Forum Klix.ba

“A kada se već u prvim oružanim sukobima u Hrvatskoj
JNA otvoreno stavila na jednu (srpsku) stranu, a pogotovo
kasnije kada je svoje ljudske, materijalno-tehničke i druge
potencijale stavila na raspolaganje za formiranje vojske
RSK i RS, bilo je očigledno – da JNA odlazi sa istorijske scene!”
(General-potpukovnik Jovo Ninković)

KRATAK PREGLED VOJNIH DEJSTAVA

– Stvaranje hrvatske vojske počinje maja 1990. godine, poslije razoružanja Teritorijalne odbrane SR Hrvatske, i to najprije u okviru SUP-a (MUP-a), u vrijeme i kada se u Hrvatskoj stvorilo uvjerenje da se JNA stavila u službu jedne (srpske) strane, da JNA ne predstavlja siguran tampon između hrvatskih snaga i pobunjenih Srba i poslije “rasčišćavanja” od milicionera srpske narodnosti.*)

*) U ratnoj miliciji bilo je od 1989. do1991. godine 19 odsto Srba, a u mirnodopskoj više od toga. U gospićkoj upravi 65 odsto, sisačkoj 33 odsto, riječkoj 26 odsto, u Zagrebu i Šibeniku 24 odsto, u Osijeku 23 odsto i u Zadru 22 odsto. Ispod 20 odsto u Bjelovaru, Karlovcu, Puli i Slavonskom Brodu. Za posebnu je analizu šta se dogodilo sa ovim brojem vojnika-milicionara Srba, od kojih su mnogi bili i na komandirskim i drugim dužnostima u SUP-u. Većina je postepeno nestala iz MUP-a Hrvatske – bilo da je otpuštena iz službe, prešla u Miliciju Krajine, MUP Srbije ili penzionisana.

Jezgro ZNG čini 1.700 policajaca (400 u Zagrebu, 300 u Lici i Kordunu, 300 u istočnoj Slavoniji i 300 za antiterorističke jedinice).

Najprije su stvorene četiri brigade Zbora narodne garde (ZNG), dvije u Zagrebu, po jedna u Osijeku i Splitu. Smotra je izvršena 28. maja 1991. i to se smatra danom formiranja HOS, što je uzeto i kao Dan državnosti Republike Hrvatske. Na čelu komande ZNG su generali Martin Špegelj (bivši komandant 5. VO i komandant RŠTO) i Imre Agotić.

– Ilegalno se formiraju i paravojne snage, koje “oficijelno” egzistiraju do jeseni 1991.

– Franjo Tuđman 21. septembra 1991. smjenjuje Špegelja i formira Glavni stožer hrvatske vojske sa generalom Antonom Tusom (bivšim komandantom RV i PVO) na čelu. Hrvatska vojska je tada organizirana u šest operativnih zona: Zagreb, Bjelovar, Osijek, Karlovac, Rijeka i Split i dva pomorska sektora - Zadar i Dubrovnik. Ocjenjuje se da je do septembra 1991. HV narasla na 24 brigade i ostale jedinice, a u pripremi je bilo formiranje još nekoliko brigada. Sa ovim snagama i jedinicama unutrašnjih poslova, ocjenjuje se da je (krajem 1991) zaustavljena JNA na frontu od preko hiljadu kilometara - od Dunava do Dubrovnika. Bilo je i informacija da je prvo primirje (2. januara 1992.) hrvatska vojska dočekala sa preko 200.000 ljudi i 40.000 iz snaga MUP-a.

– -·Ako bi pokušali srpsko-hrvatski, odnosno hrvatsko-srpski rat na teritoriji Hrvatske djeliti na operacije ili periode, mogući su različiti prilazi i kriteriji.

– Prvi period, koji traje od 1990. do ljeta 1991. obilježavaju ustanak Srba i barikade, obostrane akcije oko barikada i uspostave policijske vlasti jedne i druge strane na i oko pobunjenog područja. To je period formiranja hrvatske vojske i milicije Krajine.

– Drugi perid (kada je već uzdrmana JNA na zapadnom djelu zemlje, kada se povukla iz Slovemje) počinje septembra 1991. kad JNA i pobunjeni Srbi preduzimaju operacije u Hrvatskoj, a hrvatska strana blokira kasarne i zauzima skladišta. Prvo razoružanje je u Slavonskoj Požegi, Slavonskom Brodu, Đakovu, Vinkovcima, Našicama i Delnicama.

- JNA je napala istočnu Slavoniju, Vukovar, Baranju, Osijek, dejstvuje se u Baniji, napada na Gospić, a napadi slijede prema Šibeniku, Zadru i Dubrovniku. U ovoj fazi, hrvatska strana nastoji da onemogući razvoj 5 vojne oblasti, Ratne mornarice i 5. korpusa RV PVO. Od septembra do decembra 1991. srpska strana je zauzela Baranju i Podunavlje i izbila na liniju Osijek-Županja, Petrinja-Plaški-Gospić-Maslenički most, sve do ispred Karlovca, Gospića, Zadra, Šibenika, Sinja i Dubrovnika. Hrvatska strana je razbila varaždinski a neutralisala zagrebački i riječki korpus i manje djelove RM i RV i PVO, vratila dio naoružanja TO i dobila relativno dosta tenkova i artiljerije, prvenstveno iz varaždinskog korpusa. Spriječen je prodor ka Zagrebu i učvršćena odbrana na Kupi. U ovoj fazi, obe strane imale su dosta gubitaka, posebno jedinice Novosadskog korpusa i gardijske divizije.

– Koncem 1991. srpska strana učvršćuje pozicije u djelu zapadne Slavonije, a hrvatska strana vraća gornji dio zapadne Slavonije i obezbjeđuje podravsku vezu sa istočnom Slavonijom. Izgleda da je sarajevsko primirje (2. januara 1992.) prekinulo akciju “čišćenja zapadne Slavonije” do Save. Posmatrano sa strane i prema oskudnim intormacijama, JNA je, zbog nemogućnosti da mobiliše nove regrute i zbog pretrpljenih poraza, pristala na soluciju da drži što je postignuto i da prihvati dolazak međunarodnih mirovnih snaga, što je odgovaralo i hrvatskoj strani.

– U novinama se pominju mnoga imena, meni poznatih pripadnika JNA. Na jednoj strani su generali Života Avramović, Andrija Rašeta, Zvonko Jurjević, Nikola Kandić, Dobrašin Praščević, Mladen Bratić, Andrija Biorčević, Života Panić, Nikola Uzelac, Ratko Mladić, Milan Vuković, Pavle Strugar i Špiro Niković. Na drugoj strani generali i pukovnici Martin Špegelj, Anton Tus, Sveto Letica, Janko Bobetko, oba Stipetića, Imre Agotić, Feldi, Domazet, Pecotić, Tonković i Gorinšek. (Poznavao sam sve osim Vukovića i Mladića.) Nikada nisam pomislio i sada mi, do kraja, nije sasvim jasno da su se međusobno potukli, jer većina od njih nije bila ekstremno nacionalistički orijentisana, mada je među pomenutima bilo pojedinaca na obe strane koji i ranije nisu raščistili sa nacionalnim pitanjem.

– Kod Vukovara i Dubrovnika je vojnostrategijski i politički izgubljen rat. Nastupalo se prepotentno. Da li se mjesec dana borilo za Vukovar radi prestiža?

– Zašto se odustalo od planova prema Zagrebu, Pločama i Splitu? Da li se to dogodilo zbog poraza kod Vukovara i zaustavljanja na Neretvi ili iz drugih razloga? Na to pitanje mogu odgovoriti oni koji su tu ratovali po planovima “Sablja”, “Nož” i “Paunov skok”, s jedne strane, i oni sa drugim planovima, sa druge strane.

Poslije potpisivanja primirja, rat je prenet u BiH, jer se dva rata (uz raniji u Sloveniji), istodobno ne mogu voditi.

Pod zaštitu UN 1991-1992. stavljaju se sljedeća područja u Hrvatskoj:

– Istočna Slavonija (Beli Manastir, istočno od Osijeka, Vukovar, Vinkovci - krajnji istok), koje čini 49% Hrvata, 30,4% Srba i 20,5% ostalih (Hrvati i ostali u većini). To je prostor od 2.153 m2.

– Zapadna Slavonija (Grubišno Polje, Daruvar, Pakrac, Nova Gradiška - zapadni dio, Novska - istočni dio), koje čini 43,3% Hrvata, 35,4% Srba i 21,3 ostalih (Srbi su u većini u Pakracu). To je prostor od 2.112 m2.

– Krajina (Kostajnica, Petrinja, Dvor na Uni, Glina, Vrgin Most, Vojnić, Slunj, TitovaKorenica, Donji Lapac, Gračac, Obrovac, Benkovac i Knin), koje čini 66,7% Srba, 28% Hrvata i 5,3% ostalih. Srbi su u većini u Dvoru na Uni (85%), Glini (60%), Vrgin Mostu (70%), Vojniću (91%), Korenici (76%), Donjem Lapcu (97,5%), Gračacu (82%), Obrovcu (66%), Benkovcu (57%) i Kninu (88%). Hrvati su u većini u općinama Petrinja (56%) i Slunj (72%). To je prostor od 8.262 m2.

Ukupno u sve tri UNPA zone Srbi čine 48,2%, Hrvati 38,2%, a 13,6% su ostali. Prostorno, to je 12.554 m2.

– Vojska Srpske Krajine formirana je od JNA, krajiške milicije i paravojnih snaga. JNA se povukla u Bosnu.

Relativno primirje u Hrvatskoj traje do ljeta 1992, a tada počinju parcijalne ofanzive i operacije za vraćanje južne Dalmacije (rejon Dubrovnika)*) i pomoć hrvatskim snagama u Hercegovini i Posavini. Ova operacija se završila odbacivanjem snaga sa Neretve, deblokadom Dubrovnika i sporazumom na fregati “Avenger” (24. septembra 1992), koji su potpisali general Pavle Strugar, komandant 2. armije, koju čine Podgorički, Užički i Hercegovački korpus, i general Zbora narodne garde Janko Bobetko, komandant tzv. južnog vojišta.

*) Hrvatska štampa ove operacije bilježi kao “Čagalj” (borbe za Neretvu, Mostar i Stolac) i “Tigar” (borbe za deblokadu Dubrovnika).

U toj situaciji bilo je evidentno da su višemjesečne borbe u Slavoniji i istočnoj Hercegovini i Vens-Ovenov plan (3. januara 1992), iskorišćene od hrvatske strane za predah i dobitak na vremenu.

– Januara 1993. počinje operacija - vraćanje Masleničkog mosta i zadarskog aerodroma, uz dosta gubitaka s obje strane. Ova operacija je za hrvatsku stranu bila od strategijskog značaja zbog spajanja sjeverne Hrvatske sa Dalmacijom.

– Operacija “Medak” ili “Medački džep” (septembra 1993), mada manja po obimu, značila je deblokadu i totalno uništenje nekoliko srpskih sela i to je bila druga tragedija Srba iz okoline Gospića. Te tri operacije su za hrvatsku stranu značile stvaranje povoljnih uslova za buduće akcije, a medačka akcija je bila dio tzv. “strategije spaljene zemlje”. Ove i sljedeće vojne akcije od strane Hrvatske vojske, međunarodni faktori (UNPROFOR) nisu mogli ili nisu htjeli spriječiti. Prostor Krajine u toj fazi brane 7. i 15. korpus.

– “Maestral 1994” i “Ljeto 94” su borbe za Livanjsko polje, Grahovo, Glamoč i Dinaru. Operacija je strategijskog značaja, jer su Krajina i Knin ostavljeni na cjedilu, iskompromitovana je odbrana Krajine i stvoreni preduslovi za “Oluju”. Gdje su “Dinarski korpus” i Karadžićeve snage na tom prostoru? Više su bježali nego što su se borili.

– Operacija “Bljesak”, snimana TV kamerama, počela je 1. maja 1995. čišćenjem zapadne Slavonije, a završena je vrlo brzo egzodusom i istjerivanjem Srba preko Save u BiH, deblokadom djela autoputa Zagreb-Beograd i razbijanjem 18. srpskog korpusa. U ovoj operaciji prvi put se predao veći broj vojnika (oko 1.000) 18. srpskog korpusa.

– Operacija “Oluja” (4. avgusta 1995), je cjelovita operacija strategijskog značaja, sa glavninom hrvatske vojske i policije, koordinirana sa prethodnim operacijama “Maestral” i akcijama 5. korpusa armije BiH. Trajala je 84 sata, a izvedena je sa 30 pravaca. Prema novinskim informacijama, plan “Oluja” se sastojao iz četiri dijela. “Oluja 1” je napad na Baniju, koju brani 39. korpus vojske RSK, i spajanje sa 5. muslimanskim korpusom. Ovaj dio “Oluje” završen je izvlačenjem glavnine 39. korpusa. Sa hrvatske strane operaciju izvode snage Zagrebačkog zbornog područja.

“Oluja 2” je napad na Kordun, koji izvode snage Karlovačkog zbornog područja. Kordun brani 21. srpski korpus, koji biva okružen i koji se glavninom, poslije pregovora, predao sa generalom Bunčićem na čelu.

“Oluja 3” je napad na Liku, koju brani 15. lički korpus. Napad vodi Gospićko zborno područje. Operacija je završena čišćenjem Like, spajanjem hrvatskih snaga sa 5. korpusom armije BiH i povlačenjem 15. korpusa preko Lapca i Srba u Bosansku krajinu.

“Oluja 4” je napad na sjevernu Dalmaciju i Knin, kojeg je branio 7. (kninski) korpus. Tu je i sjedište Generalštaba vojske Republike SK. Operaciju sa hrvatske strane izvodi Splitsko zborno područje.

Posle 47 mjeseci, nestala je Srpska Krajina, njena vojska i vojska Fikreta Abdića. “Oluja” je bila genocid nad srpskim narodom. Događaji su pokazali da Vojska Jugoslavije i Vojska Republike Srpske nisu pružile obećavanu pomoć vojsci Kninske krajine.

- Poslije “Oluje”, izvedena je operacija “Una” - borbe u Bosanskoj krajini (Drvar, Petrovac i Prijedor). Još nije razjašnjeno, iako se o tome u štampi raspravljalo i na srpskoj i na hrvatskoj strani, zašto su hrvatske snage išle preko Une, odnosno - zašto to područje Srbi nisu upornije i uspješnije branili...

