOR-a, posebno u završnim operacijama.

c) Na osnovu do sada vođenih rasprava, počinju preovladavati stavovi da treba formirati komande vojišta i potčiniti im RŠ i PŠTO, kao i to da partizanskim jedinicama i brigadama TO treba da komanduju komandni stepeni JNA i kada ove snage dejstvuju na PZT, a da štabovi TO komanduju samo prostornim snagama TO. Ako se usvoje ovi stavovi, onda se ne radi samo o usavršavanju rukovođenja i komandovanja, već o radikalnim sistemskim promjenama u koncepciji. Posebno je osjetljivo pitanje dvojnosti komandovanja snagama na PZT (partizanski ešelon u nadležnosti komandi JNA, prostorne snage u nadležnosti ŠTO). Takva dvojnost u komandovanju na PZT imala bi negativnih posljedica. Nepotrebno je govoriti koliko je složeno vođenje oružane borbe na PZT. Zato je u ovim uslovima nužna maksimalna sinhronizacija ne samo snaga koje vode oružanu borbu, već svih snaga borbe i otpora. Ukoliko bi se uspostavila dvojnost komandovanja snagama na PZT, dolazilo bi do sukobljavanja, nedovoljne sinhronizacije borbe i otpora, prebacivanja odgovornosti za neuspjehe jednih na druge i nedovoljne aktivnosti.

d) Počelo je preovladavati mišljenje da se u budućoj organizaciji komandovanja ide na korpusnu organizaciju brigadnog sastava. I ovo zaslužuje potpunije analize u načelu i za svaki korpus. I sada imamo više ovih nivoa komandovanja nego bilo koja evropska zemlja, izuzev SSSR-a. Imamo 26 operativnih komandi. (Italija ima 13, Grčka 8, Austrija 4, SRN 8, Francuska 6, Bugarska 5, Rumunija 7 i Mađarska 5). Formiranjem još 13 komandi korpusa KOV i jedne VAK imali bismo oko 40 komandi i štabova strategijsko-operativnog i operativnog nivoa.

Zato bi u konačnom opredjeljenju gdje formirati korpuse, morali imati sliku rata, zone i pravce korpusa nakon mjesec ili više mjeseci rata. Zalažem se za fleksibilniji prilaz. Na osnovu analize pravaca i zona, treba doći do zaključka gdje je korpus a gdje divizija. Nema razloga da idemo na šematsku i tipsku organizaciju. Zašto ne bismo imali manji broj korpusa i veći broj divizija, a pri tome, različite sastave korpusa i divizija.

Bilo je rječi i da se jedan broj korpusa ostavi na PZT, radi objedinjavanja borbenih dejstava. Kod toga treba imati u vidu dva ozbiljna pitanja: komanda korpusa operativne armije i partizanskog korpusa i divizije bitno su različite (korpus operativne armije ima 70-80 ljudi u komandi i sa prištabskim jedinicama oko 760 ljudi, a komanda partizanskog korpusa sa prištabskim djelovima 100-150 ljudi).

Čuju se stavovi da brigade TO uđu u sastav korpusa. Ispravnija su mišljenja da ove brigade budu u operativnoj potčinjenosti korpusa (za datu situaciju), jer ako bi ušle u sastav onda bi logično imale svojstvo jedinica JNA, a i kod operativnog potčinjavanja bi bilo poteškoća, a najviše iz razloga što društveno-političke zajednice i dalje vode brigu i snose troškove organizacije, obuke i opremanja ovih jedinica, a ŠTO nemaju nikakvih prava oko njihove upotrebe. Pored toga, neke republike su formirale veliki broj ovih brigada, a druge to nisu učinile, pa bi i sa stanovišta opterećenosti pojedinih republika bilo nejednakosti oko opremanja brigada TO, kada bi se stavile u operativnu potčinjenost komandi JNA.

U svim varijantama buduće organizacije komandovanja, u centru zemlje (Sarajevu) treba imati komandu armije. U centralnom djelu zemlje nužno je imati jake snage i jaku komandu, jer ćemo centralne djelove zemlje najupornije braniti i pretpostavlja se da bi se na teritoriji Bosne mogli naći i djelovi drugih armija.

O ovim pitanjima ne treba odlučivati bez pune ubjeđenosti komandi armija, RŠTO i republičkih političkih rukovodstava u njihovu opravdanost.

NAPOMENA:
Praksa poslije 1987. nije uvažila ni ova upozorenja. Slična upozorenja iznosili su i generali Mirković, Atanasovski, Dimić, Jerkič, Lukežić, Špegelj, Pozderac, Petrič – tadašnji komandanti armija i RŠTO.


Nastavak slijedi...

[Fair Life]

“U cjelini, reorganizovanje JNA - rasformiranje armija,
uvođenje korpusa nije imalo stratešku i organizacijsku potvrdu.”
(General-pukovnik Stane Potočar)

OSVRT NA REORGANIZACIJU OS (1984-1985)

GENERALI SA LAZAROM MOJSOVOM (1986)*)

*) Sastanak armijskog vrha, predsjednika države Lazara Mojsova i penzionisanih vojnih starješina na visokim vojnopolitičkim dužnostima od 1976-1986, održan je od 17 do 20. maja 1986. u Domu garde - Topčider. Sastankom su rukovodili admiral flote Branko Mamula, savezni sekretar za NO i general-pukovnik Zorko Čanadi, načelnik GŠ JNA.

Iz svoje diskusije na tom sastanku iznosim sljedeće:

– Dobro je konsultovati se, a naročito na vrijeme i više uvažavati različita i druga mišljenja i u tom smislu shvatam ovaj susret. Nije neprirodno što ima alternativa u raspravi o razvoju oružanih snaga.

– Da li su spoljni i unutrašnji neprijatelji naši glavni problemi? Tih protivnika imali smo uvjek i biće ih. Ekonomska situacija, strategija razvoja i pasivnost su opasniji. Manje smo se plašili neprijatelja u ratu. Spoljni neprijatelj nije toliko jak, a mi ga stavljamo u prvi plan. Ako pravimo “procjenu neprijatelja”, onda moramo vidjeti i odnos između dogmatskih (birokratskih) kojih je više i kritizerskih i anarholiberalističkih snaga.

– O obimu ratne JNA i oružanih snaga? Dobro je što je to tema i današnjeg skupa. Slažem se da su nam ratne oružane snage prevelike. To ima i pozitivan i negativan uticaj na privredu. Ratne oružane snage nužno je smanjiti. Da li stepen spoljne ugroženosti traži ovolike oružane snage? Eventualni protivnici oko nas ne drže i ne jačaju oružane snage samo radi Jugoslavije. Rusi to rade i zbog unutrašnjih problema, zbog Kine, zbog Varšavskog ugovora i zbog Bliskog istoka. Amerikanci to isto rade zbog unutrašnjih problema, radi Rusa, radi Južne Arnerike i širih interesa. I jedni i drugi ne rade to samo radi vojnih osvajanja, kao što je bilo ranije.

– Struktura naših oružanih snaga po strategijskom opredjeljenju mogla bi imati tri komponente: Federacija treba da ima manju i moderniju JNA, sa divizijama i brigadama. Republike - partizanske snage (divizije i brigade). Općine - manje jedinice TO, sa glavnom snagom u društvenoj samozaštiti. Ovim bi zadovoljili koncepciju opštenarodne odbrane i druge principe - mobilnost, borbenu gotovost, tradiciju, vezanost za prostor, radi organizacije štabova, boljeg pozadinskog obezbjeđenja, vojno teritorijalne organizacije i radi podjele odgovornosti i finansiranja.

– Racionalnija organizacija rukovođenja i komandovanja.

a) Vojišta (oblasti) ne mislim da su dobra varijanta. Teza da armije nisu strategijske komande je diskutabilna. Više se govori o prednostima a manje o nedostacima. Veliki je nedostatak što Slovenija i BiH ostaju bez komandi armija. Najveći broj divizija se likvidira, previše je korpusa i ne poštuje se tradicija. Dobro je što umjesto pukova idemo na brigade.

b) Komanda RV i PVO bi mogla ići u Sarajevo (u centar zemlje, i to bi mogla biti nekakva rekompenzacija ako se ukine 7. armija), jer se ne preseljava u ratu, blizu je i Vrhovne komande, bliža je većini svojih aerodroma, ima u Bosni dvije svoje škole, bliža je vazduhoplovnoj industriji i remontnim zavodima i bolje je zaštićena.

c) U Beogradu može da ostane ono što je SSNO u širem smislu (što je vezano za Vladu, Skupštinu i rukovodstvo države), a i Generalštab bi mogao da pređe u Sarajevo. Bilo je i ranije takvih ideja.

NAPOMENA:
1. Pružio sam podršku pravcima djelovanja, tj. ozdravljenju privrede, stabilizaciji unutrašnjeg stanja (Kosovo), strpljenju bez velikih promjena, zakonskoj odgovornosti različitih faktora za bujanje krize, za promjene kroz Ustav.

