Sta je istina kad je u pitanju Kosovo tesko je znati .Sigurno je da smo pogresno uceni i nauceni, ne samo o Kosovu nego gotovo o svemu pocev od historije pa do knjizevnosti .Danas mnogi ne znaju kako su skoncali Petar Kocic i Ivo Andric. Isto tako nista ne znamo o porodici Mehmeda Mese Selimovica, kao sto ne znamo i koje su najbolje i navjvrednije pjesme Skendera Kulenovica. Ne znamo jer o tome nismo nista ucili.
Da li su Srbi najstariji stanovnici Kosova ili taj epitet pripada Albanicima, Arnautima, Siptarima kako su ih neki korz historiju nazivali. Ko je sve naseljavao Kosovo, kada i kakav je bio zivot doseljenika. Znamo da su dolaskom Osmanlija Albanici primili islam ali nismo znali da su i mnogiSrbi postajali Albanci. O svim ovim problemima mozmo nesto saznati iz pera poznatog knjizevnika Branislava Nusica, kazem srpskog iako Srbin porijeklom nije ali se kasnije tako opredijelio kao i mnogi drugi, o cemu nekom drugom prilikom.
Navod
Putopis Branislava Nušica s Kosova iz 1912. Godine.
Zemlja Arnauta, Srba, Osmanlija, Cerkeza, Vlaha, Jevreja i Cigan .Onaj deo starosedelaca koji je, nepristupacnošcu predela na kojima je živeo, sacuvan bio od uticaja zavojevacke kulture, sacuvao je sve i do danas osobine svoje i ilirski jezik, i taj se deo danas naziva Arnautima ili Škiptarima. Arnauti, dakle, ali ne i docnije poarnauceni elementi, najdavniji su starosedeoci na ovim predelima ili, bolje, potomci starosedelaca onakvih kakvi su oni pre rimskih zavojevanja bili Doba u koje zacinje istorija zatice na Kosovu Dardane, ilirsko pleme koje je naseljavalo predele oko staroga Skadra, današnjega Šara.
Kosovsku kotlinu, lepo natopljenu i plodnu, obilnu zlatom, srebrom i ostalim rudama, hlebom, vinom i ostalom ljudskom i stocnom hranom - kao što naš letopisac kaže - svakojako da nisu mimoilazile sve one najezde koje, pocev od 4. stoleca pre Hrista, navališe na ove strane i izmenjivaše se u gospodarenju. Od tih najezda, posle rimsko-ilirskih dugotrajnih ratova, rimska je vladavina, trajuci do pred kraj 4. veka, imala najjacega uticaja na stanovništvo, unesav se u njegovu sredinu. Takav znatan uticaj imale su narocito rimske kolonije, kojih prema tragovima, treba da je dosta bilo na Kosovu i okolini, gde leže toliki znatni rudnici oko kojih su se Rimljani najviše zbirali. Dugotrajnom svojom vlašcu nad ovim zemljama, jacinom svojega kulturnoga života i obrazovanošcu koja je bila daleko veca od one koju su kod starosedelaca zatekli, oni su ove toliko pobedili da su primili njihov jezik, obicaje pa i veru.
Ove docnije, Srbi, kada se naseliše, nazvaše Vlasima. Postoje i danas još tragovi o ovim polatinjenim starosedeocima u imenima mesta na Kosovu, kao što su sela Vlaškobare, Vlahinje, Rimanište (Rumanište) itd. Onaj deo starosedelaca koji je, nepristupacnošcu predela na kojima je živeo, sacuvan bio od uticaja zavojevacke kulture, sacuvao je sve i do danas osobine svoje i ilirski jezik, i taj se deo danas naziva Arnautima ili Škiptarima. Arnauti, dakle, ali ne i docnije poarnauceni elementi, najdavniji su starosedeoci na ovim predelima, ili, bolje, potomci starosedelaca onakvih kakvi su oni pre rimskih zavojevanja bili. Pogrcavanje, medutim, starosedelaca, koje se na Balkanskom poluostrvu istovremeno vršilo kad i navedeno latinjenje, nikad nije dopiralo do ovih oblasti, vec se vršilo na jugu samo, te ta pojava nije ni imala uticaja na fizionomiju stanovništva kojim se ovaj spis bavi. Posle ovih znatnih kretanja, koja su otpocela krajem 3. veka pa se produžavalakroz ceo 4, 5. i 6. vek , pojavljuju se u ovim predelima i Srbi koji ovde zaticu Ilire (Arbanase) i polatinjene Ilire (Vlahe). Srbi su morali vrlo gusto naseliti Kosovsku kotlinu i potisnuti starosedeoce koji su ustupali i povlacili se ispred nove navale. Oni - starosedeoci - najvecma su se zadržali u sklopu Šara i Skopske Crne Gore te, održiv se tu, sacuvali su i svoj starosedelacki karakter i obicaje. Svojim gustim naseljenjem Srbi su ubrzo ovoj zemlji dali fizionomiju srpske zemlje, obrnuv ili zameniv novim i imena mesta, rekama i brdima. Tako je postao od staroga Skadra - Šar; od Ulpijane - Lipljan, tako Lab, Ibar itd. A doneše i nova imena kao: Kosovo, Vucitrn, Goleš, Jezerac, Sitnica, Nerodimka itd. Od toga doba, Srbi i ostaju gospodari predela i prilika na njemu sve do skorijih dana. Njihova brojnost, pokrštavanje koje im daje nove snage, docnije i politicka organizacija, daju im potpunu nadmocnost nad ostacima starosedelaca.