“Oluja” je završila operacijom “Una” i to tamo (Drvar, Glamoč, Livno) odakle je krenuo hrvatski kralj Tomislav. I nije slučajno da se tuda planira cesta Zagreb-Dubrovnik. Tuđman hoće da se tu vrati. On se poslije “Oluje” hvali da je uspio otcjepiti hrvatsku državu. To je učinio kada su Milošević i JNA gurnuli Hrvatsku iz Jugoslavije. Kome on pripisuje “zasluge za hrvatsku samostalnost”? On je “osloboditelj“ zemlje koja je manje slobodna nego što je bila. On je “sprovoditelj” etničkog čišćenja. Da, za vrijeme njegove vlasti je prognano više Srba nego pod NDH. Jedni to ocjenjuju kao uspjeh, a drugi kao osudu. U pravu su ovi drugi.

– Svaka od pomenutih operacija ima svoje krakteristike. Do “Bljeska” i “Oluje” sve sam mogao da pratim samo na osnovu novinskih informacija i pretpostavki, te mogu da izvlačim samo opšte zaključke bez konkretnije analize, što i nije svrha mog bilježenja.


Nastavak slijedi...

“Počelo je 10. januara 1991. upadom naoružanih Srba u nacionalni park Plitvice.”

SA LICA MJESTA – IZ LIKE

– Iz pisma prijatelja iz Korenice - aprila 1991: “Počelo je 10. januara 1991, kada je grupa naoružanih, među njima i dosta nepoznatih sa strane, upala u zgradu Nacionalnog parka na Plitvicama i oružjem prisilila direktora Nikolu Lapova na ostavku, koji je i član Predsjednišlva SK Hrvatske. Dana 16. januara 1991. Lapov je sa preko 85% dobio povjerenje. U martu 1991. je “miting istine” pred Domom 6. divizije, sa zahtjevom da se Nacionalni park pripoji SAO Krajini. Dana 26. marta 1991. promjenjena Skupština općine Titova Korenica donosi odluku o pripajanju SAO Krajini. Zagreb poništava tu odluku, a 28. marta dolazi MUP Hrvatske. U sukobu su dva mrtva i oko 20 ranjenih. Prvog aprila dolaze tenkovi JNA od Slunja i sprečavaju sukobe. MUP obrazuje svoju milicijsku stanicu. Dana 13. aprila je neviđena pljačka, što Plitvice nikad nisu doživjele. Da li JNA čuva Plitvice? Poslije tih sukoba, neki predstavnik JNA izjavljuje: ‘Mi smo tu u ulozi mirotvorca, a ne da se bavimo šumskim kradljivcima i krivolovcima.’ Na kraju pisma, prijatelj rezimira: ‘Razočaran sam.’”

– Prvog aprila 1991. na sjednici Odbora Skupštine grada Beograda za opštenarodnu odbranu i društvenu samozaštitu, usvojeni su, pored ostalog, sljedeći stavovi:

“Građani Beograda smatraju da je ovo poslednja opomena svim organima u federaciji i republikama da se preduzmu mere kako bi se izbegli bratoubilaštvo i građanski rat.

Do mirnog rešenja moguće je doći opštenarodnim referendumom u Jugoslaviji, na kome će se svi narodi ravnopravno i dobrovoljno izjasniti u kakvoj državi žele da žive. Rezultati referenduma treba da predstavljaju osnov za izradu dokumenta o ustrojstvu Jugoslavije.

Očekuje se od nadležnih organa da sa područja Plitvičkih jezera i Titove Korenice povuku sve policijske snage, koje su na ovo područje došle sa strane. Upućuje se poziv privrednim organizacijama, društvenim ustanovama i drugim beogradskim institucijama da organizovano unapređuju saradnju i pomoć srpskom narodu u Krajini.

Organi Skupštine grada će koordinirati sa republičkim organima, preduzeti potrebne mere da se obezbedi potpuna informisanost o događajima u Krajini, ostvaruje saradnja i pomoć srpskom narodu sa područja Krajine. Time će doprineti i poseta delegacije Beograda ovim krajevima.”

Delegacija Beograda nije došla na Plitvice.

– Aktivni oficir - Ličanin (iz 5. armijske oblasti) sredinom 1991. izjavljuje: “Neki kapetan Dragan je na Udbini s oružjem. Niko ga ne dira. General Avramović, koji je došao iz Skoplja, otišao je i okružio se policijskim bataljonom na poligonu Slunj. General Praščević, načelnik Štaba, je glavni planer i u tu svrhu je došao iz Novosadskog korpusa i njegova je akcija, po odobrenju B. Jovića, u Pakracu. General Rašeta je spremao Srbe i davao im je oružje. Poznajem Mladića, Torbicu i Perišića - nacionalisti su. Nacionalista je i Cokić, kojeg je zamjenio Trifunović, koji nije nacionalista.”

– “Marš mira” na Plitvice (2. maja 1991) je u organizaciji SDS-a iz Knina. Od Korenice do Prijeboja ide se vozilima, a odatle pješke do Jezerca, gdje je tribina.

Prvi govori zubar dr M. Babić, koji zahtjeva da “Nacionalni park ostane deo krajinske države i da se povuče posada MUP-a Hrvatske”. Zamjera JNA “da je inertna i spora i zahtjeva da protjera hrvatsku vojsku preko Koranskog mosta”. Drugi govori drugi zubar, dr B. Božanić, predsjednik općinske skupštine i traži da se “dragulj Krajine pripoji srpskoj zemlji”. Treći je prof. P. Štikovac (iz Srba), koji poziva JNA “da topovske cjevi okrene na neprijatelje Jugoslavije”. Četvrti je penzionisani potpukovnik Jovo Korenica (možda je to Korica), koji govori o “neophodnosti sloge”. Peti govori dr V. Šešelj, koji je došao iz Beograda i izjavio “da će Skupština Srbije morati da prihvati odluku srpskog naroda da se Krajina prisajedini Srbiji... Vi ste na najisturenijoj fronti odbrane srpstva. Uveravam vas da nikada nećete biti usamljeni, vama osim SDS-a druge partije nisu potrebne... Obećavam vam da nećete biti ni izdati ni prodati. Nemamo ništa protiv da ustaški poglavnik F. Tuđman formira novu Hrvatsku, ali samo zapadno od linije Karlovac-Ogulin-Virovitica”. Dakle, od pet govornika samo je jedan iz Like. Poslije nekoliko kilometara pješačenja dio ljudi došao je kod Spomen-doma VI divizije, gdje su naišli na kordon transportera JNA. Tu su dr M. Babić, dr V. Šešelj, dr B. Božanić i Lj. Šolaja.

– Aprila i maja 1991. su ponovo i paralelno planule Kninska krajina i zapadna Slavonija. U Kninskoj krajini su eksplozije u kafićima Hrvata, miting na kojem Milan Martić obećava da će stići oružje iz Srbije, Hrvati demoliraju srpske kafiće, sukobi u Plaškom, miniranje pruge, protest radi formiranja hrvatske milicijske stanice u Kijevu. Martić najavljuje intervenciju JNA u Kijevu, Obrovcu i Bukovici. U Slavoniji je tuča u Borovu Selu, razoružanje patrole MUP-a zbog hapšenja G. Hadžića, vojni transporteri u Vinkovcima, u Lipiku eksplozija i pucnjava između Dalja i Borova Sela. Traži se intervencija JNA u Vukovaru, a međustranačko vjeće narodne odbrane Hrvatske traži da se osnivaju dobrovoljački odredi. Na drugoj strani je “srpska sloga zaštite”, razgovori da se stanje smiri, Boljkovac i Degoricija su u Vukovaru. Traju sukobi oko Dalja i drugdje.”, piše Ličanin iz Zagreba.

– Sve ovo što se dogodilo 1990. kada je počeo oružani ustanak i u proljeće 1991. značilo je da se ne može očekivati dobro i da ni jedna strana nije dorasla sporazumu. Jedni greše, jer dižu ustanak, a drugi, jer oštro i policijski žele da riješe pitanje Srba u Hrvatskoj, a obe strane su izabrale silu.

To što se dogodilo u Kninu 1990. i to što se dogodilo u Borovu Selu 1991, jasno je pokazalo da smo na ivici provalije, koja se ne može izbjeći. Borovo Selo je izabrano vjerovatno zato jer je blizu Srbije. Umjesto razgovora na djelu je nasilje, smišljeno stvaranje haosa i politika izvanrednog stanja.

Sastanak republičkih lidera u Splitu 1991. još jasnije pokazuje ciljeve. Tu je S. Milošević dao izjavu: “Gospodin Babić je predsednik naroda i građana koji tamo žive i on, siguran sam, izražava njihove interese i njihovu volju”. Slobodan Milošević ne odstupa od svoje politike priznanja SAO Krajine i Babića.

– Septembra 1991. sin ratnog druga piše: “Milicija Krajine i drugi (ima i vojske i grupa sa strane) uzimaju Ljubovo i Lički Osik. Čujemo da se od Gračaca ide ka Gospiću. Izgleda da iz Raduča sve ide. Napadnut je i Otočac topovima. Priča se da su u Gospiću Hrvati formirali čete dobrovoljaca (Brkljačić, Šimić, Tomljenović i jedan pop). Minobacačima je gađan Perušić. Artiljerija je gađala Gospić 30-31. avgusta, a poslije toga je usljedio napad na JNA (iznutra) u Gospiću. Napad na Gospić je išao iz pravca Metka. Zarobljen je general Kostevski (ili Krstevski), avioni su tukli Gospić. Tu je, priča se, izgubio glavu i neki vođa četnika iz Beograda - Giška. Gospićka kasarna je zauzeta od Hrvata sredinom septembra, a napad od Bilaja odbačen je.”

– Prijatelj iz Korenice januara 1992. priča: “Na Plitvicama je sve demolirano i opljačkano, a najočuvaniji je hotel u kome je bio MUP Hrvatske, u kojem su većina milicionari iz Istre, a među njima je bilo i nekoliko Srba. Mi Koreničani smo naoružavani od TO, JNA, SDS i SK PJ. Najviše oružja smo dobili iz Željave (garnizon nedaleko od Bihaća). Oružja ima dosta, pojedinci imaju čak i po tri komada. Na Poljanak i dalje prema Saborskom išlo se ovako - PA mitraljez plaši i puca preko sela, dva aviona lete iznad, dolazi nekoliko tenkova sa poligona Slunj i ide se dalje. Tu su kapetan Pavlović i major Fića (tako ih zovu). Ispaljeno je preko 900 zrna. Poslije su došli divizion iz Gnjilana i brigada iz Zrenjanina i mi iz TO Korenica. Na Poljanku je (13.11.1991) ubijeno 15-17 civila - Hrvata. Ostali su izbjegli, kako čujemo, u Crikvenicu.

Od Ličkog Petrovog Sela prema Vagancu, Drežniku i Slunju išla je neka brigada iz Bosne i stigli su do Veljuna. Poslije ova dva čišćenja, išli smo na smjene prema Dabru, Zalužnici i Ramljanima. Šešelj, Božanić, Šolaja i još neki upalili su sve. Strah nas je od vlasti iz Knina. Govori se o srpskoj državi preko Bosne do Beograda.”

- Prijatelj iz Udbine, aprila 1992, u Beogradu priča o Lici: “Privredna i moralna katastrofa - ćutanje, ubijeno je 25 Srba (koji su bili protiv Knina) poslije dolaska UNPROFOR-a, oko 300 ranjenih i oko 100 mrtvih Koreničana i Udbinjana. Općina Korenica je proširena i dobila Saborski, Drežnik, Vrhovine i Lički Osik. Podlapača je jedina svijetla tačka - nije spaljena. Općina se smanjila za oko 1.400 ljudi. Strah nas je od milicije i četnika. Nikada Hrvati nisu prvi zapucali. Šume na periferiji Plitvičkih jezera se tamane a građa se odvozi. Ljuti smo na Kninjane. Hadžić je bez uticaja, a Martić je hrabar. U Drvaru je užasno stanje, otuda su dolazili i ratovali u Lici. Izbor Mesića (čujem da su njegovi porijeklom Ličani) je nerazumljiv potez, jer se Jugoslavija već počela raspadati. Priča se da je Mesić htio izbjeći teške sukobe i odbraniti Hrvatsku od onoga što joj se dogodilo. Srbi su pristali da ga biraju jer su ocjenili da je nemoćan i rekli neka se pod njim raspada i zato su pristali da dođe poslije B. Jovića.”


Nastavak slijedi...

“Srbija je očistila Hrvatsku od Srba. Sama Hrvatska, ako je i želela,
to ne bi smela ni mogla da učini da Srbija nije podigla Srbe protiv
njihove hrvatske domovine... Hrvatska ne može jedina odgovarati za taj
greh Srbije, ali može i mora ispraviti vlastite grehe prema Srbima. “
(Mirko Tepavac)

NEKOLIKO PITANJA I ZAKLJUČAKA

– Da li je mirnim putem bilo moguće rješiti aktuelna pitanja? Na ovo pitanje, odgovor je potvrdan. Status Srba u Hrvatskoj mogao se rješiti maksimalnom garancijom prava Srba. Tuđmanova vlast nije smjela, i ne može ni u budućnosti, negirati prava Srba, a Srbi nisu smjeli da negiraju suverenost Hrvatske. Tuđman i Rašković (HDZ i SDS) su zajednički rušili demokratske snage u Hrvatskoj, pa pošto se nisu usaglasili na vrijeme, rasli su ekstremizmi na obe strane i onda su se problemi počeli rješavati silom. Prenošenjem rata u BiH, bez obzira na trenutni prekid u Hrvatskoj, sve se više otežavao opšti položaj Srba u Hrvatskoj. Ekstremni Srbi u Hrvatskoj nisu išli samo na to da odbrane krajeve sa većinskim srpskim življem, već su ofanzivom, i uz pomoć JNA u jednoj fazi rata, htJeli da uzmu što više teritorija. U rat sa svim snagama išlo se onda kada su se Srbija i JNA uvjerile da samo ustankom Srba, kao oblikom rata, ne mogu razbiti Hrvatsku.

– Vojna strategija srpske strane, u prvoj fazi rata, bila je da se ustankom i stvaranjem srpske države u Hrvatskoj, prvenstveno uz pomoć JNA, zauzmu Baranja i dio istočne Slavonije - taj najbogatiji dio zemlje i stavi pod kontrolu cio tok Dunava i da se izbije na Neretvu. Uporedo se vršilo i etničko čišćenje i rušenje, što je predstavljalo osnovu strategije i taj cilj je, posmatrano sa srpske strane, ispunjen. Hrvatska strana je pokušala to da odbrani i zaustavila je rat, ne na Dunavu, nego na liniji ispred Osijeka, Vinkovaca i Županje i na Neretvi.