2. Sa ovog sastanka otišao sam s uvjerenjem da se ide u zamišljenu reorganizaciju oružanih snaga SFRJ, a kasnije sam se uvjerio da je SSNO iskoristio ekonomsku i društvenu krizu da bi se u koncepciji opštenarodne odbrane vratile neke stvari unazad, devalvirala uloga TO, likvidirao partizanski ešelon, ukinule armije i divizije i ostavile dvije republike (Slovenija i BiH) bez operativno-strategijskih komandi. Daje se prednost avijaciji nad PVO, prednost krupnim sistemima naoružanja i narušava se tradicija iz NOR-a. Ostao sam u uvjerenju da ako je period od 1968. do 1986. značio revitalizaciju koncepcije, ovo što se sada priprema, a što će se realizovati od 1990. je devalvacija koncepcije opštenarodne odbrane. Uostalom, život je to pokazao.

3. Tadašnjem vojnom vrhu, posebno Mamuli i Kadijeviću, bilo je najviše stalo da se ukine IX ljubljanska armija. Kasnije sam obaviješten da je predlog o reorganizaciji prihvaćen od strane Predsjedništva SFRJ, početkom 1987. godine.


Nastavak slijedi...

[Fair Life]

PISMO PERI ŠIMIĆU (1988)*)

*) Pismo je upućeno P. Šimiću, predsjedniku SKJ u JNA, nekoliko dana poslije sastanka sa penzionisanim generalima (1988. godine).


Pero,

Ispunjavam obećanje da Ti nešto napišem o skupu sa penzionisanim generalima.

Na skupu ste opravdano govorili o jugoslovenskoj krizi. Mnogo toga vezano je za nacionalne mitologije, čvrstu ruku, unitarizam, separatizam, mnogi bježe u nacionalne okvire. Na žalost, imamo dosta kadrova u civilu, a i u vojsci, koji ne razumiju savremene procese i kojima je nacionalno isključiva mjera vrednosti, postajemo opsjednuti nacijom. Nacionalista ima i u SUBNOR-u i među penzionisanim generalima.

Savremeni problemi ne mogu se rješavati silom, a istim sredstvima ne mogu se regulisati odnosi i procesi ni u socijalizmu.

Moramo braniti pozitivne učinke svih revolucionarnih generacija. Braniti Narodno-oslobodilački rat 1941-1945, braniti izgradnju zemlje i otpore staljinizmu, braniti nesvrstanu politiku, braniti samoupravljanje. Dakle, braniti blizu 50 godina mira (jer nikada toliko nismo bili u miru), bez obzira što nismo bili dovoljno dosljedni u izgradnji demokratije, što nismo bili uvjek u pravoj ekonomskoj politici, što smo se više puta kolebali i zbog toga dolazili u povremena stagnantna stanja.

Sistem opštenarodne odbrane, OS i u okviru toga JNA, se mora više osposobljavati za demokratsko upravljanje. Treba izraziti našu spremnost za promjene bez brzih rješenja, za promjene kroz Ustav. Vanredne mjere na Kosovu ne daju dugoročne rezultate. U višenacionalnoj zajednici, sa ovoliko vjera i specifičnosti, nema jedinstva prekim putevima. Zar se ne primjećuje politika koja traži drukčiju Jugoslaviju, ne samo na Kosovu, Sloveniji i drugdje? Zar nisu evidentni napadi na Predsjedništvo SKJ, Predsjedništvo SFRJ i SIV? Zar nisu vidljive neke infiltracije raznih ekipa u Nevesinje, Vukovar, Drvar, Knin, Petrovu Goru i mnoge srpske općine u Hrvatskoj? U mojoj općini (Gračac) primjetio sam organizovanje sumnjivih grupa i hodanje nekih “intelektualaca” iz raznih krajeva (iz Srbije).

Treba reagovati na sve učestalije napade na Tita. Ti napadi ne dolaze samo s jednog kraja. Prvenstveno reagovati na one napade gdje se on diskredituje kao vrhovni komandant. I neki generali ga napadaju. Najgori su oni napadi koji ga optužuju za zavjeru protiv srpskog naroda. Obećao sam Brovetu da ćemo braniti Tita jednim napisom u “Narodnoj armiji”, što smo i učinili. Odbrana revolucije je trajan zadatak. Ali, Pero, sjećaš se našeg razgovora da su napadi na Tita krenuli najprije odavde, iz Beograda. Na ovom skupu Tita je jedino pomenuo Adžić.

O eventualnom protivniku mislim ovako. Spoljni protivnik nikada nije bio slab, ali se on prenaglašava. Unutrašnji neprijatelj ili protivnik se sve više ispoljava. Dobro je da ga vidimo kakav je i koliko ga ima, ali kakvi smo u Savezu komunista i kako se odnosimo prema sopstvenoj revoluciji i kako gledamo na budućnost je mnogo važnije. Naš najveći protivnik su ekonomska situacija, povećana nezaposlenost, nacionalizam, pasivnost, oportunizam i sporost demokratije. U procjeni “neprijatelja” treba vidjeti i odnos dogmatskih i birokratskih snaga prema reformskim snagama, kakve su ove snage i kakva su shvatanja o tome u našim sopstvenim redovima.

Slažem se (sa onim što je rečeno na skupu) da treba dati podršku osnovnim pravcima djelovanja, tj. sprovođenju reforme, stabilizaciji unutrašnjeg stanja na Kosovu i drugdje, ali treba uzimati u obzir i činjenicu da se nikada ni jedan nacionalizam i separatizam nije pobjedio tuđom rukom. Pobjeda protiv nacionalizma se može dobiti jedino pomoću snaga unutar nacije u kojoj se javlja. Tući sve nacionalšoviniste jednako, ali i vidjeti koji su potencijalno najopasniji, a to su srpski šovinistički unitarizam i hrvatski šovinistički separatizam. Slažem se da treba podržati promjene Ustava kroz kolektivni napor i mjenjati strpljivo sve što je potrebno. To činiti i sa reformom Saveza komunista.

Kriza u Jugoslaviji ima refleksija i na sistem odbrane i oružane snage. Kriza je različita u republikama, a vjerovatno i u raznim sektorima u JNA. Možda je izrada novog plana razvoja oružanih snaga, koji će polaziti od novih procjena, prvorazredan posao sa osloncem na plan razvoja 1971-1975. (možda sam tu subjektivan).

O izlaganjima na skupu: Kadijević je govorio o procjenama i razvoju oružanih snaga, rekavši da su ti procesi u toku, da se trebamo češće susretati i sadržajno drugačije. Ali da to ne ostane na obećanju.

Brovet je govorio da kretanja idu u korist Zapada, o porazu komunizma (a gdje je bio?), o pobjedi nad socijalizmom (kojim?), o integraciji Evrope i dezintegraciji Varšavskog ugovora. Rekao je da je na pomolu moćna njemačka država, da je Sovjetski Savez u defanzivi, da je okruženje Jugoslavije prozapadnjačko s orijentacijom na NATO, da je sjeverozapad orijentisan ka austrougarskom carstvu (a kuda ide jugoistok?) i da je pogoršan naš vojnopolitički položaj. (Nema mjesta za detaljnu raspravu o ovim ocjenama, ali su neke od njih i jednostrane.) Brovet je s pravom dodao da je SKJ u povlačenju i da su procesi kod nas isti kao u istočnoj Evropi, a stanje u Sloveniji i Hrvatskoj i drugdje ocjenio je negativno. (Da li samo na sjeverozapadu?)

Ti si, Pero, koliko se sjećam, govorio o podijeljenim snagama u SKJ, o tome da nismo ranije bili osposobljeni za ovakvu borbu. Govorio si da su posljedice nesagledive (a vidiš li izlaz?) Govorio si o neiskrenom odnosu Cirila Ribičiča i SKS, o platformama i podjelama (na jednoj strani, Slovenija i Hrvatska, Bosna i Makedonija, a na drugoj, Srbija sa pokrajinama i Crnom Gorom). Pitam se gdje je u toj situaciji partija u JNA? Hoćete li se obratiti članstvu, hoćete li se svađati sa Savezom komunista republika, hoćete li se čuvati toga da nekima ne budete naklonjeniji?

Adžić je jedini pomenuo Tita u vezi sa odbranom koncepcije. Rekao je da je SAD sada jedina supersila, da je jedan pakt ostao a drugi propao. (Pa, borili smo se protiv blokova i da li žalimo za raspadom jednog od njih?) Nužno je dograđivati koncepciju, ali ne napadati teoriju Oreščanina i drugih, tražiti racionalniju organizaciju itd. Sve manje se pominje teritorijalna odbrana. Da li su nam (u kratkom vremenu) trebale tri strategije oružane borbe? Prva 1976. pod Ljubičićem i sa potpisom Tita, druga 1983. pod Mamulom sa potpisom Petra Stambolića i sada, izgleda, treća pod Kadijevićem i ne znam sa potpisom kojeg člana Predsjedništva?