Cetrnaesti vek dovede i Turke na Balkan, a maricka pobeda i na Kosovo. Njihovo gospodarstvo vec unekoliko remeti odnose stanovništva koje su zatekli. Unutarnje prilike, koje nastaju pod vladom jednog nekulturnog naroda, uticu neminovno na poredenje njegovo, narocito onog dela, u ovome slucaju srpskoga, koji se, posle jednoga sjajnoga života u svojoj državi, nije mogao ubrzo da pomiri s neprirodnim zakonom da se, kao više kulturan, mnogobrojniji i visoko svestan svoje narodnosti, potcini grubom verskom fanatizmu osvajaca koji je silom hteo da pobedene pretopi u se. Raseljavanje je, dakle, Srba otpocelo odmah posle osvojenja, od kada i do danas stoje tragovi raseljenih trgova kraj znatnih rudarskih palanaka na kojima nisu vodili trgovinu samo Dubrovcani, vec i Srbi. No, raseljenje u masi, koje je ucinilo znatan utisak na fizionomiju naselja Kosovske kotline, jeste ono pod Arsenijem III Carnojevicem i, drugo, pod Arsenijem IV Jovanovicem koje je, osim ostalih krajeva bliskih Patrijaršiji, obuhvatilo i znatan deo Kosova. Tada su Srbi napustili krasna sela i plodne zemlje, kuce i imanja, a Arnauti su sišli sa svojih planina, nerodnih i pustih, i naselili prazna srpska sela.
Od toga doba, raseljavanje u manjem bila je svakidanja pojava, a ovo je posle srpsko-turskoga rata, a narocito godina 1881, 1882. i 1883, postalo srazmerno vrlo znatno, te još i danas traje. Iseljenici nisu uvek bili beskucnici, nije to bila samo sirotinja koja je tražila zaradu, vec, u najcešce slucajeve, bivali su to domacini koji su spasavali svoj mal. Posle srpsko-turskoga rata, raseljavanje u širim razmerama nastalo je iz dva uzroka. Arnauti, stanovnici Kosova, uzeli su, zbog rata, užasno se svetiti Srbima koji su im bili raja. Odeci i vracajuci se iz rata, palili su im kuce, otimali stoku i bešcastili celjad, te su Srbi spasavali glavu prebegavajuci u Srbiju, preko granice koja im se sada bliže primakla, te i bekstvo više omogucila. S druge, opet, strane, iz novih granica Srbije proterani Arnauti poceli su se masama zadržavati na Kosovu, kao mestu najbližem svojim imanjima koja su u Srbiji napustili. Ovi novi naseljenici, poznati pod imenom muhadžera, poplaviše Kosovo istiskujuci otud silom Srbe da bi sebi mesta ucinili. Njima je, doduše, car poklonio zemljišta na kojima su nova svoja sela dizali, ali su to bila mesta nezdrava pa stoga i izranije pusta. Tako npr., njih su masom naselili oko blata Sazlijskog i Robovackog, gde su presušili vode, rašcistili trsku i pretvorili bare u livade, te da bi stvorili sebi malo imanja. Stoga su oni, mesto zemljišta koja im je car poklanjao, radije dozidivali svoje kuce uz srpska sela i cinili sve moguce da rasele Srbe kako bi se njihovih imanja docepali. U tome su mnogo i uspeli. Tako su, dakle, Arnauti jednovremeno sa dve strane plavili srpska sela: jedni s planina, koji su se sve više spuštali ka Sitnici, i drugi sa srpskih granica. Danas se na prste mogu izbrojati sela u kojima nema Arnauta, a bezbrojna su sela u kojima nema Srba, a bilo ih je doskora. Ta su sela i dalje zadržala svoja srpska imena, ali u njima nema nijedne srpske kuce. Medu njima su i ona cisto istorijska, od kojih u Svrcinu na Paunima, u kome danas nema nijedne srpske kuce, živi i kod Arnauta predanje da su Srbi, koji su nekad to selo naseljavali, otišli u tude zemlje s patrijarhom. I arnautska sela Bandulic, Konjsko, Gadimnja, Glavica, Lugovo, Crnilo, Perlez, Batusa, itd., koja nose srpska imena, pamti se kad su se raselila.