Srpska strana nije uspjela presjeći Hrvatsku na liniji Okučani-Pakrac-Virovitica.

Srpska strana, podržana od JNA, uspjela je izbiti, najgrublje rečeno, na donji tok Kupe, ali bez Sunje, Siska, Karlovca, Ogulina i do Gospića i tu liniju hrvatska strana je počela da učvršćuje.

Crnogorsko-srpska strana sa JNA, uzela je Konavlje i došla do Dubrovnika; bila je nadmoćna, a hrvatska strana se povlačila.

Krajem novembra 1991. cilj JNA i paramilitarnih snaga je i dalje linija Virovitica-Karlovac-Karlobag, zauzeti Osijek, Sisak (preko Kutine), Karlovac, Zadar-Dubrovnik. Za takav cilj je postavljen odgovarajući raspored snaga, ali nije realizovan.

– Karakteristika ove faze rata 1990. i 1991. su ofanziva JNA i djela Srba iz Hrvatske i defanziva hrvatske vojske, sa zauzimanjem garnizona JNA. Stvoren je širok front, koji je, s obzirom na odnos snaga, strategijski bio mnogo nepovoljniji za srpsku stranu, pogotovu kada je, bez većeg prisustva jedinica JNA, srpska strana praktično obrazovala samo jednu liniju odbrane, sa malom dubinom i “paučinastim” rasporedom. Takav strategijski položaj nije bio jednostavan ni za hrvatsku stranu. Decembra 1991. penzionisani general moje generacije kaže: “Dobijen je rat za Srbiju od Timoka do Kupe. Rat je opravdan, mada osvajački.” Na pitanje šta ja mislim - rekao sam: “Da li je dostignut stategijski cilj i da li je rat završen. Brzo ćemo se uvjeriti da će rat u Hrvatskoj biti izgubljen.”

– Od samog početka bilo je jasno da se Krajina i njena vojska (najprije operativne zone, pa korpusi) ne može održati, jer je bila neprirodno stvorena, nejačka i teritorijalno rastegnuta, izuzev u istočnoj Slavoniji, koja je direktno naslonjena na Srbiju. Od 1991. do 1995. Srbi u Krajini postepeno su zaboravljani i prepuštani sami sebi, što je povećavalo demoralizaciju tamošnjeg stanovništva. Pokazale su se nesposobnost i nevoljnost trupa Ujedinjenih nacija da ostvare zaštitu. Porazno su djelovali ignorancija Beograda i Pala, koji su izmanipulisali Srbe u Hrvatskoj, i strah od rata u Srbiji.

– Sve je to na kraju omogućilo “Oluju” (avgusta 1995), koja predstavlja laku vojničku pobjedu HV-a, poraz Vojske Krajine, ali i najveći politički poraz Srba i poraz Hrvatske. Bilo je to potpuno etničko čišćenje, koje je obavila Hrvatska uz pomoć ekstremnih Srba. Zajedno su tako zadovoljili želju F. Tuđmana, koji je egzodus velikodušno pomagao, a pri tom licemjerno pozivao Srbe “da ostanu”. Prestonica Krajine (Knin) je prva pala, i to ne samo zbog tako postavljenog cilja hrvatske strane. Oko 11.000 m2 vraćeno je u sastav Hrvatske države. Krajina je gotovo ostala bez Srba, a od onoga što je ostalo, mnogo je poubijano. Broj ubijenih poslije “Oluje” izgleda da je približan broju poginulih u borbi.

– Rat u Hrvatskoj, uprkos svemu što se dogodilo, nije bio sukob srpskog i hrvatskog naroda. HDZ i SDS su bile i ostale nacionalističke stranke, a SDS je kao takva i nestala. Bilo im je zajedničko to što žele da sruše komuniste, a nacionalistički nastup bio je karakterističan za obe strane. Retorika SDS i Raškovića išla je od kulturne na političku autonomiju, zajednicu šest općina, do formiranja “državotvornog” nacionalnog vjeća. Događaji su se brzo odvijali: prvo, HDZ sprečava referendum Srba koji je pravno neupotrebljiv, zatim SDS organizuje otimanje oružja i formira naoružane grupe, a Hrvatska organizira zapljenu oružja rezervne milicije i kupuje oružje vani. Svaka akcija i postupak s jedne strane izazivao je reakciju na drugoj i koristio se kao povod za pojačanu propagandu i širenje straha. Najjednostavnije rečeno, za ovo su krive vođe HDZ-a i SDS-a i njihovi sufleri. Kada se ispucala sva municija srbovanjem i hrvatovanjem, dolazi do nasilne homogenizacije “svi Srbi u jednoj državi” i “hrvatski suverenitet na cjelokupnoj teritoriji”. Raste strah, što razbuktava mržnju jednih prema drugima. Počinje terorizam - teroristi i provokatori angažuju se na obe strane.

Da li su svi Hrvati neprijatelji Srba i svi Srbi neprijatelji Hrvata? Nisu. Oko pobune djela Srba u Hrvatskoj nema dvojbe. Tvorci i očevi pobune su van Knina i Srba u Hrvatskoj.

– Mnogi se spore oko datuma početka pobune. Jedni smatraju da je sve počelo 17. avgusta 1990. barikadama oko Knina, drugi da je to maj 1990. kada je bio tzv. Sabor Srba u Srbu, treći pišu da je to 24. mart 1990. - miting na Petrovoj gori, (gdje glavna zvjezda, penzionisani general Dušan Pekić, ostavlja utisak da želi da diriguje iz štaba pobune). Neki misle da je to prvi miting u Kninu februara 1990, pobuna TVIK-a i Kistanjska “Zora”, a neki opet smatraju da je to 4. juli 1989. kod Lazarice na Kosovu Polju. Rat počinje kada se ozbiljnije puca (a to se dogodilo 1990), i ne počinje odmah, već uz kraće ili duže pripreme.

Dakle, nesporno je da je raspad SFRJ u Hrvatskoj počeo ratom u Kninskoj krajini po velikosrpskom konceptu. Odatle se proširio na nacionalno izmješana područja i sve drugo, pa i kasnije stvorena osovina Beograd-Knin-Pale, predstavlja samo njegov nastavak.

– Tuđmanov režim je tvrdom nacionalističkom linijom i isprovocirao i stvorio uslove za pobunu Srba u djelovima Hrvatske. Ustavni poredak Hrvatske je bio ugrožen na najgrublji populistički način.

– Razrada generalne ideje, njeno “prizemljenje” na konkretno tlo i realizacija, povjereni su “krajinskom ideologu”, dr Jovanu Raškoviću, koji će povezati Knin i zvanični Beograd. Za političku i vojnu operativu nađeni su ljudi odgovarajućeg profila i određene faze su povjerene Milanu Babiću. Goranu Hadžiću, Milanu Martiću, Miletu Mrkšiću i drugima, pri čemu se, u većini slučajeva, bez obzira koliko oni pokušavali da se nametnu i da djeluju kao nezavisne vođe, na njih računalo na ograničen rok i to uz uslov apsolutne poslušnosti. Logikom jedne nerazumne politike, svi su se oni, prije ili kasnije, našli u makazama prvobitnih i u novonastalim okolnostima isforsiranih direktiva, što ih je činilo nepodobnim, budući da im je rok upotrebe brzo isticao.

– JNA je, praveći planove da uhapsi generala Špegelja, snimila i film o njemu januara 1991. Tačno je da je Špegelj pravio planove, naoružavao i uvozio oružje, da mu je Tuđman dao povjerenje, da je formirao ZNG kao embrion hrvatske vojske. Ali je tačno i to da je taj isti i takav Špegelj relativno brzo zamjenjen. JNA je pomogla njegovu smjenu. Poslije Špegelja dolazi dr Stipe Džodan, koji je zbog nacionalšovinizma bio u zatvoru šest godina i 1971. postao “hrvatski mučenik”. Tuđman ga imenuje za ministra odbrane u vrijeme rata u Sloveniji, čime je najavio šta želi da radi. Njegove parole u predizbornoj kampanji 1990. obećavaju “hrvatsku lisnicu u hrvatskom džepu”, “hrvatsku strojnicu na hrvatskom ramenu” i “Hrvatsku do Zemuna”. Skupljao je novac po Americi, Kanadi, Njemačkoj i kupovao oružje. Dakle, Džodan je u ljeto 1991. ministar na čelu odbrane Hrvatske. Džodan i njegovi saradnici opravdali su povjerenje više nego Špegelj i Boljkovac.

– Strategija JNA u tzv. ratu “niske intenzivnosti” propala je zbog težnje da sruši novostvorene vlasti, a homogenizirala je Hrvatsku. Rat dobija karakter osvajačkeog rata za teritorije, a za Hrvatsku postaje odbrambeni i narodni - “domovinski”. Tim ratom JNA je učvrstila Tuđmana i postala nepoželjna. Hrvatska politika je napravila dosta grešaka, a najveće je počinila zato što nije bila u stanju da predvidi agresivne strategije i što je potcjenjivala značaj srpskog pitanja u Hrvatskoj.

– Mirovni plan Z-4 iz septembra 1994. (Zagreb + Amerika + Rusija + Evropska unija + Ujedinjene nacije - preko ambasadora), ili “Nacrt sporazuma o Krajini, Slavoniji, južnoj Baranji i zapadnom Sremu” predviđao je autonomiju za 11 općina oko Knina i Gline sa dosta elemenata državnosti u okviru Republike Hrvatske. Predviđao je i demilitarizaciju Krajine u roku od tri do pet godina, ali sa svojom policijom, prema etničkom sastavu stanovništva iz 1991. godine. Na istoku (Slavonija, zapadna i istočna) predviđao je lokalnu samoupravu pod hrvatskom upravom. Tu bi upravljale snage Ujedinjenih nacija do pet godina, uz demilitarizaciju tog područja za tri mjeseca.

Kod rukovodstva Krajine plan je naišao na odbojnost, čak su odbili da prime i kopiju tog plana, a Slobodan Milošević je odbio da primi tvorce plana Z-4 rječima da “neće da interveniše u dijalogu Knina i Zagreba, jer nije ključni elemenat u pregovorima”. Tadašnji predsjednik Krajine Milan Martić je izjavio: “Republika Srpska Krajina nije ni razmatrala plan Z-4, niti je meni poznato šta sve sadrži... RSK se neće vratiti u Hrvatsku. Imamo snaga da sve ovo privedemo kraju i da se suprotstavimo i jačem neprijatelju nego što je Tuđmanova Hrvatska, da bismo jednog dana živjeli u zajedničkoj državi svih Srba.” Ovu izjavu je dao kada je bio u društvu sa Radovanom Karadžićem. Kasnije su plan Z-4 odbili: Borislav Mikelić, Udruženje Srba iz Hrvatske u Beogradu, Mihajlo Marković u ime SPS-a, Vojislav Šešelj, Vojislav Koštunica, Patrijarh Pavle i Zoran Đinđić u nešto blažoj formi.

Plan Z-4 podržali su i izjavili da ga treba prihvatiti: Građanski savez Srbije i Srpski pokret obnove, izjavama Žarka Koraća i Vojislava Vukčevića. Ovakav odnos prema planu Z-4 iskoristio je Franjo Tuđman i 1. maja 1995. zauzeo zapadnu Slavoniju, a kasnije išao i dalje. Plan Z-4 nije bio antisrpski plan i, da je bilo pameti, trebalo ga je prihvatiti, jer bi mirno rešenje zasnovano na njemu donjelo daleko manje bolne posljedice za Srbe u Hrvatskoj.

– Kakva je bila sudbina 5. zagrebačke armijske oblasti i Vojno-pomorske oblasti u Splitu? Operativni dio komande 5. armijske oblasti, pod generalom Avramovićem, seli se iz Zagreba na poligon Slunj, odatle na Kozaru, a potom se dio te komande uklapa u komandu 2. armije u Sarajevu. Za načelnika štaba te armije postavljen je general Dobrašin Praščević, a za pomoćnika za politički rad ranije zarobljeni general Milan Aksentijević. Sličnu sudbinu doživljava 5. vazduhoplovni korpus koji se seli iz Zagreba u Bihać, a potom u Bosnu. Djelovi 32, 10. i 13. korpusa učestvuju u ratu u Sloveniji, povlače se u Hrvatsku, a potom djelovi 13. korpusa u istočnu Hercegovinu; 32. korpus biva blokiran i zarobljen, a 10. je nestao negde na Kordunu i Baniji.

Organizacija Vojno-pomorske oblasti se također rasula. Postepeno su nestajali vojno-pomorski sektori Pula i Šibenik i Kninski korpus. Taj korpus koji je kasnije služio kao osnova za formiranje Vojske Krajine, samostalno djeluje u ratu u Hrvatskoj i Bosni, ali i on konačno nestaje. Nestaju i svi kasnije formirani operativni zonski štabovi i, na kraju, 7. sjeverno-dalmatinski, 15. lički, 18. zapadno-slavonski, 21. kordunaški, i 39. banijski korpus i 11. baranjsko-sremski korpus Vojske Krajine sa komandantom Milanom Martićem i načelnikom GŠ generalom Miletom Mrkšićem.

– Ako se prihvati sentenca da nam je istorija učiteljica, za tragičnu sudbinu Srba i Krajine nije teško pronaći primjere u prošlosti. Svetozar Pribićević, koji je jedno vrijeme bio sa Pašićevim radikalima i srpskom dinastijom, kada je pao u nemilost kralja Aleksandra, rekao je: “Bili smo ludi i nismo slutili kuda idemo! Vođa hrvatske opozicije Stjepan Radić je razumio kraljeve metode i zato je ubijen 1928.” Pribićević se 1925. razišao sa kraljem, a 1927. odbio unitarizam, da bi 1929. bio konfiniran u Brus (Srbija). Masarik je intervenisao i Pribićević je iz Brusa stigao u Prag. Sreo se sa Ivanom Meštrovićem, Prežihovim Vorancom i Miroslavom Krležom.

Nikola Pašić je osudio Svetozara Pribićevića zbog unitarizma i Stjepana Radića za zalaganje za samostalnost Hrvatske u okviru Jugoslavije. Svetozar Pribićević je u knjizi “Dictature du Roi Alexandre” 1933. osudio diktaturu. U pomenutoj knjizi, pored ostalog, rekao je: “Pomagao sam im stvarati veliku Srbiju, a oni su me odbacili. Ponašaju se kao Mrnjavčevići u srpskoj narodnoj pjesmi - gradili su grad na Bojani; to što su po danu napravili (vila im je to) po noći porušila. To da u temelje zidaju ljudske glave ne pomaže im.”