Kadijević je na kraju sastanka rekao (nešto u ovom smislu) da smo pod kišobranom debalansa SSSR-a, “izgubljene bitke”, čiji je inicijator SSSR, da je Sovjetski Savez srušio Varšavski ugovor i time izgubio, da nema više sudara između blokova SSSR-a i SAD, čime je ugrožena budućnost prvog i da sjedinjena Njemačka postaje najveća sila u Evropi. Šta mu znači pominjanje Sarajeva i da li su svi susjedi “natovski”?

U izjavama svih koji su govorili na skupu, pominju se sve republike a ne Srbija. Pero, da li je u vazduhu prosrpsko raspoloženje? Treba li reagovati na stavove onih koji napadaju JNA (Franjo Tuđman, Pavle Jakšić, Vuk Drašković, Vlado Dapčević, Simo Dubajić, “Mladina”) i druge koji su se pojavili? Moramo bolje braniti revoluciju i Tita i preko toga braniti i Koču, Mijalka i Peku i sve nas druge, jer su to napadi na sve nas.

Dobro je da nas okupljate, ali ne samo radi informisanja i promovisanja.

Evo još dva lična utiska zabilježena na kraju sastanka. Pored onoga što sam Ti stojeći, u kratkom susretu rekao, dodajem: Stane ostavlja utisak dobronamjernog ali nesamostalnog, Adžića čuvati od prevelike poslušnosti, Bunčić - pasivan, Negovanović najbliži svojima, Gregorić bez uticaja (a Ti znaš da je varijanta bila da na to mjesto dođe Lambe ili neko drugi). Treba više cjeniti mišljenja dr Abdulija i Popovića. A Ti, Pero, izvini, djeluješ najlogičnije, ali si u procjepu i zbunjen si. Veljko je ovim skupom više želio promociju i informaciju odozgo nego razgovor.

Nešto o penzionerima s kojima se povremeno srećem. Pekić kao i uvjek nametljiv, nezadovoljan i traži gužvu, smeta vam ali ga primate. Neki počinju da naginju nacionalizmu. Čudni su rezoni Steve Roglića, Radojice Nenezića, Milisava Nikića, Dane Petkovskog, Milana Bjelogrlića, Save Trikića, Petra Gračanina. Većina Crnogoraca i Muslimana, penzionisanih generala, koje srećem, normalno se vladaju. Ne iznenađuju me rezoni Milana Daljevića i jednog broja Tvojih Krajišnika i Hercegovaca. Većina Dalmatinaca i Ličana su kao u NOB-u, zajedno. Slovenci uz svoje, a Srbijanci još više uz svoje.

Hočevar je u procjepu - u pauzi sam s njim razgovarao. Admirale bolje poznaješ od mene. A pogledaj učesnike u diskusiji na tom skupu. Ljubu Mraovića znaš bolje nego ja, Stevo Roglić tvrdi kurs, Relja Lukić govorio je o suđenju, a Mićo Janković se previše boji CIA-e. I Dane Petkovski, kojeg i dalje angažujete, na kraju nas je “razveselio” povećanjem plata. Sve u svemu, nejaka podrška i govorili su manje-više bizarno.
Pozdravljam te!
Ilija


NAPOMENA:
– Ovo je posljednji skup sa “drugovima” penzionisanim generalima JNA. Nije mi poznato da je od 1988. do 1992. održan i jedan takav sastanak.

– U Domu garde - Topčider, 28. aprila 1994. na poziv načelnika Generalštaba Vojske Jugoslavije generala Momčila Perišića, održan je razgovor sa gospodom penzionisanim generalima i admiralima, o temi “Vojna situacija u bivšoj Bosni i Hercegovini, njen uticaj na bezbednost SRJ i neka aktuelna pitanja u vezi sa transformacijom Vojske Jugoslavije”. Ovom skupu, koji se bavi zakasnjelim analizama, nisam prisustvovao (iako sam pozvan) jer nisam “gospodin general” i zato što je to sada jedna druga armija.


Nastavak slijedi...

[Fair Life]

“Uzeli ste TO, uzeli Devetu armiju.
Kako ste mogli ići sa specijalcima na RŠTO?
Ogorčen sam i ne prihvatam odluke armijskog vrha...”
(General-pukovnik Franc Poglajen)

SLOVENAČKI PENZIONISANI GENERALI I SSNO (1988-1990)

Poznato mi je bilo da neki sporovi - rasprave između Slovenije i SSNO nisu počeli 1988 (napadima na JNA u slovenačkoj štampi iz opoziciono orijentisanih sredina). Armijski vrh nije bio bez povremenih sporova i sa nekim drugim republičkim rukovodstvima, čak i sa političkim vrhom države i, naravno, u svojoj sredini. Bilo je razlika u mišljenjima (što je normalno), od kojih su neka bila i divergentna. Neposredno pred rat, razgovarao sam sa više penzionisanih slovenačkih generala sa kojima sam radio u 9. armiji i SSNO (Stane Potočar, Franc Tavčar, Franc Poglajen, Branko Jerkič, Edo Pavčič i Lado Kocijan).

General Kocijan mi je ustupio svoje bilješke “o nekim stanovištima slovenačkih penzionisanih generala o jugokrizi i odnosima Slovenija - JNA”, iz kojih izdvajam sljedeće:

“Kako se dogodilo da je JNA postala policijska, sa paravojnim formacijama uz Srbe, koja ignorira svaku međunarodnu koncepciju?”

Kocijan bilježi da su Slovenija i njeni generali s pravom želeli i tražili da se poštuje istorija - “Odluka plenuma Osvobodilne fronte o uključivanju slovenačkih partizanskih jedinica u NOV i POJ” (16. septembra 1941) i odluke Kočevskog zbora (1. oktobra 1943), “kao osnovni rezultat dvogodišnje borbe slovenačkog naroda i njegove narodnooslobodilačke vojske” (u prisustvu I. Ribara, S. Žujovića, M. Đilasa, V. Zečevića i V. Dedijera i pet predstavnika NOP-a iz Hrvatske).

Kocijan dalje kaže da se Slovenci nisu slagali sa odlukom “da se NOV i POJ pretvore u JA, a Vrhovni štab u Generalštab (1. marta 1945), već su hteli da ostanu stari nazivi” i da se nisu slagali sa rasformiranjem i prelociranjem nekih slovenačkih divizija u Hrvatsku i Vojvodinu, jer tako 1945. godine u Sloveniji nije bilo ni jedne slovenačke divizije, sem divizije KNOJ-a. Poznato mi je da su Slovenci 1968. prihvatili novi model odbrambenog koncepta sa dvije komponente OS-JNA, kao strategijski ešelon i TO kao najviši oblik organizacije naroda i odgovornosti republika. Slovenci su ovo pozdravili jer ih je to vratilo u priliku da ponovo organizuju vlastiti Glavni štab TO i ratne jedinice sa tradicijama svojih partizanskih divizija i brigada (sve mi je to poznato jer sam od 1968. do 1970. bio pomoćnik komandanta 9. armije).

Poznato mi je da su Slovenci, pa i njihovi generali, bili za veću samostalnost Slovenije u okviru Jugoslavije, a ne za ocjepljenje. Bili su protiv toga da se pitanje odnosa rješava raznim pretnjama, uključujući i pretnje Armijom. Bili su za to da imaju svoju Teritorijalnu odbranu.

Kocijan dalje bilježi - da su 1976. (27. aprila), radi različitih gledanja na TO, Kardelj i Bakarić otišli u Generalštab. Osnovne njihove teze su bile da “Teritorijalna odbrana ne sme biti po svojoj organizovanosti i konceptu razvoja kopija JNA, a ako bi bila, onda nam TO nije potrebna. U stvari, TO je kompleksna vojna organizacija cjelog naroda, zasnovana na principu našeg društvenog uređenja i mora biti organizaciono, tehnički i manevarski osposobljena za sve zadatke”.

Penzionisani slovenački generali su se gotovo redovno sastajali na inicijativu Predsjedništva republike i Saveza boraca, sa rukovodstvom JNA i komandama u Ljubljani i Zagrebu. Interesantni su neki od tih skupova.

Na inicijativu Milana Kučana, tada predsjednika CK SKS, 23. marta 1988. održan je skup na temu “Reakcije JNA na pisanje ‘Mladine’”. Kocijan o tome bilježi: “Kučan je u vezi sa JNA rekao da su otvorili pitanja jezika, vojnog roka i mjesta služenja, popune vojnih škola itd, ali da od SSNO nema odgovora.” Kučan je izjavio da je “Slovenija deo države Jugoslavije, JNA je naša Armija, ali različiti pogledi nisu greh”. Upozorio je da se u vrhu JNA primjećuje antislovenačko raspoloženje i da se izlazi sa ocjenom da je u Sloveniji kontrarevolucija. Prisutni generali su se saglasili sa ocjenama predsjednika CK Slovenije, tražili rješenje postavljenih pitanja i odbili ocjene o kontrarevoluciji.