Osim ovih muhadžera, još od 1858. pa do 1862. godine naišli su na Kosovo i Cerkezi koje je, posle krimskoga rata, turska vlada ovde naselila, a najnovije naselje to su bosanski muhadžeri (muhamedanci) kojih ima mnogo u Mitrovici, Ferizovicu, a imaju i svoje selo (Mazgit) koje su sami podigli. Na Kosovu, dakle, danas ima ovih narodnosti: Arnauta i poarnaucenih Srba, Srba, Osmanlija, Cerkeza, Vlaha, Jevreja i Cigana. Arnauta pravih ima malo, a poarnauceni Srbi su najbrojniji deo stanovništva. Oni cine tri cetvrtine stanovništva kosovskog, te gotovo s pravom nazivaju Kosovo Arnautlukom, tj. zemljom u kojoj su oni gospodari. Oni su, mahom, još zbijeni po podnožjima okolnih planina, ali su vec ovladali i kotlinom i varošima. Može se reci da su to najlepše zemlje koje su Arnauti pritisli. Na Kosovu su najjaci fisovi (plemena) Gaš i Beriš, koja plemena unekoliko u masi žive. Ostala što ih ima rasturena su po varošima, selima i planinama. Na južnoj strani Kosova ima ovih plemena: Drobnjak, Sop, Krasnic, Šaljnon, Kruje-Zez, Kiljmend (Kliment), Sac itd., po drugim stranama Bituc, Hot, Šalj, Elšon, Met-Pljak itd. Na Kosovu nema Arnauta katolika, kojih najbliže ima u Metohiji, Ðakovickoj i Peckoj nahiji. Osmanlija, tj. pravih Turaka, nema na Kosovu. Tu rasu predstavlja cinovništvo, a ako je bilo i kakvih ostataka starih ratnika, izvesno se pod nepovoljnim okolnostima raselilo. Oko Novoga Brda održalo se do poslednjih dana okolo 15 domova Turaka koji su se tu naselili odmah po bici kosovskoj. Danas tamo ima jedva dve kuce, ono drugo se raselilo, izumrlo, a nekoliko kuca se doselilo u Prištinu. Istina je da po ucumatima u administraciji treba da vlada turski jezik, ali se vrlo cesto upotrebljava i arnautski. Ni cinovništvo ni turske škole po varošima nisu uspele ni koliko da osvoje jednu caršiju, a kamoli da turski jezik postane gospodar, bar u varošima, ako ne i po selima. Cerkezi su se, kao što je pomenuto, naselili odmah posle krimskog rata, izmedu 1858. i 1862. godine. Svega ih se doselilo na Kosovo 6000 porodica. Naseljenje Cerkeza su i Turci i Arnauti primili s negodovanjem, pa se i do danas nisu s njima izmirili, valjda i zato što Cerkezi uporno održavaju svoje obicaje i žive životom sasvim podvojenim od ostalih muhamedanaca. Cerkezi se nisu naseljavali po opustelim selima, nego su za sebe podizali nova sela, te otud danas na Kosovu vrlo mnogo imena Cerkez-Kej, Jeni-Cerkez-Kej itd. Iako su vec toliko godina na ovom mestu, Cerkezi još nisu naucili ni arnautski ni turski, osim onih po varošima koje je na to još i kakav posao upucivao. Cerkezima ne godi na ovoj ravnici, te brojno jako opadaju i raseljavaju se. Narocito su se mnogo raselili posle srpsko-turskoga rata. Danas ih vec nema na Kosovu više od 400 porodica. Vlaha ima prilicno i zanimaju se trgovinom. Ima ih i po selima, gde su otvorili ducane, no najradije se zbiraju oko boljih pijaca, kao što su mitrovacka, prištevska i ferizovicka. Narod ih zove Gogama. Vecinom su doseljenici iz bitoljskog vilajeta, iz onih istih sela koja ih i Srbiji šalju. Svi su pravoslavne vere. Jevreja ima po gradovima, gde se zanimaju saraflukom i trgovinom sa žitom, kožama i manufakturnom robom. U sela ne idu, a i u manjim gradovima se ne zadržavaju. U Vucitrnu, npr., nema nijednog Jevrejina. U Prištini imaju i svoju opštinu i rabina, pa i školu sa sedam daka. Ima ih u malom broju i u turskoj državnoj službi, no to su pomuhamedanjeni solunski Jevreji iz sekte donme. Posle proterivanja iz Rusije, veliki broj Jevreja naselio se u Turskoj, a od ovih 50 porodica u Prištini. Zacudo, samo za dve godine izumrlo je svih 50 porodica, tako da ni jedan jedini nije ostao u životu. Cigani, kojih ima i pravoslavnih i muhamedovaca, žive i po gradovima i po selima, zanimajuci se kovanjem i sviranjem. Svaka varoš ime svoju "Cigan-mahalu" koja je odvojena od ostalih. Preuzeto iz knjige prof. dr Momcila Pavlovica i dr Predraga J. Markovica "Kosovo i Metohija - prošlost, pamcenje, stvarnost", izdavaci Institut za savremenu istoriju - Beograd, Institut za istoriju - Banja Luka, Preporod m.m. - Novi Sad, Školska knjiga, Banja Luka; Beograd 2006.