O metodama srpskih ideologa i političara iz Beograda mogu, ako hoće, da govore Srbi iz Hrvatske, koji su sa njima sarađivali: Milan Martić, Milan Babić, Borislav Mikelić, Mile Mrkšić, Goran Hadžić, Dušan Pekić i drugi. Svi su oni iskorišćeni, pa zatim konfinirani, bez šanse da odu u Prag, sa mogućnošću da se nađu u Hagu. Niko od njih ni po čemu nije pribićevićevskog kova; možda je Tuđman pojavom dr Raškovića slutio mogućnost da još jednom može da se dogodi Pribićević, ali to se, sticajem okolnosti, nije ostvarilo.

– Isto tako, niz ratobornih hrvatskih nacionalista, ni malo dostojnih Stjepana Radića, među kojima su Franjo Tuđman, Vice Vukojević, Dalibor Brozović, Gojko Šušak, Šime Džodan, Vladimir Šeks, Merčep, Mate Boban i drugi, uključujući i neke “vojskovođe”, zaslužuju da se u Hagu pridruže generalu Blaškiću, koga su možda tamo i poslali da sami tamo ne bi išli, ali teško da će ova žrtva biti dovoljna.

– Najprije, 1991/92. Hrvatsku, odnosno Republiku Srpsku krajinu je napustila JNA, a kasnije su pobjegle i paravojne snage dr Šešelja, Arkana i drugih - najvatreniji zagovornici Velike Srbije, i ostavili na cjedilu Martićevu i Mrkšićevu vojsku, koja je nestala 1995. godine, kada je hrvatska vojska počela “oslobađati” taj dio Hrvatske.

– Franjo Tuđman je dvoličan, a to su i ekstremni Srbi. Nestali su Srbi iz Hrvatske (a zna se da je među njima mali broj “četnika”, kao što je i mali broj Hrvata “ustaša”). Nestaće i F. Tuđman, ne samo zbog “Oluje”, nego i zbog oduzimanja imena Trgu žrtava fašizma u Zagrebu, zbog poistovjećivanja Srba sa SDS, zbog svog djela odgovornosti za rat, zbog dogovora oko podjele Bosne i Krajine, zbog dovođenja ustaša na značajna mjesta u Hrvatskoj, zbog Merčepa i sličnih, zbog masakra Srba kod Gospića i drugdje. Nestaće zbog svog cinizma prije “Oluje”, kada je tvrdio da srpskom stanovništvu garantuje sva prava. Da li su djelovi Like, Korduna, sjeverne Dalmacije i Banije žrtvovani nagodbom bezobzirnih političara za komad Podunavlja i uski pojas Podrinja?

– Političari i vojnici iz tzv. Srpske Krajine su nestali i snose dio odgovornosti. Izgon i samoizgon Srba iz Hrvatske je gori od svih seoba i egzodusa Srba u istoriji. Sudbina tih krajeva, koji su sada mrtvi, jeste i biće dugo zasebna tema. Pitanje Srba u Hrvatskoj ostaje i dalje jedno od najvažnijih pitanja Hrvatske. Zašto su se digli, zašto su podnjeli velike žrtve, zašto su istjerani ili napustili Hrvatsku, zašto je to jedan od najvećih gubitaka ovog rata? Ostalo je još od 150 do 180.000 Srba (3% od ranijih 12%), malo se, do sada, vratilo, a koliko će se još vratiti? Sukob Srba i Hrvata 1990-1995. je najteži međunacionalni sukob u istoriji, neuporedivo teži nego onaj iz II svjetskog rata.

– U” “Oluji” su nestale dvije paradržave - RSK i Republika Zapadna Bosna, koju je Fikret Abdić proglasio u vrijeme srpskih ofanziva. To je radikalno promjenilo geostrategijski izgled Hrvatske i BiH.

– SRJ i Srbija za poraz krive RSK, jer nije prihvatila plan Z-4, a onda Karadžića, koji nije pomagao RSK i nije pristao na podjelu 51:49%. Druga strana, RSK i RS optužuju Srbiju i SRJ što nisu poslale pomoć. Srbi iz Hrvatske s pravom optužuju i Miloševića i Karadžića. Razbijenoj vojsci RSK je rečeno da će se reorganizovati u Bosanskoj krajini. Od toga nije ostalo ništa - ona se jednostavno raspala i pretvorila u izbjeglice. Slab otpor te vojske i povlačenje su u prvom redu posljedica strategijske odluke da se ona povuče.

“Olujom” je zatvoren krug - najprije su Srbi progonili (1990-1992) Hrvate, a onda Hrvati Srbe 1995. Taj dio Hrvatske ostaje kao spomenik suludom projektu etničkog čišćenja.

Dalja dejstva Hrvatske vojske i vojske u BiH 1995. zaustavljena su Dejtonskim sporazumom, a da toga nije bilo, poraz bi bio još veći.

– Za Tuđmana se često govori da je Titov general, mada je dobro poznato da je to davno prestao da bude, da je po Titovom nalogu poslat na raspored Vladimiru Bakariću, da je u Titovo vrijeme bio osuđivan. A kada je došao na vlast, samo je potvrdio da je upravo žestoki protivnik osnovnih postavki Titove koncepcije i njegovog djela. Rušeći ono što je Tito stvarao, Tuđman i aktuelna hrvatska vlast žive u pogrešnom uvjerenju da je “lijepa naša” ojačala, a ona je oslabila. Greši Tuđman kad smatra da je Hrvatska jača bez Srba, greši kad sam sebe uvjerava, pokušavajući i druge da uvjeri, kako su iz Hrvatske pobjegli ili otjerani “četnici”. Na ovaj ili onaj način, Hrvatsku je napustio najveći dio Srba, partizana i njihovih potomaka, baš onih koji su se u Drugom svjetskom ratu borili, a poslije njega zalagali za jaku Hrvatsku i predstavljali most za integracije na širim prostorima, prirodno i istorijski upućenim na zajedništvo.

Jer, sada ispražnjeni srpski krajevi u Hrvatskoj (Ličko Kamensko, Petrova Gora, Šamarica, Bukovica, Papuk...) bili su centar antifašističke borbe, koja je i Hrvatskoj i hrvatskom narodu značajno pomogla da opere obraz od ustaštva kojem se Tuđman danas klanja. Teško je zato povjerovati da će on ikada obići opustošene partizanske krajeve Hrvatske i kleknuti na stara i nova groblja Srba i Hrvata, kao što je to učinio Brant. Njemu su od moralnog čina značajnije zastave, crveni tepisi, šarene uniforme i medalje. Samo poslije “Oluje” odjednom je podjelio 168.487 odlikovanja. Više medalja zakačio je i sam sebi. Svoja nova odličja, međutim, ne bi trebalo da mješa sa onim starim, partizanskim, bio bi to pravi sarkazam a ne samo paradiranje karikature od ličnosti i morala, koju on zapravo predstavlja.

– U petogodišnjem ratu (1990-1995) u Hrvatskoj, stotine hiljada ljudi primorani su da napuste svoje kuće. U Lici je takvih bilo s obje strane. Najprije su 1990. i 1991. “otišli” Hrvati iz Ričica, Lovinca, Podlapače, oko Plitvica do Plaškog i deo Srba iz okoline Gospića i Otočca. A kasnije, 1995. godine, gotovo svi Srbi iz Plaškog, preko Dabra, Škara, Ličkog Osika, Divosela, Metka, sa tzv. prve proklete linije – crte do izvornih djelova Zrmanje, Butušnice, Krke, Cetine, Une, Drenovače i Ličkog Petrovog Sela. Posljedice su više nego strašne i stalno natjeruju na razmišljanje o uzrocima i likvidaciji posljedica. Uzroci ovako dramatičnog egzila su u strategiji etničkog čišćenja s obe strane. Totalno je narušena etnička slika naše Like. Zaokupljeni smo pitanjem o povratku izbjeglica, tog uslova svih uslova da Hrvatska bude pravna i prava država – a ona to sada nije. Lika bez Srba nije Lika. Ratne rane nisu zacijeljene. Vjerujem u neke promjene i povratak barem 50% jednih i drugih. Koliko budućnost Like i Srba zavisi od njih samih, koliko od vlasti u Hrvatskoj, a koliko od međunarodne zajednice? Od sva tri faktora, a prvenstveno od prva dva (samih Srba i Hrvata), jer su oni i tim redom krivi i odgovorni za takav svoj položaj, koji nikad nije bio teži, bez obzira što su hrvatsko-srpski unutrašnji sukobi u Hrvatskoj imali izvorište spolja.

Povratak Srba i Hrvata i pomirenje su nužni sa stanovišta obostranih interesa.


Nastavak slijedi...

“Neće li Velika Srbija srušiti sumnjivu ravnotežu
između Srba, Hrvata i Muslimana u BiH.”
(Sociolog Veljko Rus)

“Dvije su bitne karakteristike svih ratova -
osvajanje teritorija i primjena najtežih
oblika nasilja, u suštini genocida”
(Pukovnik Ahmed Đonlagić)

RAT – RATOVI U BOSNI I HERCEGOVINI (1991 – 1995)

“Sve smo mogli mi… Ali, i tada i danas, smatram da bi
pravovremena intervencija rezultirala boljim rešenjem –
nego što je Dejton i ne bi došlo do tragedije do koje je došlo.”
(Ričard Holbruk)

“Srpski i hrvatski nacionalistički lideri mogu,
istina, pokušati da dođu do kompromisa ali,
uglavnom, na račun trećih. Ne isključujem
mogućnost da Bosna plati ceh!”
(General-pukovnik Koča Popović)

BIH PRED RAT U SLOVENIJI I HRVATSKOJ

Poslije izbora, novembra 1990, nacionalne stranke u BiH bile su više preokupirane konstituisanjem tropartijske vlasti nego problemima koje je nametala jugoslovenska kriza. Raspodjelile su čelne republičke funkcije i resorne položaje u vladi, odnosno njenim institucijama. Sporili su se oko funkcije Bogića Bogićevića, člana Predsjedništva SFRJ, jer je Karadžić nastojao da ona pripadne nekom iz SDS, što nije prihvaćeno.

Ljudi, koji su u većini vjerovali obećanjima nacionalnih stranaka, osjetivši se prevarenim, pokrenuli su u početku 1991. talas štrajkova, ali je taj socijalni bunt prigušen međustranačkim sukobima.

Političkom scenom počelo je da preovladava (tro)nacionalno jednoumlje, prožeto mitovima i obojeno klerikalnim sadržajima sve tri konfesije koje se pojavljuju kao politički faktori. Takvo stanje ispoljilo se i u funkcionisanju Skupštine. Iako su na izborima ukupno osvojile samo 44% glasova, nacionalne stranke su pretendovale na to da predstavljaju volju “svojih” naroda. Napustile su građansku opciju, koja je bila dio izbornih obećanja. Njihovi poslanici su se pojavljivali kao predstavnici Srba, Muslimana ili Hrvata. Pošto ni jedna stranka u Skupštini nije imala apsolutnu većinu, zbog oprečnih globalnih ciljeva nisu pristajale na kompromise, a istovremeno su bile protiv “preglasavanja” u Skupštini, koja je imala multietnički i višestranački sastav. Shvativši da u takvoj Skupštini neće moći imati podršku za svoju politiku, protiv parlamentarnog (većinskog) odlučivanja prva se pobunila Srpska demokratska stranka (SDS). Blokirala je rad Skupštine i negirala legitimnost odluka koje nisu odgovarale njenim ciljevima i politici (čija je suština bila da svi Srbi moraju da žive u jednoj državi).

Sociološka istraživanja su pokazivala da se većina stanovništva BiH opirala eskalaciji nacionalističkih raskola. Ali, kako su mediji iz Beograda i Zagreba dominirali BiH prostorom i indukovali sve više onoga što je bilo negativno i šovinizmom natopljeno u srpsko-hrvatskim odnosima, koji su bili čvorište jugoslovenske krize i sudbonosni za BiH, situacija se počela mjenjati u negativnom smislu.

Iako široka javnost još nije shvatala opasnosti koje je po nju nosila opcija o podjeli BiH, u vrhovima sve tri nacionalne stranke ona je postajala osnova njihove politike. U SDS i HDZ BiH ta politika se počela provoditi u ostvarivanju dva povezana zadatka: ilegalnog formiranja paravojnih formacija i politikom “teritorijalizovanja” pretenzija na dijelove BiH. U te sukobe se uključivala i SDA i to na takav način što se prikazivala neutralnom, mada je u praksi naginjala na stranu HDZ. Počelo je rastakanje BiH i opšta paraliza njenih institucija, a nacionalizam je počeo da gospodari životom.

Sredinom 1991. Predsjedništvo i Vlada BiH su bili nemoćni da se odupru procesima koji su paralisali i najosjetljivije poluge vlasti. O tome govori izjava ministra unutrašnjih poslova (Delimustafića), koji je na sjednici Vlade (8. juna) izjavio da je republički MUP “totalno blokiran stranačkim i nacionalnim podjelama, te da uveliko liči na libanonsku policiju”. Okrivio je Izetbegovića, Karadžića i Kljujića, da su povezani sa (kriminalnim) podzemljem.

Bosna i Hecegovina je bila dezorganizovana, sistem vlasti paralisan, međunacionalni sukobi u porastu, a privreda u kolapsu.

Nacionalne stranke su imale različit odnos prema BiH kao multietničkoj zajednici. SDS je imala negativan stav. Jaka struja u HDZ (tzv. hercegovačko krilo) imala je sličan odnos, dok su se drugi dijelovi te stranke kolebali između te i bosanske opcije, koja je bila za jedinstvenu BiH. SDA je težila da se BiH sačuva i osigura njen ravnopravni položaj s drugim jugoslovenskim republikama.

Gledajući šire regionalne prostore, nijedna od nacionalnih grupa u BiH u njima nije imala apsolutnu većinu.