Novi sastanak sa šefom Partije održan je 7. oktobra 1988. Tema razgovora su članci u “Mladini” i konflikti sa JNA oko procesa četvorici i amandmanima o finansiranju JNA. Kučan ih upoznaje da je u razgovoru sa Kadijevićem (u Predsjedništvu Jugoslavije) “Kadijević imao samo jedno stanovište: ‘Vi želite nacionalnu armiju da bi razbili JNA, mi ćemo se tome odupreti svim sredstvima’”. Kučan je od prisutnih generala tražio “da se pokuša zatvoriti taj front sa JNA”. Data je podrška stavu da se odnosi “razjasne i da se problemi rešavaju konstruktivno i bez izazivanja, čega je bilo u Mladini”.

Godine 1989. (13. decembra) je susret na inicijativu generala Kolšeka komandanta 5. armijske oblasti. Na zdravicu Kolšeka, u kojoj je naglasak bio na “zapletenoj situaciji”, odgovorio je general Potočar; “Stanje u Jugoslaviji nije dobro. JNA se treba prilagoditi razvoju u svetu i u Jugoslaviji, a to znači da se mora pravilno ocjeniti dogašaje.” Izrazio je povjerenje “mladom kadru, koji je odgovoran za budući razvoj, a vidjećemo da li nam daju priliku, da im bude prisutno i ono što mi mislimo o njihovim odlukama”. Na tom sastanku odbačena je informacija SSNO (od marta 1989), “o suštini, uzrocima i ocjenama napada na koncepciju ONO i na JNA”.

Petog aprila 1990. je na inicijativu V. Kadijevića - prisutni Stane Brovet i komandant 9. armije Svetozar Višnjić - održan skup u Ljubljani. Prisutno je bilo 38 penzionisanih generala. Sa tog skupa Kocijan bilježi: “Kadijević je u kratkoj informaciji o četiri strateška zadatka JNA, kao zadatak broj 1 naveo - zaštita JNA od napada.” Brovet je detaljnije govorio “o tim napadima i sve je to bilo u tonu koji je iritirao, jer smo svi bili gotovo optuženi, ne kao sukrivci, već kao krivci koji potpisujemo napade”. Poslije Broveta je govorio general B. Jerkič: “Niko od nas nije pročitao materijal. Način iznošenja je za nas neprihvatljiv, posebno zajedljiv ton. Zbog nekih članaka ignoriraju se svi uspjesi na odbrambenom području Slovenije, koje su godinama sve inspekcije ocjenjivale najvišim ocjenama.”

Kocijan se pitao: “Kako je moguće kao strategijski zadatak broj 1 postaviti zaštitu JNA od i zbog nekih članaka.” Poslije izlaganja Kocijana, g. Kadijević je upitao: “Da li još neko želi riječ, ako drugačije misli?” I, pošto se niko nije javio, “Kadijević je ustao i sastanak je bio završen, sa nekim od nas nije se rukovao i za nekoliko minuta sala je bila prazna”.

To je bio (aprila 1990) posljednji sastanak i razlaz slovenačkih penzionisanih generala sa armijskim vrhom, a Kadijević je u Beogradu govorio o ovom sastanku, zaključujući: “Na slovenačke generale ne računam više.”

Osmog oktobra 1990. na inicijativu Kolšeka je održan sastanak sa Savezom boraca Slovenije, na temu “Situacija u državi” (prisutno 34 generala). Težište je bilo “na pripremi javnosti za proglas o osamostaljenju Slovenije, problemu komandovanja u TO i civilnom služenju vojnog roka”. Po Kocijanu, “radilo se o srpskoj i jugoslovenskoj politici na zapadnom delu države, koja se sigurno neće zaustaviti na Kupi”.

Desetog oktobra 1990. je sastanak sa 39 penzionisanih generala u prisustvu generala I. Tominca, I. Hočevara, C. Zabreta iz Pete armijske oblasti i komandanta Ljubljanskog korpusa, generala Dane Popovića. Raspava je bila bučna, a “u raspravi sudeluju dvije suprotne strane”. General Kolšek je u uvodu rekao: “Vlast u Jugoslaviji je narušena, bezbednost je na kritičnoj tački, ustavno uređenje je pred raspadom, politika reformi je blokirana, neposredno sledi građanski rat, a sve nam to daje višestranački sistem - u Jugoslaviji je registrovano 140 stranaka, takve države nema na svetu. Ni jednom jugoslovenskom narodu nije do raspada i do građanskog rata. Glavnu ulogu u tom igraju Nemačka i SAD, mada sa različitim stanovištima. Kosovo je tragedija zbog egzodusa Srba, a slično preti i Srbima u Hrvatskoj. Neke sile žele u to uplesti i JNA, radi uzurpacije vlasti. Planirano je da se JNA razbije za tri meseca, možda do kraja ove godine. To nećemo dozvoliti. Stoji problem komandovanja TO Slovenije. RŠTO je onemogućen da komunicira sa podređenim štabovima. Naredba o oružju nije još sprovedena, jer 16 općina nije predalo oružje. Danas je u Beogradu na dnevnom redu budućnost Jugoslavije. Konfederalni model, što je predlog Hrvatske i Slovenije, je sprdačina i lakrdija. To je krhka carinska unija, ide se na potpunu samostalnost država. To što je predloženo nije prihvatljivo”, završio je Kolšek.

Prvi učesnik u raspravi je general Franc Poglajen, komandant 7. korpusa iz rata i 9. armije poslije rata:

“Dobro je da smo se sastali. Svi smo svjesni problema, ne samo JNA i Predsjedništvo, nego i pojedinci. U Jugoslaviji postoje dve koncepcije - konzervativna i “prenoviteljska” (reformska). Prema Sloveniji primećujem netolerantnost, alarmantno reagiranje na članke, a ni riječi o krađi četiri vagona oružja u Kninu. Šta je opasnije? Ogorčen sam kao general i ne mogu da prihvatim sve odluke armijskog vrha... Stanje u našoj TO je neodrživo. Počeli smo je graditi 1968. Tito je na tome insistirao. On je i imenovao komandante TO. Danas ste uzeli TO, uzeli joj armiju. Ako se Jugoslavija dogovorila za pluralistički sistem, pustimo taj proces. Puno smo napravili za 45 godina, bilo je grešaka, ali takvih kakve vi pravite - nikada. Kako ste mogli ići sa specijalcima na RŠTO. Nikakvog razgovora, a Kadijević je mogao pitati nekoga od nas.”

General Branko Jerkič je rekao: “Ako bi bio živ Maršal, to ne bi dozvolio što sada počinjete. Što god se reče, što vam se ne dopada, ocjenjujete kao napad. Mi smo Kadijeviću jasno rekli da su takve ocjene o Sloveniji neprihvatljive.”

General S. Potočar: “Rušite ugled JNA. Gledao sam šta se događalo pred RŠTO. Zašto nema slovenačkih jedinica u JNA, a imali smo ih za vreme cjelog rata u Sloveniji i van Slovenije. Izazvali ste otpor prema JNA oko vojnog roka, kad ste uzeli brigade od TO, oduzimanje oružja je nerazumna odluka, a potčinjavanje TO je protivustavno. Pročitajte šta piše u Ustavu SFRJ i Zakonu o narodnoj odbrani. Dogovoreno je da 25% Slovenaca služi u Sloveniji, a od zadnje partije regruta nije ostao ni jedan. Izazvali ste, takvim ponašanjem, nepoverenje. Kakvi su to odnosi u Armiji?”

General A. Jukić - bivši komandant TO Hrvatske, koji živi u Ljubljani, je rekao: “Armijski vrh mora razmisliti o svojim postupcima. Dosta je toga što se ne može podržati. JNA štiti takvu Jugoslaviju koje više nema. To svi vide, samo vi ne. Zašto otpor depolitizaciji Armije? Kako mislite organizovati OS u višestranačkom sistemu? JNA ne može spasiti Jugoslaviju bez republika, već je može dovesti do katastrofe. Što znači razoružanje TO? Armiju treba zaštititi i ne dozvoliti da se upliće u politiku.”

General G. Škrk: “Svi komandanti brigada i divizija u mobilizacijskom ešelonu su neslovenci. To je strašno nepoverenje. Vi ste generala Hočevara potpuno podredili sebi.”

General R. Hamović (bivši načelnik Generalštaba), koji živi u Ljubljani, je rekao: “U našem ratu vrhovni komandant je postavljao komandante glavnih štabova, a po predlogu pokrajinskih vođstava; 1945. je ocjenjeno da se pređe na novi koncept organizacije. Od tada se mnogo promjenilo. Ne treba žuriti, nužno se dogovoriti. Zašto silom rušiti državu? Treba nam nova koncepcija OS, a ne gledati samo na TO. Što se Janši tako žuri?”

General J. Šeme: “Teška je situacija u Jugoslaviji i tu smo pred građanskim ratom. Krađu oružja u Kninu razumem kao toleranciju Armije u tom slučaju.”

General M. Petrič: “Ocjena da JNA vodi prosperitetnu politiku za Jugoslaviju nije prihvatljiva, a postupak ratovanja je sraman.”