Tako, na primjer, u Hercegovini od oko 456.000 stanovnika, 47,8% su Hrvati, 26,3% Bošnjaci (Muslimani), 20,4% Srbi, a 4% su Jugosloveni. Imajući u vidu te činjenice, HDZ je mogućnost da zagospodari Hercegovinom vidjela u povezivanju zapadne Hercegovine i okolnih opština u kojima je hrvatsko stanovništvo većinsko. Od 755.895 građana hrvatske nacionalnosti u BiH, u opštinama koje čine zapadnu Hercegovinu bilo ih je 138.819 (18,3%)*), a kada se njima priključe Hrvati iz Livna, Prozora, Mostara, Stoca i Neuma, onda na tom prostoru hrvatski etnos dobija većinu (od 63,3%), što je omogućavalo toj stranci da osigura dominaciju na većem dijelu Hercegovine, tj. stvaranje - tzv. Hrvatske zajednice Herceg-Bosna i njeno povezivanje sa Hrvatskom.

*) Statistički podaci su iz popisa stanovništva marta 1991.

Regionalno i republičko rukovodstvo SDS je na stanovištu da se granica između “srpskih” i “hrvatskih” teritorija u Hercegovini uspostavi na Neretvi. Od oko 93.000 Srba, istočno od Neretve živjelo je oko 85.000. SDS je oživjela ideju o tzv. staroj Hercegovini i nastojala da se u nju uključe Kalinovik, Foča, Goražde, Čajniče i Rudo. Tako uobličena oblast imala bi 182.607 stanovnika, od toga 101.104 (55,3%) Srba. Ovim povezivanjem eliminisala bi se bošnjačka većina (od 55,4%) u gornjem Podrinju i ostvarile teritorijalne veze sa Romanijom i Glasincem, gdje je srpsko stanovništvo bilo većinsko.

U 29 krajiških i srednjebosanskih opština živjelo je 1.263.482 stanovnika, od toga 126.794 (10,0%) građana hrvatske, 473.378 (37,4%) bošnjačke i 566.269 (44,9%) srpske nacionalnosti, a 59.553 (4,7%) Jugoslovena. Imajući u vidu takvu međunacionalnu situaciju, krajiško i republičko rukovodstvo SDS rješilo je da postojeću stvarnost izmjeni, regionalno da poveže (u srpsku autonomnu oblast) oko 20 opština u kojima je ostvarena politička dominacija, da stvara uslove za integraciju najvećeg djela Bosanske krajine sa onim područjima Hrvatske gdje su Srbi većinsko stanovništvo, i da priključi “srpskim” prostorima i uže “srpske” cjeline i pojedina naselja iz opština gdje Srbi nisu većinsko stanovništvo. To djeljenje i spajanje vršilo se bezobzirno i trajalo je do kraja rata.

U istočnoj Bosni, bošnjačko stanovništvo je ostalo u većini (iznad 50,1%). Imajući u vidu tu činjenicu, rukovodstvo SDS je regionalizaciju u toj oblasti vršilo na užim područjima, objedinjavanjem dvije ili tri opštine. Na toj osnovi od proljeća 1991. počelo je stvaranje tri srpske autonomne oblasti: romanijske, semberijsko-majevičke i birčanske.

Između Sarajeva i Vlasenice srpsko stanovništvo je većinsko u opštinama Sokolac i Han Pijesak. Da bi se od njih stvorila srpska autonomna oblast (SAO), u maju 1991. izdvojena je iz Sarajeva - paljanska opština i priključena SAO Romanija koja je tada imala 37.489 stanovnika, od toga 25.149 (67,0%) Srba, 11.386 (30,0%) Bošnjaka i 799 (2,1%) ostalih. U SAO Semberije i Majevice uključene su opštine (Bijeljina, Lopare i Ugljevik) sa 154.837 stanovnika, od toga 89.940 (58,0%) Srba, 52.941 (34,4%) Bošnjaka, 1.861 (1,2%) Hrvata, 5.090 (3,3%) Jugoslovena i 5.007 (3,2%) ostalih.

Reorganizacija, koju su vršila rukovodstva SDS I HDZ, obuhvatila je 50 od 109 opština u BiH. U njima je vršeno i paravojno organizovanje. Rukovodstva tih stranaka nisu krila da se sve to radi da bi se ti regioni BiH uključili u Srbiju i Crnu Goru, odnosno Hrvatsku, kada se za to stvore uslovi.

U junu 1991. je Tomislav Šipovac, član Glavnog odbora SDS izjavio: “Za nas BiH kao suverena, samostalna, posebno antisrpska državna tvorevina u kojoj bi Srbi bili manjina, ne dolazi u obzir. Mi smo za federalnu, jedinstvenu BiH u Federativnoj Jugoslaviji. Svaki drugi model za nas je neprihvatljiv. Između Srba u BiH i drugih dijelova jedinstvenog srpskog naroda ne može biti državnih granica i neće ih biti. U slučaju rušenja Jugoslavije i stvaranja nezavisne bosanske države mimo naše volje, došla bi u pitanje cjelovitost Bosne. Bosanska krajina, koja obuhvata više od dvadeset opština, pripojila bi se SAO Krajini i, preko Slavonije, vezala se sa Srbijom. Istočna Hercegovina sa romanijskom regijom išla bi sa Crnom Gorom. Uspostavljene bi bile i druge regije, tj. kantoni, kao što su dobojski, semberijski, ozrenski... Ali smatram da (bi) te podjele, posebno u naznačenim granicama, bilo nemoguće izvesti mirnim putem.” Nastavljajući te zloslutne misli, Šipovac se upitao: “Kako, na primjer, podjeliti Sarajevo”, i odgovorio: “Ono je dobrim dijelom u romanijskoj regiji. Ukoliko, pak, dođe do podjele putem građanskog rata, te granice bi bile iracionalne. Ne bi važilo samo etničko pravilo, postavilo bi se i istorijsko, a posebno pravo jačeg! Ali pozivanje na takvu vrstu rješenja može pasti na um samo ljudima van pameti. Srpski narod je, ponavljam, prije svega za BiH u današnjim granicama u Federativnoj Jugoslaviji” (D. Čičić, “NIN”, br. 228, jun 1991.)

U vrijeme kada su nacionalistički sukobi narasli, a vođstva nacionalnih stranaka ostala ukopana iza suprotstavljenih ciljeva, u raspravama oko položaja BiH i njenog preuređenja po nacionalnoj osnovi, vođa SDS, R. Karadžić je zaprijetio ratom u kome će “Muslimani vjerovatno nestati sa lica zemlje” (M. Tomić, “Nedjelja”, 20. oktobar 1991.) I u tim okolnostima su SDA i HDZ ostale na zahtjevu da BiH mora imati ravnopravan položaj sa Srbijom i Hrvatskom i da mora biti suverena i nezavisna. Konferencija u Hagu je insistirala da se BiH izjasni o svojoj sudbini. Političkoj javnosti bilo je jasno da Muslimani ne mogu prihvatiti cjepanje BiH, Srbi – dozvoliti da ih trećina živi van matice u dvije države (BiH i Hrvatska), a Hrvati, naročito oni iz Bosne, da ih veći dio ostane van Hrvatske. Analizirajući te dileme, komentator je zabilježio: “Pa tako svaka hladna analiza nužno dolazi do avnojevskih principa kao zasad jedino moguće polazne tačke za zajedničko rješenje. Ništa bolje, naprosto nije pronađeno” (T. Loza, “Nedjelja”, 20. oktobar 1991.) Tih dana je u Skupštini BiH izglasana opcija za nezavisnost i suverenost BiH.

Na proglašavanje BiH za nezavisnu i suverenu državu, rukovodstvo SDS je reagovalo povlačenjem poslanika iz Skupštine (prije glasanja o nezavisnosti), organizovanjem referenduma “o opstanku srpskog naroda u Jugoslaviji” (novembar 1991) i predlogom vođstvima SDA i HDZ da te stranke počnu pregovore “kako bi se kriza rješila političkim sredstvima i izbjegao građanski rat”, i obrazovanjem Skupštine srpskog naroda BiH od poslanika SDS koji su napustili Skupštinu BiH.

Predloge za pregovore SDA je uslovila time da se ne može pregovarati o tome da su Muslimani narod i da je “BiH suverena ni gram više ni gram manje od Srbije i Hrvatske”. HDZ je poziv za razgovor shvatila kao ultimatum, pa je njen bosanski lider Stjepan Kljujić, tražio da SDS ispuni dva uslova: da se njeni poslanici vrate u republički parlament i da se “distancira od vojnog odlučivanja” (E. Štikovac, “Vreme”, 16. decembar 1991). Na te zahtjeve SDS je odgovorila Rezolucijom novoformirane Skupštine o formiranju Republike srpskog naroda BiH (9. januara 1992).


Nastavak slijedi...

“To je čuveni tzv. plan RAM. Cilj je bio da se BiH
očisti od muslimanskog naroda i da se podjeli linijom
bivše podjele rimskog carstva.”
(Književnik Vladimir Srebrov)

PODJELA BIH

Rat u BiH se mora posmatrati povezano s ratom u Hrvatskoj. Ratne ciljeve, i u ovom slučaju, odredile su one snage koje su razbile jugoslovensku državu, a početak seže u vrijeme prije raspada SFRJ i otvaranja jugoslovenske krize, koja se zaoštrila poslije izbora u Sloveniji i Hrvatskoj 1990, kada se aktueliziralo pitanje preuređenja jugoslovenske državne zajednice po dvije opcije: federalna ili konfederalna.

Prije slovenačkog zahtjeva za “razdruživanjem”, vladajuća oligarhija u Srbiji je odustala od cjelovitosti jugoslovenske države. Te političke snage su ocjenile da ne mogu ostvariti dominaciju nad SFRJ, posebno nad Slovenijom i Hrvatskom, pa su se opredjelile da dopuste izlazak Slovenije iz SFRJ i da stvore srpsku državu, čije će se zapadne granice protezati linijom Virovitica-Karlovac-Karlobag. Ekspanzija na zapad nije bila cilj samo nacionalističkih srpskih stranaka, nego je kao nacionalni program i vladajućih i opozicionih snaga pretočena u operativne planove JNA, o kojima piše Veljko Kadijević u knjizi “Moje viđenje raspada” (str. 125-136).

Široki sloj vladajućih i opozicionih pobornika nacionalne države u kojoj će živjeti svi Srbi, bio je svijestan da se ona može ostvariti samo ratom. Ljudi iz tih krugova, ranije, a posebno u proljeće 1991, “govorili su u odajama Patrijaršije, ponavljajući procjene memoranduma akademika, da rat za Veliku Srbiju neće odnijeti više od 70 hiljada srpskih života” (Dragan Veselinov, “Borba”, 20-21. avgust 1993)

U okviru tog ratnog cilja, podrazumjevalo se uključivanje (“uramljivanje” – po planu “RAM”) Bosne i Hercegovine u novu srpsku državu, koja bi teritorijalno ličila na onu iz programa četničkog pokreta iz 1941, koju je pokušao da ostvari u Drugom svjetskom ratu (Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda, tom XIV/l, dok. br. 6 i br. 34).

Nacionalističko vođstvo Hrvatske (na vlasti od aprila 1990), imalo je u vidu ne samo samostalnu hrvatsku državu, izdvojenu iz SFRJ, nego i aspiracije prema Bosni i Hercegovini. Ono je kao minimum tražilo da Hrvatska dobije ono što je sporazumom Cvetković-Maček 1939. dobila Banovina Hrvatska, u koju je uključeno trinaest bosansko-hercegovačkih srezova (Dragan Čičič, “NIN”, 28. juna 1991).

Glavni razbijači SFRJ pokušali su da te oprečne ciljeve pomire. Na sastanku predsjednika Srbije Slobodana Miloševića i predsjednika Hrvatske Franje Tuđmana, 25. marta i u aprilu 1991. u Karađorđevu i Belju, koliko je do sada poznato, glavne teme razgovora bile su podjela Bosne između Srbije i Hrvatske i obaranje Ante Markovića sa čela SIV-a. Od proljeća 1991. do danas, u štampi je objavljeno više nagađanja o tome šta se dogodilo u Karađordevu i Belju. Prvi nagovještaj o tome da je dogovarano o podjeli BiH dao je Tuđman u londonskom “Tajmsu”, kada je izjavio da bi, radi rješavanja jugoslovenske krize, najbolje bilo podijeliti tu jugoslovensku republiku. Poznato je, međutim, da je ta izjava - čim je naišla na negativne reakcije u javnosti - pripisana jednom od njegovih savjetnika. Članke i komentare, čak i mape o podjeli BiH donijeli su juna 1991. zagrebački listovi “Globus” i “Danas.”

Sa dogovorom u Karađorđevu i Belju bila je upoznata i nova vladajuća vrhuška u Sarajevu. Njeni srpski i hrvatski eksponenti stajali su iza mentora iz Beograda i Zagreba, a oni iz muslimanskih redova su se opirali tim namjerama. Povodom te srpsko-hrvatske nagodbe, Alija Izetbegović je izjavio: “... Hrvatska i srpska strana su se u svojim isključivostima toliko zaplele da se izlaz skoro ne vidi. Ipak, ključ rata ili mira drži Milošević”, i dalje: “... Uostalom, nama je nuđena nekakva muslimanska država i mi smo to odbili”. Na pitanje novinara (Dragice Pušonjić): “Ko Vam je nudio?”, Izetbegović je odgovorio: “Bili su to djelioci Bosne i Hercegovine, a djelioci su - zna se - Milošević i Tuđman. Mi smo tada jasno i nedvosmisleno odgovorili: hoćemo građansku republiku BiH, jer, da se razumijemo, to je jedino realno i moguće” (“Borba”, 16. avgusta 1991)

O razgovorima u Karađorđevu oglašavao se i dr Dušan Bilandžić, zvanični savjetnik Tuđmana i učesnik u radu grupe eksperata, nadležne da ponudi rješenje srpsko-hrvatskog spora (“Oslobođenje”, 22. septembar 1991). U zagrebačkom “Slobodnom tjedniku” (septembra 1991), pod naslovom “S Miloševićem sam dogovarao o podjeli Bosne”, Bilandžić je naveo i sljedeće: “Srbija je hrvatskoj strani otvoreno rekla da cijela BiH, osim zapadne Hercegovine, mora pripasti Srbiji. Na pitanje šta je sa rezultatima Drugog svjetskog rata, koji je stvorio sve republike, pa i BiH, Srbi su rekli da oni ni pod kojim uvjetima ne priznaju pravo građanima BiH da oni mogu imati svoju državu.” Rečeno je i sljedeće:”Čak kada bi Jugoslavija ostala kao federacija, mi Srbi ne priznajemo avnojevske granice. Hrvatska strana, iznenađena rigidnim memorandumskim stavovima srpske delegacije, prekida razgovor...” U nastavku teksta se govori da je hrvatska strana u te pregovore ušla “sa željom da se izbjegne rat zbog BiH i da se postigne neki sporazum koji bi i Srbiji i Hrvatskoj omogućio da mirnim putem ostvare svoje nacionalne države...”.

Dobar poznavalac jugoslovenskih prilika, dr Bogdan Denić, na pitanje novinara: “Verujete li u ono što tvrdi Ivan Zvonimir Čičak, da postoji sporazum Tuđmana i Miloševića o podjeli Bosne?”, odgovorio je: “Taj dogovor postoji, ali nije formalizovan ni u kakvim dokumentima. To je jedan od razloga zbog čega on ne štima bolje nego što štima. Štimovao bi i bolje da su se konkretnije dogovorili. Tuđman je mnogo manje vešt političar od Miloševića i on ne čuje ono što ne želi da čuje...” (Dragan Bisenić, “Borba”, 9. jul 1993).

Tuđmanovi saradnici, Stipe Mesić i Josip Manolić, oglasili su se (kada su se razišli sa Tuđmanom), o dogovaranju u Karađorđevu. Mesić je izjavio da je on predložio Borisavu Joviću da se održi razgovor između njega i Tuđmana, na jednoj, i Jovića i Miloševića, na drugoj strani, kako bi se izbjegao rat. Milošević je prihvatio tu inicijativu, pa se sastao sam sa Tuđmanom u Karađorđevu. Mesić tvrdi da ne zna “šta su se dogovarali, ali se vidjelo kako su se procesi odvijali i kako je rat eskalirao” (Paripović, “Borba”, 14-15. maj 1994). U pismu Tuđmanu (16. aprila 1994), Manolić je određen i kaže: “… od početka ste išli na podjelu Bosne i Hercegovine sa Srbijom. Nalijepili ste se na Miloševićev lijepak u Karađorđevu i na tome do kraja nastojali...” (“Politika”, Beograd, 20. april 1994).

Dogovor o djeljenju BiH našao se i u izvještaju Helsinškog odbora za ljudska prava. U njemu se kaže: Postoje podaci da je deoba po principu 70:30 odsto u korist Srbije dogovorena na Belju i u Karađorđevu, pre otpočinjanja oružanih sukoba, uz jasno izraženu viziju srpskih stručnjaka da na toj teritoriji više neće biti Muslimana…” (“Naša borba”, 4. april 1995)

Iako su dogovori o podjeli Bosne počeli u Karađorđevu, uz obezbeđenje i druge usluge vojne ustanove, general Kadijević o njima nije rekao ni jednu riječ. On je glavne protagoniste razbijanja Jugoslavije (svijesno) ostavio u tami. Ta “zaboravnost” ili “omaška” nije bila posljedica neznanja i neobaviještenosti, nego promišljen čin prikrivanja glavnih aktera jugoslovenske tragedije.

Ima osnova da se vjeruje da je srpska strana odustala od daljeg dogovaranja poslije razgovora u Belju, jer je prihvatila opciju da dopusti izlazak Slovenije iz SFRJ, a da vojno porazi novu vlast u Hrvatskoj i uspostavi nove granice na pomenutoj liniji Virovitica-Karlovac-Karlobag. Već tada je u srpskom establišmentu, u onom kako oko vladajućih struktura, tako i u onom koji je pripadao opoziciji (izuzimajući uski krug demokratski orijentisanih pojedinaca i grupa), dogovorno ili prećutno prihvaćen konsenzus o srpskim nacionalnim ciljevima i o ratu kao sredstvu da se oni ostvare.

Ratom u Hrvatskoj dio projekta o Velikoj Srbiji privremeno je ostvaren do kraja 1991. Prihvatanjem Vensovog plana, režim u Srbiji stvorio je pretpostavke da realizuje maksimalističke ciljeve. Međutim, priznavanjem Hrvatske i Slovenije (januara 1992), ta izvjesnost je dovedena u pitanje. Cijeneći novu realnost i težeći da učvrsti svoje pozicije preko Drine, vladajući krugovi u Srbiji riješili su da obnove pregovore o podjeli BiH. Ima osnova da se tvrdi da je inicijativa potekla sa hrvatske strane. Uoči Nove 1992. Tuđman je izjavio “da srpske nacionalne pretenzije treba zadovoljiti podjelom BiH, pa će i pritisak za proširenje Velike Srbije na hrvatsku teritoriju biti oslabljen” (R. Arsenić, “Politika”, 10. januar 1992). To je bio signal za nova dogovaranja. U Zagrebu su se sastali dr Nikola Koljević i Franjo Boras (SDS i HDZ iz BiH) sa Tuđmanom i saradnicima. Prema onom što je procurilo u javnost, saglasili su se da “nestane turska imperijalna tvorevina” i da se, kako je izjavio Tuđman, u BiH osnuje”nekoliko srpskih, nekoliko hrvatskih i više od jednog, ali nikako manje od dva, kantona za svojeglave i neposlušne Muslimane...” (Tihomir Loza, “Nedelja”, Sarajevo, 26. januar 1992). Sudeći po stavovima koje su zauzimale delegacije SDS i HDZ BiH, može se zaključiti da je načelan dogovor postignut, a pošto nisu usaglašena teritorijalna pitanja, obje strane su se zbog toga sastajale u Gracu (Austrija).

Poslije uspostavljanja primirja u Hrvatskoj, Evropa je, prateći aktivnost glavnih protagonista rata, zapazila i u javnost pustila informaciju o polučasovnoj zajedničkoj šetnji Miloševića i Tuđmana (9. februara 1992), u parku briselske palate Egmon (poslije IX sjednice Karingtonove konferencije o Jugoslaviji), vezujući to ćaskanje za nastavak dogovora o podjeli Bosne, koji su počeli u Karađorđevu (M. Klarin, “Borba”, 8. april 1992).

Februara 1992. u Gracu su se (tajno)sastali Josip Manolić i Radovan Karađžić. Taj susret je zabilježen u javnosti (“Vreme”, Beograd, 9. mart 1992. i “Nedjelja”, 15. mart 1992). Zapadne diplomate su došle do mape podjele BiH, nacrtane u Gracu, što je podstaklo njihovu odluku da ubrzaju priznavanje BiH, vjerujući da će time spriječiti njenu podjelu i rat (Milena Dražić, intervju s Horstom Grabertom, “Borba”, 20-21. mart 1993). Izgleda da se pregovarači nisu dogovorili oko nekih regiona u dolini Save (tzv. koridor) i Kupreške visoravni, pa je oko tih područja došlo do oružanih sudara snaga Republike Hrvatske i Hrvatskog vijeće odbrane (HVO), na jednoj, i jedinica JNA, na drugoj strani. Počeli su 20. marta, kada je, u stvari, i počeo rat u Bosni i Hercegovini.

Slijedeći susret oko podjele Bosne imao je Karadžić u Gracu (5. maja 1992), sa Matom Bobanom (“Borba”, 6. i 15. maja 1992). Tada su regulisana neka tekuća pitanja (razgraničenje u Hercegovini i uspostavljanje primirja) i stvarane su osnove za kasnije koordinirano djelovanje SDS i HDZ na diobi BiH.


Nastavak slijedi...

“U Jugoslaviji Narodna armija je u toku čitave
1991. godine radila na rušenju Republike BiH uz
oslonac na srpski narod i Srpsku demokratsku stranku za BiH.“
(Pukovnik dr Mehmedalija Bojić)

BOSNA I HERCEGOVINA - OPERATIVNA OSNOVICA ZA RAT U HRVATSKOJ I NEPOSREDNE PRIPREME ZA RAT

Procesi u BiH u mnogom su zavisili od raspleta jugoslovenske krize, ali i od značaja koji je svaka od sukobljenih strana davala bosansko-hercegovačkom prostoru u operativnim planovima. To se može zaključiti i iz onoga što je saopštio i V. Kadijević. On piše: “Glavne ideje iz osnovne zamisli na kojim su razrađeni planovi upotrebe JNA na cijelom jugoslovenskom prostoru su bile: poraziti hrvatsku vojsku potpuno, ako situacija dozvoli, obavezno u mjeri koja će omogućiti izvršenje postavljenih ciljeva; ostvariti puno sadejstvo sa srpskim ustanicima u Srpskoj Krajini; omogućiti dovršenje izvlačenja preostalih dijelova iz Slovenije; posebno voditi računa da će uloga srpskog naroda u BiH biti ključna za budućnost srpskog naroda u cjelini. Tome prilagoditi lociranje snaga JNA” (V. Kadijević, n.d. str. 134).

Približavanjem rata u Sloveniji i nastavka rata u Hrvatskoj, intenzivirao se SDS u Bosanskoj krajini i istočnoj Hercegovini, jer su ti prostori dobijali sve veći značaj za projektovane operacije JNA u Slavoniji, ka Zagrebu, Splitu i Dubrovniku. Došlo je do još tješnjeg povezivanja komandi JNA i rukovodstava SDS u BiH.

Jedna od značajnijih akcija bio je upad milicijskih i drugih formacija iz Knina u Titov Drvar, kao i smotra pred funkcionerima SDS i narodom (28. juna 1991). Time se (opet na Vidovdan) manifestovalo povezivanje Kninske i Bosanske krajine u vrijeme kada je počinjao rat u Sloveniji U istoj funkciji je bila i promocija akademika dr J. Raškovića za predsjednika banjalučkog Srpskog demokratskog saveza “Otadžbinski front” i “vidovdanska skupština” u Bosanskom Grahovu, na kojoj je usvojena Deklaracija o ujedinjenju Kninske i Bosanske krajine.

Tim aktima, uz saglasnost Beograda, željelo se politički povezati te prostore, koji su bili važna operativna osnovica za rat u Hrvatskoj, i prisiliti SDA da se opredjeli za opciju tzv. krnje Jugoslavije, koja je tih dana plasirana u javnost. Pojavila se i tzv. beogradska inicijativa o istorijskom sporazumu Srba i Muslimana, a splasnula je tek kada su se SDA, HDZ BiH i većina opozicionih stranaka, opredjelile za suverenu i nezavisnu BiH.

Ratna histerija je zahvatila cio jugoslovenski prostor. U Srbiji i Crnoj Gori je (početkom jula 1991) izvedena djelimična mobilizacija. Desničarske opozicione stranke (SRS, SPO, SNO) ubrzano su formirale paravojne formacije, same ili u saradnji sa JNA i SUP-om Srbije (SRS je tada od JNA dobila više od 30.000 automata). Isto su činile i vladajuće partije u Srbiji i Crnoj Gori, prikriveno ili preko paravojnih organizacija. Djelovi tih formacija su krenuli preko BiH na ratišta u Hrvatskoj ili su se zadržali u nekim krajevima BiH.

Ratne pripreme zahvatile su veći dio BiH. U istočnoj Hercegovini su (srpske) paravojne formacije preuzele kontrolu saobraćaja, a uz podršku organa unutrašnjih poslova pod kontrolom SDS. Isto su činile (hrvatske) paravojne jedinice u zapadnoj Hercegovini. S obe strane Neretve preduzeta je mobilizacija. Početkom jula dolazi do djelimične mobilizacije i u Bosanskoj krajini.

Predsjedništvo BiH (muslimanski i hrvatski dio), imalo je rezervisan ili negativan stav prema vojnim pripremama i upotrebi JNA sa teritorije BiH u ratu u Hrvatskoj. Tražilo se da se odgodi slanje regruta u JNA. Oko toga su se zaoštravali odnosi između nacionalističkih stranaka, naročito između SDS i HDZ. U BiH se javio snažan otpor njihovoj ratnoj politici (antiratni miting u Sarajevu, upad građana u Skupštinu u toku zasjedanja i pohodi velikih grupa građana iz Sarajeva, Zenice, Jajca, Doboja, Brčkog i drugih mjesta u Beograd.)

Armijski vrh je u antiratnim akcijama vidio prepreke koje su mu kvarile operativne zamisli, jer nepopunjene jedinice nije mogao upotrebiti u skladu sa planovima. Zato se obrušio na proteste “roditelja, majki, sestara, mirotvoraca, pacifista itd. širom Jugoslavije”, ukazujući da “takvih akcija nije bilo u Hrvatskoj protiv hrvatske vojske, iako je ona izvršila opštu mobilizacju” (V Kadijević, str 136).

Od jula 1991. širili su se ratni sukobi u Hrvatskoj, gdje je srpsko stanovništvo bilo većinsko. Oni su se prenosili i na bosanske pogranične krajeve u dolini Une (Bosanski Novi i Bosanska Kostajnica). Umnožavali su se i incidenti (Vlasenica, Teslić, Modriča, Gradačac, Velika Kladuša i dr) između JNA i milicije i lokalnih organa vlasti.

Grupisanje JNA za operativne poduhvate iz BiH na pravcima Bosanska Gradiška-Virovitica, Bihać-Karlovac-Zagreb, Mostar-Split i iz Herceg Novog i Trebinja ka Dubrovniku i dolini Neretve, izazivali su usijavanje međunacionalnih i međuljudskih odnosa u BiH, ali i u Srbiji i Crnoj Gori. Za planirane operacije bilo je nužno dovesti nove jedinice JNA ili postojeće popuniti rezervistima iz Srbije i Crne Gore ili iz krajeva BiH, gdje ih se moglo mobilisati i motivisati za rat u Hrvatskoj.

U takvim okolnostima, Predsjedništvo BiH zauzelo je antiratni stav i oduprlo se mobilizaciji i upućivanju regruta iz drugih republika u jedinice JNA na teritoriji BiH, s čim se nisu saglasili Nikola Koljević i Biljana Plavšić. Isticano je da BiH, sa 32.000 milicionara i 100.000 rezervista i TO, može obezbjediti mir na svojoj teritoriji. Generalštab JNA se nije obazirao na stav Predsjedništva BiH, već je rješio da se jedinice JNA u BiH popune dijelom rezervista iz Srbije i Crne Gore, koje su u BiH počele pristizati od sredine septembra 1991. Dio tih rezervista je bio agresivan i izazivao incidente, a slično su se ponašali pojedinci iz jedinica Užičkog i Titogradskog (Podgoričkog) korpusa, koji su (u septembru 1991) izbili u istočnu Hercegovinu. To je naišlo na osudu dela javnosti. Mirovnjaci iz Titograda ocjenili su “da slanje crnogorskih rezervista van Crne Gore i nedolično ponašanje u Hercegovini znači uvlačenje ove republike u građanski rat” i da je time “crnogorski režim od ratnohuškačkog postao i stvarno ratni...” (“Borba”, 25. septembra 1991).