General Kocijan (bio je načelnik Štaba TO Slovenije) je rekao: “Ocjenu da je stanje kritično imamo svi. Ne podržavam sve zaključke ni kod nas, ali sam vrlo kritičan da JNA izaziva otpor naroda. Razoružanje TO je razoružanje naroda. Kolšek, da li si svijestan da je sva TO Slovenije u ešelonu tvoje Armije u slučaju rata? To što radite je poražavajuće za narod. Da li ste razmišljali o dugoročnim političkim posljedicama? Laž je, što ste službeno objavili, da štitite oružje od krađe. Za 21 godinu je iz TO nestala samo jedna puška i jedan pištolj i nađeni su. Zašto u Srbiji ne uzimate oružje TO? Komandant TO Beograda o toj naredbi ništa ne zna - lično sam govorio sa njim.” Kocijan je zahtjevao “da se vrati oružje TO, da se komandovanje TO uspostavi po zakonu, da se postave i slovenački kadrovi u rezervni ešelon, da se brzo reši problem sa Štabom TO”.

General I. Tominc (pomoćnik za politički rad u 5. armijskoj oblasti) je rekao: “Politika je armiju gurnula u tešku poziciju. Saglasni smo sa Drnovšekom da se počnu razgovori sa Predsjedništvom Slovenije. Netačno je da JNA želi krojiti jugoslovensko društvo, ona je gurnuta od politike. Od 2. jula je ukinuta politička nastava, izvodi se samo kao moralni odgoj. Sve teme iz marksizma su suspendirane. Formira se vlastiti sindikat u JNA. Mi u Armiji ne ocjenjujemo političku situaciju. Ta ocjena nam se šalje odozgo.”

General K. Kolšek, pored ostalog, kaže: “Naše aktivne starešine su vrlo kritične prema Predsjedništvu Jugoslavije i SSNO, šta se čeka, zašto se ne udara, vojsku je teško držati u rukama. Teško je u Zagrebu. U Sloveniji su sada dvije vojske. Bavčar je sve stavio pod kontrolu.”

Komanda 5. armijske oblasti je drugi dan (kako piše Kocijan) objavila da su slovenački generali podržali generala Kolšeka. Ali je general F. Poglajen dao javni demant: “Podržali smo stanovište da se problemi reše.”

Dvanaestog decembra 1990. general Kolšek je (sa 34 penzionisana generala) razgovarao na temu “Predstojeći plebiscit u Sloveniji”. Kolšek je rekao: “Posljedice mogu približiti opasnost rata, stanje u TO je nepromjenjeno. Slovenija je zabranila regrutaciju. Vojni okruzi su formirani, ali su u Sloveniji blokirani.” Što se tiče Kadijevićevog intervjua na TV - “TO je podvala”, Kolšek je rekao da “Kadijević nije pravilno shvaćen”.

General Tominc je obavijestio “da je 1/3 članova SK kolektivno prešla u SK (PJ). Očekuje da će ih se do 50% uključiti, 40% u druge stranke, a 10% ni u jednu stranku”.

Na pitanje šta je sa konceptom ONO, ako je “TO podvala”, Kolšek je odgovorio da je u “kompetenciji republike samo prostorna struktura”. Na ovo je reagirao Poglajen: “A to nije podvala.”

General E. Pavčić je rekao: “Ta podvala je nastala sada.”

General M. Lah pozdravlja departizaciju i kaže: “Izgleda da je JNA postala srpska vojska, da ne govorim o vezi Kadijević - Milošević.”

General I. Dolničar: “U Jugoslaviju smo svi vjerovali, a sada je to ludnica. Ako bi Kadijević izrazio lično mišljenje, da je TO podvala, je jedna stvar, ali on to govori kao sekretar za NO. To su - što sada govorite - pretnje.”

General Kocijan je na kraju rekao: “JNA je vjerovala u naše narode, a odakle sada takvo nepovjerenje, da se vojni vrh odlučio da razoruža dve republike - najprije Albance, a sada Sloveniju i Hrvatsku. Sve je sada jasno, te naredbe nisu trebale i imaće dalekosežne posljedice. To što radi Armija nije modernizacija, nego revizija koncepcije ONO i to nije u kompetenciji Armije. Hoćete li razoružati i ostalo i odvesti cjelokupno naoružanje? Da li razmišljate o strašnim posljedicama?”

Ovo je bio posljednji sastanak komandanta 5. armijske oblasti K. Kolšeka i slovenačkih penzionisanih generala, a do susreta sa tenkovima 5. armijske oblasti ostalo je nešto više od 6 mjeseci (27. juna 1991).


Nastavak slijedi...

[Fair Life]

“JNA je, pored neočetničkih kohorti, prihvatila hegemonističku strategiju,
okrenula leđa svojoj prošlosti, krenula u besmisleni rat protiv svih u
Jugoslaviji, a potom i protiv Evrope i svjeta.”
(Pukovnik dr Dušan Plenča)

O KNINSKOJ KRAJINI I TROMEĐI (1989-1991)

Knin je dobio značajno mjesto u hrvatsko-srpskim ili srpsko-hrvatskim odnosima i sporovima. Da li se i preko Tromeđe ponovo pokušava “udružiti Srbe u jednu državu”? Da! Da li je slučajno da se sve ovo događa baš u Kninu i na Tromeđi? Ne! Neposredno poslije 1945. godine dovršena je kninska pruga; Knin je spojen prugom sa Zadrom, postao je jak željeznički čvor sa ložionicom (koja je premještena iz Gračaca u Knin); izgrađeni su tvornica vijaka (TVIK), tvornica namještaja i drugi pogoni, nova velika bolnica “8. korpusa” i sve to uz pomoć Hrvatske, JNA, Knina i donatora Borisa Vukobrata. Knin je uvjek imao veliki garnizon sa divizijom ili korpusom. Asfaltirani su putevi koji povezuju sa Bosnom, Likom, Zadrom, Šibenikom i Sinjem; asfalt je ušao u gotovo sva sela, napravljene su dvije hidrocentrale itd.

U davnijoj istoriji tu je bila kolijevka hrvatske državnosti, a kasnije najveći centar Srba u tom djelu Dalmacije, južne Like i jugozapadne Bosne.

Kada sam 1988, 1989. i 1990. boravio u južnoj Lici i sjevernoj Dalmaciji, primjetio sam buđenje agresivnog nacionalizma i mnogima govorio da sve to izrasta u bunt i nije naivno, jer se ne radi o “ugroženosti Srba” (bez obzira na narastajući separatizam u Hrvatskoj), nego o podsticajima hegemonista izvan Hrvatske. Da li je dr Raškovića, dr Babića i druge ličnosti “novog srpskog ustanka” podstakla samo pojava “ustaša”? Analizom događaja, kasnije sam postavljao pitanje da li i koliko treba povezati djelovanja Miloševića i Tuđmana. Da li bi Rašković i Babić to radili da na vlast u Hrvatskoj nije došao HDZ? Mislim da bi oni to učinili i da je došao Ivica Račan ili neko drugi.

Prisjećao sam se ranijih odnosa i sporova. Slušao o tome od boljih poznavalaca Kninske krajine (dr Dušana Plenče, dr Tode Ćuruvije, Augustina Jukića i drugih). Pamtim 1939. godinu, kada se u tim krajevima tražilo priključenje Vrbaskoj banovini i odvajanje od Banovine Hrvatske, 1941. i 1942. godinu, kada su Momčilo Đujić i drugi pokušavali te krajeve izvući iz kvislinške Hrvatske pomoću Talijana i Dražinih oficira. Da li je to što se pripremalo i dovelo do 17. avgusta 1990, četvrti ili peti pokušaj puča protiv Zagreba?

Dugo nisam vjerovao u to da se mogu poremetiti hrvatsko-srpski odnosi, rješeni AVNOJ-em i formulom bratstva i jedinstva. Ratovao sam na Tromeđi, bio sam i politički komesar Kninske brigade (stvorene od ličkog partizanskog odreda), koja je tako nazvana kao protuteža Đujićevim četnicima. Do ljeta 1989. nisam vjerovao da će se krenuti preko Drine i Dunava, a tada sam se postepeno uvjeravao da se preko Knina krenulo planski da bi se iskoristio nacionalistički zanos nadahnut proslavom 600-godišnjice Kosovske bitke 1989. Izrazito “srbovanje” djela Srba u Kninu i široj okolini nije mi se dopadalo i upozoravao sam na to. Nije mi se dopadalo ni često dolaženje raznih ljudi iz Srbije i Bosne. A kada se književnik Miodrag Bulatović u mojem Otriću 1990. godine našao pred spomenikom 9. gerilskom odredu da se “divi pravim Srbima”, postaje mi još jasnija srpska politika koja se oslanja na moć Memoranduma. Akademik Dobrica Ćosić, “duhovni otac svih Srba”, kao i akademik dr Jovan Rašković, “duhovni otac Srba - prečana”, postaju sve prepoznatljiviji.

Razgovarao sam i sa dva pravoslavna popa u Gračacu i Velikoj Popini. Čujem kako se ponaša (i kod ovaca na Otriću) ratni drug Simo Dubajić. Razmjenjujem mišljenja sa općinskim rukovodstvom u Gračacu, sa učiteljima na Otriću i Zrmanji. Slušam teze da su Srbi najviše dali za obe Jugoslavije i da zato imaju najviše prava odlučivati o njenoj budućoj sudbini. Šešelj preti Hrvatima, a pukovnik u penziji Vojo Radaković počinje da piše o ugroženom srpstvu i pominje porušene crkve i grobove. Vuk Drašković (ustanovljujući SNO januara 1990), zahtjeva “sjedinjenje istočnih etničkih krajeva i etničkih krajeva u Boki, Slavoniji, Hercegovini, Lici, Kordunu, Baniji i Kninskoj krajini” i da bi “zapadne granice Srbije trebalo odrediti po etničkoj karti od 6. aprila 1941. godine”. Sve ovo i mnogo toga drugog uslovljava da tzv. “balvan revolucija” tu počinje i da tu srpski “ustanici” bez većih teškoća u početku, uz pasivnost JNA, a kasnije uz njenu podršku i saradnju, odvajaju sjeverni od južnog djela Hrvatske (Obrovac. Maslenički most i obe pruge).

Čitajući “Pravoslavlje”. uočavam da se i SPC angažuje - priprema oko osvajačkih pohoda. Svetozar Dušanić piše da je Jugoslavija sastavljena iz dva nespojiva sveta - “balkanski, vizantijski, ortodoksni”, na jednoj, i “zapadni, rimski, rimokatolički”, na drugoj strani. Komnenić 5. maja 1988. u istom “Pravoslavlju” vidi Srbe kao “biblijski” sveti narod.

Sve postaje jasnije poslije proslave 600-godišnjice Kosovske bitke, juna 1989. Poslije Gazimestana dolazi do proslave na drugom - kninskom Kosovu (8. i 9. jula 1989). Hrvati u selu Biskupiji kod Knina pred crkvom Svete Marije proslavljaju 900 godina od smrti “dobroga kralja” Zvonimira. Poslije ove dvije proslave i oživljavanja jednih i drugih mitova, sporovi su se još više rasplamsali, a bilo je jasno da su počeli kao vjerski i kulturno-historijski. Srpska pravoslavna crkva je sve više jedna od glavnih perjanica srpske nacionalne politike. Početkom 1990. javljaju se dalmatinski vladika Nikolaj, popovi iz Pakraca, mitropolit zagrebačko-ljubljanski Jovan, slavonski episkop Lukijan, sremski Vasilije i gotovo svi redom. Budiša i Račan traže da se ide na komemoraciju u Jasenovac i predlažu Tuđmanu i Raškoviću da idu zajedno u Glinu i pred jamu Jazovku. Srbi odbijaju taj predlog za pomirenje, rekavši da se “Glina i Jazovka ne mogu upoređivati” (Matijašević, predsjednik glinske općine), a Rašković kaže da Srbi iz Hrvatske “doživljavaju ideju hrvatskog pomirenja kao recidiv genocida” i da će sam ići pred Jazovku, kad se sazna konačna istina.

Tvrdo jezgro SDS-a u Kninu odbija pomirenje sve dok je u Zagrebu na vlasti “ustaški režim” Franje Tuđmana. Rašković i drugi govore o kroatocentričkoj politici i počinju napadati Srbe koji su služili Bakarićevoj politici. Na oružje prvi poziva Zelembaba, rječima da se sa ustaškom garniturom razgovara samo preko “mušice na puški”. Talasi “antibirokratske revolucije” su zapljusnuli Hrvatsku, a proslava na kninskom Kosovu pretvorila se u politički skup i politički skandal (hapse Opačića i Dobrijevića “radi nacionalizma i ugrožavanja reda”). Ikonografija koju smo gledali na mitinzima istine i koju su nosili Šolević i društvo, ista je i u Kninu. Pojavili su se i četnici - sličan scenarij na oba Kosova. Vlast Stojčevića (predsjednik SKH) i Latina (predsjednik Repubiike Hrvatske) nije se snašla, mada su upozoravani (sa Rajićem smo bili kod Latina poslije boravka u Kninu i Gračacu). Latin nije do kraja vjerovao, a Stojčević pogotovo, da Knin ima veze sa Beogradom.

Počele su diobe i u SKH. Oktobra 1989. pojavljuju se frakcije u Općinskom komitetu Obrovac (među Srbima). Razgovarao sam sa Simićem (partijskim sekretarom Obrovca). To sam komentarisao sa mojim Gračanima (u “Ličkim krovovima”) i sa sekretarom općinskog SKH Nadom Ilić u Savezu boraca. Tu u Gračacu je, također, počelo cjepanje - za CK SKJ ili CK SKH. Ljudi iz tih krajeva tada su računali na JNA, a posebno kada je admiral Šimić poručio da će “Jugoslavija ostati jedinstvena, da će istrajati na Titovom putu i AVNOJ-evskom konceptu” i da je za sve to garant savezna vojska.

U tako mješanim krajevima kao što su Obrovac, Benkovac i Gračac sve to je izazvalo reakcije. Velik dio ljudi ocjenio je da će te frakcije (Srba) u Partiji Hrvatske podržati Slobodana Miloševića, a Hrvati i dio Srba stajali su na stanovištu održanja stabilnosti svoje republike. “Srbovanje” raste 1989. i 1990, a prati ga sa izvjesnim “zakašnjenjem” i “hrvatovanje”. Počinju napadi na Račana.

Bio sam u Kninu sa Pepom Babićem i Slobodanom Alagićem u zimu 1989. Razgovarali smo sa predsjednikom općine Kablarom i sekretarom komiteta Sušom. Nudili su nam da idemo da smirimo TVIK, čiji se štrajk od zahtjeva za plate pretvorio u politički bunt koji je ponovljen februara 1990. TVIK postaje hrvatski “antibirokratski centar”, slično “Jugoalatu” iz Novog Sada ili “Radoju Dakiću” iz Titograda.

Prateći, istina neredovno, hrvatsku štampu, zaključio sam da se sramežljivo objavljuju vijesti o “nezadovoljstvu” Srba, iako sve više postaje jasno da u Hrvatskoj dolazi do cjepanja. U Hrvatskoj se počinje govoriti o granicama na Drini, što sa raspisom izbora bitno mjenja političko stanje. Tu je i zahtjev za priključenje Hrvatske Evropskoj zajednici. To je “Memorandum na hrvatski način” (“Vjesnik”, 5. decembra 1989). I u Hrvatskoj su počeli sa mitinzima. Dolazi do nastupa Šime Džodana, Veselice i drugih. U vrijeme “hrvatskog proljeća” (početkom 70-tih godina) bili su hapšeni radi širenja nacionalizma. Neki su mislili da je to odgovor na uspostavljanje Miloševićeve vlasti u Srbiji.

Korjeni nezadovoljstva sa obe Jugoslavije su postojali, ti korjeni oživljavaju sa mitologijom o ustanovljenju nezavisne države. Tzv. “hrvatsko ćutanje”, kojim su se Stojčević i drugi branili od mitinga iz Srbije, dovodi do još goreg stanja. Organizatori srpskih mitinga prete mitingom u Ljubljani, a potom u Zagrebu. Značajnu ulogu u svemu tome trebalo je da odigraju Srbi i Crnogorci u Zagrebu i Ljubljani.

Propagandne mašinerije Beograda i Novog Sada su Ivicu Račana i Franju Tuđmana proglasile “ustašama”. Mitinzi u Karlovcu i Zagrebu nisu se uspjeli organizovati. Srbi traže da se Tuđman zatvori i da mu se oduzme generalski čin. Sindikati Brodogradilišta “Split” i “Jugoplastike” oglašavaju se da “u Titovoj Jugoslaviji desetljećima živimo u bratskoj slozi i miru” i da neće dozvoliti da ih “nacionalisti odvuku u propast”. Osjeća se jačanje HDZ-a i SDS-a. Naslanjanje djela Srba iz Hrvatske na ideje koje dolaze iz Beograda je dovelo, poslije propasti mitinga u Karlovcu, do mitinga na Petrovoj gori (Gvozdu), na koji je bio pozvan i Milošević. Dio Srba u Hrvatskoj, poslije rascjepa na 14. kongresu, misli da Srbija zastupa njihove interese, a ne “separatista i izdajica Ivica Račan”. Javlja se ideja da hrvatski komunisti iz istočne Slavonije i Baranje, koji se ne slažu sa Račanom, pređu u SK Vojvodine.

Kosovizacija Dalmacije, koja je počela u Kninu, uticala je na izbore koji su bili zakazani za proljeće 1990. i koji su doveli do novih nacionalnih podjela. Predizborna kampanja je bila vrlo napeta, što sam posebno osjetio u Gračacu i Lapcu. SDS je kao “tumač interesa Srba”, u tim djelovima planski sve više potiskivala ulogu komunista. Dr Jovan Rašković je zapalio svoje zemljake za novi nacionalni program, u početku za kulturnu autonomiju kninskog kraja i izdvajanje tzv. srpskih općina iz Dalmacije i njihovo međusobno povezivanje ka Lici i dalje. Tako je počelo, a događaji koji su usljedili pokazuju da je cio nacrt brižljivo pripreman i režiran.