Ratom u Hrvatskoj, pogranični krajevi BiH se susreću s prvim talasom izbjeglica: u dolini Une stanovnici srpskih naselja sklanjaju se u susjedne bosanske krajeve; ispred jedinica JNA u istočnoj Hercegovini u izbjeglištvo kreću mještani iz muslimanskih i hrvatskih sela ka Mostaru, Splitu i Dubrovniku. Početkom oktobra, jedinice Titogradskog korpusa porušile su selo Ravno. U isto vrijeme, ispred paravojnih formacija HVO počinje egzodus srpskog stanovništva iz Mostara i Čapljine ka istočnoj Hercegovini.

U Bosanskoj krajini, ratni problemi rješavaju se - sa stanovišta potreba JNA i političkih snaga kojima ona služi - uspješnije nego i u jednom kraju BiH. Dvanaestog septembra je opšta mobilizacija, na koju se srpsko stanovništvo odaziva. Peti korpus JNA (Banja Luka) izrasta u najsnažniju operativnu jedinicu i u jesen 1991. postiže zapažene rezultate u Zapadnoj Slavoniji.

U tom periodu rata u Hrvatskoj, u BiH vlada “haos na svim nivoima”. Vlada se ne sluša, milicija se usteže da razoruža pripadnike paravojnih formacija, koji sve više postaju paralelni “čuvari reda”. Septembra 1991. republički MUP saopštava da je Republika puna oružja, koje je podjeljeno po nacionalnoj osnovi, navodeći mjesta lokacije srpskih i muslimanskih paravojnih odreda i ističući kako hrvatske paravojne jedinice stiču iskustva na ratištima u Hrvatskoj i blokiraju saobraćajnice oko Travnika da bi spriječili odvoženje naoružanja iz tamošnjih fabrika u jedinice JNA.

Ta konfuzna situacija, u vrijeme kada operacije u Hrvatskoj, uključivši i one oko Dubrovnika, sve do ušća Neretve, zapinju i nailaze na otpor hrvatskih snaga, prisilila je Generalštab JNA da, zbog nedostatka snaga, odustane od prodora iz Mostara prema Splitu.

Radi svih ovih problema, u Sarajevu je (15. oktobra 1991), održan sastanak između Predsjedništva i Vlade BiH (B. Plavšić, N. Koljević i drugi). S bosanske strane izražavano je uvjeravanje da se ništa neće uraditi protiv JNA, a Kadijević je obećao da će sve učiniti da se ratni sukobi ne prenesu na BiH. U saopštenju s tog sastanka navedeno je da će JNA obezbjediti međunacionalni mir u BiH i razoružati paravojne formacije. Kadijević je taj sastanak i njegove rezultate prešutio u svojoj knjizi.

Četnički vojvoda V. Šešelj, došao je novembra 1991. u Trebinje da izvrši smotru jedinica JNA. Taj prividno marginalni slučaj pokazivao je koliko je odmakla saradnja vladajućeg režima u Srbiji i armijskog vrha sa jednom pronacističkom strankom. Pošto je bilo izvjesno da Republika srpskog naroda BiH (kasnije Republika Srpska) neće moći da se mirnim putem izdvoji iz BiH, srpski (i armijski) politički vrh je računao sa vojnom opcijom. Ona se zasnivala na superiornom položaju JNA, posebno na BiH prostoru, u odnosu na moguće protivnike, to jest, oružane snage i paravojne formacije Hrvatske, kao i na one snage TO, milicijske jedinice i paravojne sastave u BiH, koje u vrijeme početka ratnih operacija mogu biti pod kontrolom političkih snaga koje će se suprotstaviti izdvajanju “srpskog” dijela iz BiH. Ranije je pomenuto da je vojni vrh predviđao ključnu ulogu srpskog naroda u BiH za budućnost srpskog naroda i odgovarajući raspored snaga JNA radi osiguranja te uloge.

Poslije poraza i napuštanja Slovenije i djela Hrvatske, Generalštab JNA je zaključio da u BiH treba imati jake snage radi svake sigurnosti i radi podrške snagama u Srpskoj Krajini. Krajem 1991. odlučeno je da se snage na teritoriji BiH, zapadne Slavonije, Baranje, Korduna, Like i Kninske krajine objedine pod komandom novoformirane 2. armije, za čijeg je komandanta postavljen general Milutin Kukanjac. U to vrijeme, već je bila rasformirana komanda 5. vojne oblasti (Zagreb), a iz Slovenije i Hrvatske stigli su djelovi 13. korpusa (iz Rijeke) u Hercegovinu, 10. zagrebačkog korpusa - u Bihać i 14. ljubljanskog u Zenicu i Doboj. Operativno područje 9. kninskog korpusa je prošireno na južne djelove Bosanske krajine do linije Bosansko Grahovo-Livno-Kupres. Iz Hrvatske je prebaziran 5. korpus RV i PVO u Bihać i Banja Luku. Tako se januara 1992. na teritoriji BiH prikupilo osam korpusa JNA (sarajevski, tuzlanski, banjalučki, bihaćki, hercegovački, užički, titogradski i 5. korpus RV i PVO).

Iz rata u Hrvatskoj JNA je izašla pod teškom moralnom hipotekom zbog saradnje s paravojnim formacijama s četničkim obilježjima, razračunavanja s civilima, uništavanja naselja (Vukovar, Dubrovnik, Konavle i dr), istorijskih spomenika, bogomolja i drugih objekata. Pod uticajem HDZ-a, a više zbog nedjela koje su počinile pojedine njene jedinice na prostorima Hrvatske, zbog razaranja i svojatanja Dubrovnika “kao prestonice srpske Hercegovine i Crne Gore” i ponašanja u Hercegovini, većina Hrvata u BiH doživljavala je JNA kao okupatorsku vojsku (S. Cerović, “Vreme”, 9. decembra 1991).

U demokratskoj javnosti vladao je, takođe, nelagodan osjećaj zbog nedoličnog ponašanja pojedinih jedinica JNA. Zaokret je nastao svrstavanjem vrha JNA iza politike i ciljeva populističkog režima u Srbiji. To je od JNA udaljavalo i mnoge komuniste koji su bili u redovima SDP BiH, reformiste i druge demokratske stranke BiH, ali je, takođe, odvajalo komandne strukture JNA od onih koji se nisu svrstavali iza SDS BiH. U armijskim jedinicama se tada još uvijek nalazio veliki broj starješina vezanih za Savez komunista - Pokret za Jugoslaviju - kojima je bio bliži SDS i, posebno, režim u Srbiji, od lijevih demokratskih snaga u BiH. Sve je to uticalo da se u JNA otvori proces diferencijacije po nacionalnoj osnovi. Iz njenih redova su se osipali starješine i vojnici hrvatske i muslimanske nacionalnosti, jer je već bilo jasno da se JNA “nacionalno odredila i stavila u službu samo jedne političke stranke i zastupa njene interese”, a “raspoređena je na one teritorije koje je već od ranije kao srpske odredio R. Karadžić” (N. Sarač, “Nedjelja”, 1. marta 1992).

Pored JNA, u BiH je postojala i druga, važna strategijska komponenta vojne moći: snažni kapaciteti vojne industrije i infrastrukture za rat, a snage koje su gospodarile tim potencijalima imale su veliku prednost. U Novom Travniku nalazila se fabrika (evropskih mogućnosti) za proizvodnju artiljerijskog naoružanja, u Vogošći (kod Sarajeva), Goraždu, Konjicu i Bugojnu - preduzeća za proizvodnju municije i minsko-eksplozivnih sredstava; u Vitezu - proizvodnja eksploziva, u Sarajevu - fabrike za proizvodnju sklopova za tenkove, transportere, optičke i druge instrumente; u Mostaru - fabrika školskih i borbenih aviona i helikoptera. U Banja Luci - fabrika za izradu elektronskih uređaja i instrumenata. U Hadžićima (kod Sarajeva), Travniku i Banja Luci bili su remontni zavodi za održavanje i opravku raznih vrsta borbenih sredstava, a u Rajlovcu (kod Sarajeva) - Zavod za potrebe RV i PVO. Iako su u 1991. iz nekih od tih fabrika u Srbiju i Crnu Goru izmještene vitalne instalacije, postrojenja i tehnička dokumentacija, u BiH su ostali snažni vojnoindustrijski potencijali. Otuda će držanje ili preotimanje Goražda, Konjica, Viteza, Bugojna, Novog Travnika ili Vogošće, najčešće imati cilj da se ostvari kontrola nad proizvodnjom vojnih fabrika.

JNA je u BiH izgradila komandnu infrastrukturu, sposobnu da djeluje i u uslovima nuklearnog rata. Na području Sarajeva je postojalo komandno mjesto za operativno-strategijsko komandovanje, a oko Han Pijeska (ispod planine Žepe) komandno mjesto za strategijsko-operativnu komandu. U Foči i Konjicu podignuti su pod zemljom objekti za rad vojnih ili saveznih institucija. U rejonu Bjelašnice izgrađen je centar veze velikih mogućnosti, povezan sa manjim centrima i TV relejima i repetitorima. Izgrađena je mreža aerodroma sa radarskim i drugim instalacijama - aerodromi kod Bihaća (sa podzemnim hangarima), Tuzle, Mostara i Banja Luke i aerodrom za civilno vazduhoplovstvo kod Sarajeva. Za oružanu borbu bile su od značaja velike ratne rezerve opreme na tlu BiH.

Poseban vojni činilac u BiH bile su paravojne formacije pod kontrolom tri nacionalne stranke, odnosno njihovih mentora iz Srbije i Hrvatske. Te neregularne jedinice imale su, zbog specifičnog karaktera rata, veći značaj i ulogu nego što je bila njihova snaga. Njihova namjena je bila da podstiču, počinju, rasplamsavaju oružane sukobe i da izvršavaju “prljave” zadatke (masakri stanovništva, druge vrste nasilja i etničko čišćenje regiona od stanovništva protivničkih strana). Na muslimanskoj strani, njihov zadatak je bio da budu jezgro otpora i da služe za organizovanje Armije Republike BiH. Neke od muslimanskih paravojnih jedinica takođe su vršile nasilja. O organizaciji, brojnosti i naoružanju paravojnih jedinica, koje su formirane u BiH, ili su pristigle iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske, nedostaju potpuniji podaci, jer su formirane prikriveno, najčešće u saradnji sa policijskim organima i komandama JNA, Hrvatske vojske ili organa bezbjednosti, koji su bili u službi nacionalnih stranaka.

Koncem 1991. u BiH je legalizovana trgovina oružjem, koje je doturano mnogim kanalima i iz raznih izvora: iz skladišta JNA, preko ratnog plijena sukobljenih strana u Hrvatskoj, iz Srbije, Crne Gore i inostranstva. Javno se govorilo i pisalo o tome da se naoružanje paravojnih formacija vrši po stranačkoj osnovi. Pristalice SDS su oružje i opremu dobijali od JNA, iz Srbije i Crne Gore. Oružje za oružane snage HDZ stizalo je iz inostranstva i od jedinica hrvatske vojske. Privrženici SDA, oružje su dobijali iz islamskih zemalja preko Turske i Sandžaka. U 1991. je milicija u Sarajevu (na Bistriku) četiri puta otkrivala rakete u civilnim kamionima (umjesto banana), koje su iz Bara (Crna Gora) stizale u BiH! Poznavaoci trgovine oružjem tvrde da glavni akteri, koji su po pravilu ostajali u sjeni, nisu imali nikakvih “nacionalnih” predrasuda. Oni iz muslimanske sredine, prodavali su oružje i srpskim i hrvatskim paravojnim formacijama. Srpski “patrioti” su naoružavali muslimansku “Patriotsku ligu” i Paragine “hosovce”.

U okviru neposrednih ratnih priprema - fortifikacijske radove su izvodile jedinice JNA i paravojne formacije HVO i HOS-a i u zapadnoj Hercegovini i u srednjoj Bosni. Najviše podozrenja izazvalo je utvrđivanje topografskih tačaka oko Sarajeva, posebno uređivanje vatrenih položaja za artiljeriju i raketne sisteme oko Crepoljskog i Bukovika. General Đurđevac, komandant sarajevskog korpusa, je tvrdio da su ti radovi u funkciji potreba protivvazdušne odbrane. Ali, to nije moglo obmanuti ni domaću, a još manje evropsku javnost. Događaji koji će usljediti od aprila 1992. pa nadalje, razotkrili su i ovu vojnu tajnu.


Nastavak slijedi...

“U martu 1992. godine, mjesec dana pre srpskog napada,
ekstremna srpska partija Radovana Karadžića, SDS,
pokušala je da izvede puč u Sarajevu.”
(Mark Tompson)

NEUSPIO PUČ U SARAJEVU

Uporedo sa vojnim pripremama besmislenog rata, sve strane su intenzivirale političke pripreme za ratni sukob. U to se umješala i međunarodna zajednica, pokušavajući da ga spriječi kompromisom. U decembru 1991. je Predsjedništvo BiH podnijelo Evropskoj zajednici (EZ) zahtjev da i BiH prizna kao nezavisnu i suverenu državu. Tim povodom je Alija Izetbegović izjavio: “Morali smo izabrati između tog da budemo nezavisna država ili da postanemo dio neke velike Srbije”, a 31. decembra rekao je da BiH “daje prednost nekom obliku labave konfederacije kao rješenju za Jugoslaviju” (Ratni zločini u BiH, Centar za mir, nenasilje i ljudska prava, Zagreb, rujan 1993).

U beogradskim opozicionim krugovima tada su postojale snage za koje je bilo prihvatljivo konfederalno preuređenje. S tom idejom je, 11. januara 1992, došao u Sarajevo i Vuk Drašković i predložio Radovanu Karadžiću da potpiše ugovor, po kome bi Srbija, Crna Gora, Makedonija i Bosna i Hercegovina obrazovale “konfederaciju južnobalkanskih država, u kojoj će svaka članica biti suverena, ali će i konfederacija, takođe, biti suverena: Karadžić je taj predlog odbio, jer, po mišljenju Draškovića, ti su “ljudi bili rešili da počne rat po svaku cenu, jer je to veliki žrec zla iz Beograda zahtevao i plan je već ranije bio sklopljen” (“Srpska reč”, Beograd, 10. maj 1993).