Krajem 1989. Predsjedništvo Vojvodine (Jugoslav Kostić) predlaže da se u novom Ustavu SFRJ (u koji se tada gledalo kao na rješenje jugoslavenske krize) predvidi mogućnost da, pored Srbije, i druge republike dobiju pokrajine. On je, izgleda, tu prvenstveno mislio na Hrvatsku. Teren za to je, izgleda, pripreman, pa se ilegalni nacionalni odbor Srba iz sjeverne Dalmacije, Like, Korduna, Slavonije i Baranje (jula 1989), sastao “negdje u Lici” i predlagao “Srpsku krajinu”. Zvanična srpska politika zahtjevala je mogućnost autonomija u ostalim republikama, što je dokaz da ustanak 17. avgusta 1990. nije izazvao “dolazak ustaša na vlast”, već je za srpsko političko rukovodstvo i dio opozicije Memorandum SANU bio ideološki katehizam. Onaj dio Srba koji je zagovarao “antibirokratsku revoluciju” išao je za nacionalnim programom SANU, SPC i Društvom književnika iz Francuske 7 u Beogradu. Stavovima Jugoslava Kostića identična je izjava Antonija Isakovića, koji, krajem 1990. u reviji “Intervju”, piše da unutrašnje jugoslovenske granice “takve kakve su sada, ne odražavaju realno stanje”, a Matija Bećković je tada tvrdio da su “Srbi u Hrvatskoj ostatak poklanog naroda”.

Izborna kampanja u sjevernoj Dalmaciji i južnoj Lici protiče u znaku “verbalnog terorizma” s obe strane i ima slučajeva fizičkog obračuna. Incident sa vrlo teškim posljedicama desio se marta 1990. u Benkovcu. Neki Boško Čubrilović upire pištolj na Tuđmana, biva razoružan, a zbor Hrvata prekinut.

Noćne straže u srpskim selima od početka 1990. postaju redovne. Vidio sam ih na nekoliko mjesta u bivšoj zrmanjskoj općini. Neki Srbi mi govore da dolaze ustaše, a neki Hrvati krive nas u Beogradu (a misle na Miloševića i Draškovića) da smo posijali sjeme razdora. Jovan Rašković svu krivicu baca na Tuđmana (ne pominjući ga) i izjavu da je “NDH izraz stoljetne težnje hrvatskog naroda”. Poslije Benkovca, odnosi Srba i Hrvata rapidno slabe. Čubrilović je uslovno kažnjen, a predsjednik benkovačke općine Dušan Starević ga brani “jer se branio od Tuđmanovih stražara” i time što je miting HDZ-a prekinuo Petar Šale a ne Čubrilović. Počinju tuče po birtijama, pojačane straže i “balvani”. Srbi premlaćuju nekog Beljaka u Lovincu, a Hrvati nekog Radoševića. Srbi ne daju “da se vije šahovnica”. Franjo Tuđman je sve ovo iskoristio i postepeno dobiva javno mnjenje i u Sinju zahtjeva nezavisnost Hrvatske. Tu je izrekao i onu “mora Hrvat na ramenu nositi hrvatsku strojnicu, a u džepu hrvatski dinar”. Od srpskih optužbi “da želi ustanoviti ustašku državu” - branio se. Vođa HDZ-a je obećao da će pobjednici na izborima poštovati nacionalna prava Srba, ali ništa više od toga. U Hrvatskoj nisu bili ugroženi samo Srbi, već i dio Hrvata. Počinje pisanje o privilegovanosti Srba, rasprava da li su Srbi narod ili manjina. Pripreme za izbore su pokazale da će komunisti pobjediti, a nacionalne stranke su, bez izuzetka, tražile “punu hrvatsku suverenost”. To je govorilo da će Srbi izgubiti prava koja im je garantirao hrvatski Ustav, u kojem je Hrvatska definisana kao “republika hrvatskog i srpskog naroda i narodnosti”. Dr Franjo Tuđman se brzo uzdiže na obećanjima o hrvatskoj državi (kao da nije postojala), a dr Rašković pali srpski narod. Obojica su sumnjivi doktori i akademici. Nacionalno zaoštravanje i dalje raste, a događaji u Srbiji i Hrvatskoj postaju sve burniji. Politika Stojčevića je u suštini značila političku neodlučnost i nesposobnost i takve okolnosti idu na ruku dvojici nacionalističkih lidera, a pogotovo im je išao na ruku tok događaja poslije raspada 14. kongresa SKJ. Rašković, kao pravoslavac i antikomunista, oslanja se na sebi slične i teži da dobije ljude u petnaestak općina sa srpskom većinom. Koncem marta 1990. on tvrdi da “SDS ne želi drugu srpsku državu i da bi srpska pokrajina u Hrvatskoj bila nesreća za srpski narod”, jer bi nastala slična situacija kao na Kosovu “ako bi nam neko dao prerogative države, pa nam ih potom uzeo - bilo bi nam kao Albancima. Ako bi pucali na hrvatsku miliciju, ona bi pucala na nas”. Srpstvo je bilo stranačko opredjeljenje Jovana Raškovića, a hrvatstvo opredjeljenje Franje Tuđmana. Izjavio je da će se SDS u hrvatskom Saboru boriti za prava Srba. Njegova gledanja su bila umjerenija, ali u SDS-u je bilo radikalnijih stavova. I deo komunista počinje da nosi slike Slobodana Miloševića, a ni SDS se nije mogao otresti istog uticaja. Da li Knin i Srbi u Hrvatskoj imaju samostalnu politiku? Izgleda da nemaju, kao i uvjek. Za to vreme HDZ u Hrvatskoj ne smanjuje već podiže temperaturu i mir biva sve više ugrožen. Srpske vođe naglašeno optužuju Tuđmana za “kroatocentrizam” i sve su glasniji zahtjevi za autonomiju tzv. Krajine. Srbi se sve više okreću protiv Zagreba, bez obzira na to što Rašković u Vrgin Mostu (na Skupštini SDS-a) objavljuje “pobjednik je HDZ, a nije pobjedilo ustaštvo” i nastavlja, “ali i mi ćemo odlučivati o sebi”.

Maja 1990. Knin pravi lud potez jer istupa iz Dalmatinske regije i traži da uđe u drugu regiju koja bi išla od Knina do Petrinje. Hrvatska se suprotstavlja, i u najboljem slučaju, dozvoljava kulturnu autonomiju. Dolazi do dogovora Tuđman-Rašković; pet odbornika SDS-a (tri iz Knina i po jedan iz Donjeg Lapca i Gračaca) u Saboru. Zelenbaba i Tanjga pozivaju na ustanak i mirovna pogađanja su prekinuta. Na Raškovića se vrši pritisak iz Beograda zbog popustljivosti i njegov uticaj u SDS-u Krajine slabi. Mnogi Srbi su ljuti na savezne organe i JNA koji nisu onemogućili dolazak “ustaša”. Zelenbaba poziva da se ide “s puškom u šume”. Drama se razvija. Opet je tu Benkovac, a “žrtva” mladić Miroslav Mlinar, predsjednik lokalnog SDS-a. Da li je u pitanju ranjavanje ili samoranjavanje - ostaje zagonetka? Srbi su tvrdili da je “žrtva izabrana po etničkom principu”, a druga strana da su Mlinaru Srbi “skalpelom zarezali vrat”. Incident utiče na razvoj događaja i opet se pominju teze o genocidnosti hrvatskog naroda. Tu je i Mlinareva šetnja od Zadra u Knin i njegovo pismo: “Ako bude potrebno, krenućemo u boj... ali neka znaju ti, koji nas na to sile, da srpski narod nije nikad izgubio. Padala su carstva, padale kraljevine, a srpska šajkača je večno ostala na srpskoj glavi, na glavi pobjednika.” U ulici u kojoj živim, u Beogradu, vidim plakate sa brojem žiro računa za pomoć Mlinaru, čitam o njegovoj ženidbi i bračnom putovanju u Egipat.

U nastavku slijedi prekid odnosa sa Saborom, a Skupština općine Knin, gdje je jedino pobjedila i vladala SDS, prva donosi odluku o uspostavi zajednice općina sjeverne Dalmacije i Like. Udružuje se šest općina (Knin, Benkovac, Obrovac, Gračac. Donji Lapac i Titova Korenica). Srbi su u tim općinama u većini, ali nisu sami (Knin 85:15%, Benkovac 60:40%, Obrovac 65:35%, Gračac 80:20%, Korenica 80:20%, Lapac 90:10%). Na izborima, SDS je pobjedila samo u Kninu. U Benkovcu SDS i HDZ imaju podjednak broj općinskih odbornika, u Obrovcu SDS je treća stranka, iza komunista i HDZ-a, u Titovoj Korenici pobjedili su komunisti, u Donjem Lapcu i Gračacu 50:50%, a u Otočcu su pobjedili komunisti (podaci iz “Ličkih novina”).

Dr Milan Babić je tada izjavio da ustanovljenje zajednice šest općina nema za cilj i “neće ugrožavati suverenost i privredno jedinstvo Hrvatske, nego nasuprot”. Rašković je sredinom juna 1990. govorio da će to biti zajednica općina u kojoj “ćemo organizovati svoje škole, kulturne ustanove, pismo, vlastite časopise, radio i TV.”

Ko je prvi predsjednik općine u Kninu, prvi predsjednik Izvršnog vjeća SAO Krajine i nove države? Ko je, kako ga je nazvao dr Dušan Plenča, “car Šćepan kninski” Milan Babić? Nikao je u vrijeme klijanja, bujanja i štrkljanja velikih i malih kapetana, vojvoda, kneževa, župana, banova, voždova, ćesara i imperatora. On je jedan od novokomponovanih vođa nacionalnog etnosa, jedan od tvoraca nove otadžbine, SAO Krajine. Stomatolog Babić odložio je dentističku i prihvatio političku tehniku, pa bez anestezije - na živo - čupa iz živog tkiva istorijskog pamćenja tekovine narodnooslobodilačke borbe na prostorima tromeđe Like, Bosne i Dalmacije. Babić će kroz oblake zaborava razvejati činjenice da je s područja današnje kninske, drniške, benkovačke i obrovačke opštine 17.919 boraca učestvovalo u NOB-u i da je kroz koncentracione logore prošlo 9.816 antifašista. I žrtve naroda Kninske krajine su zaista velike: 2.790 poginulih boraca Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije i 2.142 pogubljenih od strane okupatora, od čega su preko polovine usmrtili četnici vojvode Momčila Đujića. Uvjeren da je tvrdoglavost dovoljna za sticanje visoke ocjene o patriotizmu i za posjedovanje diplome neofite nove demokratije, dr Milan Babić, u svojstvu predsjednika komisije za izbor i dodjelu imena ulicama Knina, briše sve ono što je bilo posvjećeno naporima, žrtvama, stradanjima i doprinosu naroda Podinarja, Ravnih kotara i Bukovice, pobjedi savijesti čovječanstva, pobjedi ljudskog roda u toku Drugog svjetskog rata. Odan maniru i ponašanju ovovremenih konvertita, dodvorava se, pokorno sluša šefove. Babić podstiče, potpomaže i sredstvima represije (sijanje straha) podržava plebiscit puka u korist povratka na Tromeđu - “srpske majke” - ratnog zločinca vojvode Momčila Đujića. Pri tome, za gospodina Babića je beživotna činjenica da o ubistvu preko 1.300 ljudi, žena, staraca i djece, od čega preko 900 osoba srpske nacionalnosti, svjedoči izvorna, originalna i sačuvana dokumentaristika italijanske, nemačke, ustaške i četničke provinence i preko 100 preživjelih svjedoka sa svojim, pred sudskim organima, slobodno datim iskazima. I sam vojvoda Đujić, u svom izvještaju Draži Mihailoviću 19. decembra 1943, tvrdi da je “za vreme uspešne borbe na Velebitu ‘uhapsio 140 osoba’, koje su, sem trojice ‘zaklane i bačene u jamu’” (AVII; 276, 9/1 - knjiga primljenih radio depeša X-II, br. 593.) Četnički vojvoda Mane Rokvić izvještava da je Momčilo Đujić “streljao i povješao 500 Srba, među kojima je bilo žena i djece” (AVII; 153. 15/6.)

Navedeni primjeri su samo skromna ilustracija zločina Momčila Đujića, koje dr Milan Babić “briše iz istorijskog pamćenja i u ime lažnog ‘homogenius ethos’, neovlašćeno prašta”, piše dr Dušan Plenča.

Kasnija ideja o regiji od Knina do Petrinje je po prvobitnim zamislima od nekih Hrvata bila i prihvaćena. U tih šest općina (5.000 km²) živilo je oko 100.000 Srba i oko 35.000 Hrvata. Na izborima, u cjelini gledano, pobjedila je SDP, a u Saboru je bilo 5 poslanika SDS-a.

Kartografi u Srbiji počinju crtati granice, vojvodstva i autonomije. SNO (Jović Mirko) u proljeće 1990. djeli Srbiju na crnogorsko, bosansko i šumadijsko vojvodstvo. Zbog tih crtanja, u Hrvatskoj su svaku težnju za autonomijom shvatali kao veliku opasnost i namjeru Srbije da uzme dio hrvatske teritorije. Hrvatska vlada je pod nadzorom HDZ-a kninsku zajednicu općina ocjenila kao neustavnu i kao izraz težnje da se osnuje srpska država u Hrvatskoj.

Na Vidovdan, juna 1990, kod crkve Lazarica na Kosovu polju, objavili su imenovanje srpskog autonomnog područja Krajina. Predsjednik je Milan Babić, a glavni grad Knin. Pokušaj da se poslanici Srbi u Saboru (njih oko 48) udruže u “Srpsku demokratsku frontu” je propao, uključujući i ostavku Sime Rajića.

O formiranju Udruženja Srba iz Hrvatske u Beogradu, dr Mihajlo Marković je rekao “da Srbi imaju pravo da oblikuju svoju autonomiju, ako bi Hrvatska sa novim ustavnim rešenjima bila proglašena konfederacijom, a ako se Hrvatska odluči za odlazak iz Jugoslavije, onda Hrvatska nema pravo povući sa sobom srpsko stanovništvo”. Slično su govorili Slobodan Milošević i Novak Kilibarda. Zahtjevi za promjenama tzv. administrativnih granica sve se više postavljaju od strane srpskih medija i mnogih političara. Slobodan Milošević je 25. juna 1990, govoreći o pripremi novog srpskog Ustava, u Skupštini SRS rekao da će srpska država biti “sigurna garancija zaštite interesa srpskog naroda, koji živi van Srbije”, a da ne bi bilo dvoumljenja, dodao je: “Pitanje srpskih granica je otvoreno političko pitanje.” Ovaj stav ohrabrio je najveći dio Srba u Krajini i podstrekao ih da se osamostale. Po novinama i časopisima rat se već vodi. Istog dana, 26. juna 1990, hrvatski Sabor prihvata amandmane koje su ranije opovrgli predstavnici SDS-a u Skupštini (15 općina sa srpskom većinom). Istoga dana kada na Markovom trgu zasjeda hrvatski parlament, u Srbu se objavljuje politička deklaracija sa tzv. “ali-ali opcijom”. Ako Hrvatska prihvati jugoslovensku federaciju, srpski narod će tražiti kulturnu autonomiju, a ako se Hrvatska otcjepi, onda će osnovati srpsku enklavu odvojenu od Republike Hrvatske. I formiran je Nacionalni savet. Hrvati i dio Srba u srpskim općinama bili su protiv stvaranja “srpske države” od Jadrana do Slavonije. Rašković u Rijeci najavljuje referendum o autonomiji i, pored ostalog, kaže da “srpski mač još nije u nožnici”. Raniji događaji oko straža, naoružavanje Srba i odlazak grupa van urbanih sredina su najavljivali više od političke bure i pobudili strah od rata.

Tih dana 1990. (poslije izbora), bio sam u Gračacu, obišao sam sa Vladom Maričićem, Sakanom Šuicom i Joškom Jerebom tri mjesne zajednice u bivšoj zrmanjskoj općini. Razgovarao sam sa Manom Kovačevićem, ranijim predsjednikom Izvršnog vijeća općine, a sada šefom milicije u Gračacu. Novoizabrani predsjednik općine sa liste SDS-a, ing. Vojo Lukić (iz Velike Popine), želi da dođem u zgradu Općine. Odbijam, a on pristaje da idemo u naš kraj. Zbunjen je. Na putu ka Zrmanji prati nas četvorka meni poznatih novopečenih SDS-ovaca, srećemo malo ljudi. Nešto u birtiji kod Tojage u Zrmanji i na Otriću kod Gajice. Svi razgovori sa Lukićem svode se na savjet: “Ne dajte da se potučete, Vojo, budi predsjednik svima, a ne samo pristalicama svoje stranke.” To podvlačim i Lovinčanima. Svraćamo u Malu Popinu kod Sakana i tu srećemo Dušana Lukića, predsjednika Mjesne zajednice Otrić. Predsjednik općine se odvaja kod pčelinjaka, zamišljen i u povratku ka Gračacu saopštava “gotovo je, kad čuju (Rašković i Babić - I. R.) da sam bio s tobom, Ilija, odletiću”. I tako je bilo, poslije 20-tak dana njega zamjenjuje Jasminka, profesor. Nikada se kasnije nisam sreo sa predsjednikom općine i to je bila posljednja posjeta mojoj općini. Pojedinačni kontakti od 1991. do 1995. održavani su preko ranjenika, pojedinačnih posjeta Beogradu i izbjeglica iz Like.


Nastavak slijedi...