Rukovodstvo Republike Srpske i njegovi pokrovitelji u Beogradu više nisu bili spremni ni na kakav kompromis. Dr Jovan Rašković je, na YUTEL-u i u sarajevskom “Oslobođenju” izašao sa stavom da Srbi u BiH “nemaju čega da se boje u eventualno nezavisnoj Bosni” i da čak imaju “interes da podržavaju nezavisnost BiH” (T. Loza, “Nedjelja”, 26. januar 1992). U Bosanskoj krajini pojavile su se kritike postupaka R. Karadžića, a dr N. Koljević je tih dana “iskočio iz monolitnog srpskog stroja”, nazvavši proglašenje Republike Srpske “neustavnim potezom”. To je bio izraz kratkotrajnog kolebanja. Rukovodstvo SDS je nastavilo akcije na dezintegraciji BiH, a Beograd je, blokadom na isporuke hrane i prekidom platnog prometa pojačavao pritisak na BiH sa ciljem da ista ostane u tzv. krnjoj Jugoslaviji. U rastakanju BiH, SDS je glavne napore prenijela na dezintegraciju Sarajeva, kao administrativnog i političkog centra Republike, koji je imao deset općina, od kojih četiri prigradske (Pale, Trnovo, Hadžići i Ilijaš). U Sarajevu je živjelo, prema popisu stanovništva marta 1991. godine, 525.980 stanovnika (6,6% Hrvata, 49,3% Muslimana, 29,9% Srba, 10,7% Jugoslovena i 3,5% ostalih). Proces razbijanja ove multietničke zajednice počeo je pobjedom nacionalnih stranaka na izborima. Prvi korak učinjen je (maja 1991), kada je Skupština općine Pale odlučila da se otcjepi od grada i priključi tzv. SAO Romanija, a 3. januara 1992. i opština Ilidža (10,3% Hrvati, 42,2% Muslimani, 37,2% Srbi, 7,6% Jugosloveni i 1,9% ostali). Kasnije je to učinila i općina Ilijaš (6,8% Hrvata, 42,2% Muslimana, 45,1% Srba, 4,6% Jugoslovena i 1,3% ostalih). Odbornici SDS izglasali su izlazak tih općina iz dotadašnjih društveno-političkih zajednica i priključenje SAO Romaniji.

Razbijanje BiH po nacionalnim kriterijima se pravdalo i ekonomskim motivima. U sarajevskom slučaju, međutim, nisu se krili pravi, politički ciljevi. Njih je, u jednom napisu (“Naša borba”, 24. mart 1995), o susretu sa R. Karadžićem i dr N. Koljevićem, tim “jezivim parom, profesorom engleske književnosti i psihijatrom”, sljedećim riječima opisao V. Zimerman: “Karadžić je razgovor počeo tiradom kritika na račun Evropljana... i žalopojkama na to što su SAD tako slijepe, pa napuštaju tradicionalne saveznike Srbe. Onda je... krenuo da pravda sve što radi.” “Morate da razumijete Srbe” - rekao je Zimermanu. “Oni su vekovima bili žrtve izdaje. Danas oni ne mogu da žive s drugim narodima.”Karadžić je izjavio da će prestonica Srpske Republike biti Sarajevo, koje će “biti podjeljeno na muslimanski, srpski i hrvatski dio, pa ni jedna etnička grupa neće morati da živi ili radi zajedno sa drugima”. Takvu su sudbinu namjenili Sarajevu protagonisti velikosrpskog projekta u budućoj “jugoslovenskoj” državi.

Međutim, dok su bile u toku pripreme da se definitivno dovrši - milom ili silom - podjela BiH između upravljača u Beogradu i Zagrebu, problemi su se javili zbog bosanske HDZ, ali i zbog stava međunarodne zajednice prema podjeli BiH. Dio rukovodstva HDZ oko Stjepana Kljujića, bio je protiv podjele BiH. Tuđmanu i istomišljenicima iz proustaškog krila HDZ BiH smetala je “bosanska” struja u stranci, naročito kada se založila za referendum o nezavisnosti BiH. Zbog toga će Kljujić biti zaobiđen u razgovorima sa SDS (u Zagrebu) februara 1992. U HDZ BiH pobjedila je manjina, vezana uz Tuđmana i snage koje su radile na podjeli BiH.

Na zahtjev Predsjedništva BiH o priznavanju BiH za nezavisnu i suverenu državu, međunarodna Badinterova arbitražna komisija dala je pozitivni odgovor “ukoliko građani Republike na referendumu potvrde takvo opredjeljenje”. Stav arbitražne komisije su podržale SAD, Francuska, Velika Britanija, Njemačka, Italija, Turska i nekoliko drugih zemalja. Prihvatajući međunarodnu podršku, Skupština BiH je (bez poslanika SDS-a) donijela odluku da se na referendumu izvrši izjašnjavanje o nezavisnosti i suverenitetu BiH. Protiv su bili SDS (i njeni mentori iz Beograda) i vrhovništvo HDZ, u Zagrebu i Grudama (stvarno sjedište BiH HDZ), jer su i jedni i drugi bili svjesni da će se većina građana BiH izjasniti protiv velikosrpskog i velikohrvatskog projekta. Oko referendumskog izjašnjavanja je izbio sukob u HDZ BiH. Zagreb i njegovi štićenici u BiH su pokušali da u tekst uključe i nacionalistički obojena pitanja i da mu na taj način izmjene smisao i svrhu. Međutim, pod pritiskom katoličke crkve i demokratskih snaga iz hrvatskog nacionalnog korpusa, taj je manevar propao. SDS je bojkotovala referendum, jer nije bila spremna da se sukobi sa voljom svoje biračke baze pod međunarodnom kontrolom, zbog koje su mogućnosti manipulisanja bile ograničene. Na referendumu (29. februara i 1. marta 1992), glasalo je 63,44% građana, od kojih su 99,4% podržali opredjeljenje za suverenu i nezavisnu BiH. SDS nije priznala referendum.

Da bi obesnažili rezultate referenduma i proveli svoje ciljeve, vrh Srbije i njihova ekspozitura na Palama rješili su da BiH, prije nego što dobije međunarodno priznanje na osnovu rezultata referenduma, stave pod svoju kontrolu na taj način što će pučem oboriti Predsjedništvo i Vladu BiH. Do sada su se pojavila u javnosti tri strana izvora s komentarima o tom puču. Dr Paulo Shoupa piše: “Nije jasno kakvu je ulogu Karadžić igrao u događajima u martu 1992. koji su doveli do izbijanja i širenja građanskog rata. Nema sumnje, pokušaj udara u Sarajevu bio je njegovo maslo...” Taj autor konstatuje: Paradoksalno je da se JNA pokazala kao ozbiljna prepreka za ostvarenje plana koji su Milošević i Karadžić smislili da bi srušili Vladu u Sarajevu, početkom marta 1992.” U članku “Zarobljeni um”, Tompson tvrdi: “... U martu 1992, mesec dana pre srpskog napada, ekstremno srpska partija R. Karadžića, SDS, pokušala je da izvede puč u Sarajevu...” (“Naša borba”, februar 1995). Kasnije, V. Zimerman u feljtonu (“Partneri u zločinu”), svjedoči da su Milošević i Karadžić pokušali 2. marta 1992. da izvrše puč u Sarajevu (“Naša borba”, 13. marta 1995).

Na drugi dan referenduma (1. marta), na Baščaršiji, ubijen je jedan svat (barjaktar) i ranjen pravoslavni sveštenik. Izvršioci su, iako poznati, ostali van dohvata pravde. Poslije tog ubistva, “... grad se u kratkom roku ispraznio, da bi potom, po sarajevskim ulicama, kako će reći Velibor Ostojić, iz rukovodstva SDS, ‘spontano’ nikle barikade, prvo ‘srpske’, a potom i ‘muslimanske’”. “Prvi rafali su počeli zasjecati noć...”, a u Skupštini BiH se za to vrijeme održavao koktel. “U toku noći mobilizirali su se svi koji su na ovaj ili onaj način došli do naoružanja... Paralelno sa ovim aktivnostima u Sarajevu, širom BiH, takođe, ‘spontano’, postavljene su barikade, a u Bosanskom Brodu stvar su malo ubrzali, pa se uskoro otvorio pravi rat, sa nekoliko žrtava...” R. Karadžić se neočekivano javio iz Beograda. Rekao je “da je mnogo grešaka učinjeno, a da su naročito griješili EZ i A. Izetbegović. Sada ljudi žive pod pritiskom i mislim da ne možemo izbjeći međuetnički i religiozni rat...” (Zehrudin Isaković, “Vreme”, 9. mart 1992).

Komandant 2. armije, general Milutin Kukanjac, tim povodom je izjavio: “... Poznati referendum u režiji A. Izetbegovića, završen je 1. marta 1992. On je izazvao spontane reakcije Srba, koji su iz straha od napada Muslimana u noći 1. i 2. marta podigli barikade na ulicama Sarajeva. Međutim, naša komanda je uspjela da spriječi oružani sukob...” (M. Mišović, “Borba”, 23. novembar 1993).

Drugog marta SDS i SDA demonstracijama su odmjeravale snagu u blokiranom gradu. U taj sukob umješali su se građani, spontano ili organizovano, koji su pokušali da rasture neke barikade. Međutim, dočekani su vatrom, od koje su ranjena četiri lica. To je zaustavilo demonstrante, ali građani su iz zapadnog Sarajeva krenuli ka centru. “Poput bujice, kolona se uvećavala. Tkala se sarajevska plišana revolucija. Kada je ‘savladana’ najveća prepreka na Pofalićima, put je bio otvoren prema centru grada, pa tako i za uspjeh akcije. Te noći se tiho šaputalo da Predsjedništvo, Vlada i ostali organi vlasti ‘moraju pasti’. Ipak, neko je ljude te noći neprimjetno i bezglasno poveo, prvo pored zgrade Skupštine, pa potom i Predsjedništva, ostavljajući tako za neka druga vremena da se uradi ono što se baš te noći možda moralo uraditi” (“Vreme”, 9. mart 1992)

Dva glavna rivala, sarajevske događaje su objasnila sa svojih pozicija. Vođstvo SDA - koje se, ishodom referenduma osjećalo ojačanim - podizanje barikada je povezalo sa izjašnjavanjem za nezavisnu BiH, a ubistvo na Baščaršiji je osudilo i ocjenilo kao provokaciju. Portparol te stranke, Irfan Ajanović, izjavio je: “... Mi smo ljubavlju, slogom, zajedništvom pobjedili silu. Mladost Sarajlija je to dokazala kada je više od deset hiljada Sarajlija srušilo barikade. To je srušilo barikade a ne dogovor koji je postignut u Predsjedništvu BiH. Na kraju krajeva, bilo je mnogo nacionalno izmješanih barikada... U Dobrinji, Vogošći, čujem i na Kozjoj ćupriji. Tamo su i Srbi, i Muslimani, i Hrvati bili na barikadama da Sarajevo čuvaju od četnika V. Šešelja...” “Mi smo zadovoljni ponašanjem Armije” (“Vreme”, 9. mart 1992.)

Rukovodstvo SDS bilo je nezadovoljno ishodom puča. U glasilu “Javnost” iznijeta je hronologija događaja. U pretposlednjem pasusu stoji: “19,30 h. Naredba ljudima sa svih gradskih barikada da se mirno povuku. Do viđenja, bezimeni heroji, srpska braćo, junaci. Doviđenja u sljedećem ratu! Biće toga, znamo mi njih, ali neka znaju i oni nas!” (“Nedjelja”, 15. mart 1992)


Nastavak slijedi...

“Narodi BiH, ujedinite se protiv rata, nemojte pucati!”
(Komitet nacionalnog spasa)

POKUŠAJ DEMOKRATSKIH SNAGA DA SPRIJEČE RAT

Poslije neuspjelog puča u Sarajevu, širom BiH su se umnožavali oružani incidenti. Protagonisti rata su ih izazivali kako bi stvorili uslove za upotrebu vojne sile. Tim povodom je Stranka demokratskih promena (23. marta 1992), na konferenciji za štampu (dr Zlatko Lagumdžija), ukazala da se “smišljeno i koordinirano potpaljuje ratni požar po dobro poznatom scenariju, a republička Skupština se ne sastaje, Vlada je nemoćna, a MUP paralisan. To je žalosna slika stvarnosti i još jedna pogubna posljedica politike nacionalnih stranaka”, koje djeluju po principu “što gore to bolje - njihov jedini politički program, mržnja - jedina im je ideologija, a sila oružja - jedini politički argumenat”. Dr Lagumdžija je pozvao demokratske snage da se okupe oko građanskog fronta (bloka), istakavši da tu inicijativu podržavaju i mnogi vanstranački orijentisani građani; da je programu bloka očuvanje cijelovite BiH, formiranje nove prelazne vlade, raspisivanje prijevremenih izbora i razoružavanje nacionalnih i drugih paravojnih formacija On je tom prilikom osudio umješanost Hrvatske i Srbije u sukobe u BiH i zatražio od JNA da sarađuje i sa republičkim vlastima (“Borba”, mart 1992).

Narednih dana, opozicione stranke se još odlučnije angažuju protiv uvlačenja BiH u ratnu katastrofu. Ukazivale su na nedosljednost nacionalnih stranaka, na kontradiktornu poziciju SDA u zalaganju za građansku republiku, konfuziju u redovima HDZ, koja je u početku bila “ključni Karadžićev adut za etničku kartografiju”, na destruktivno ponašanje SDS i na to da u BiH ne vladaju nacionalne stranke, već da su pravi gospodari Milošević, Tuđman, JNA i međunarodna zajednica. Ratni protagonisti nisu odustajali od svog cilja. Tek obrazovana Vlada Republike Srpske stavila je, na prostorima koje je kontrolisala, miliciju i organe bezbjednosti pod svoju kontrolu, odstranjujući pripadnike nesrpske nacionalnosti. Smotra novoformiranih (srpskih) milicijskih jedinica izvršena je, uz intoniranje “Bože pravde”, marta na Sokolcu, a aprila u Trebinju. U Sarajevu je održan protestni skup (4.000 do 5.000) milicionera protiv nacionalnih podjela u BiH i u samom MUP-u. “Borba” je (2. aprila) objavila: “Strah od opšteg krvoprolića poprimio je juče među Bosancima i Hercegovcima gotovo panične razmjere. Juče u Sarajevu, panično su se pakovali koferi sa najnužnijim stvarima i bježalo - neko u matični nacionalni kraj, neko - po istoj logici - u sigurniji kvart. Sarajevski fakulteti su bukvalno opustjeli, kafane takođe...” I dalje: “Stranačko - nacionalne vojske su uglavnom na položajima i u gradovima i u selima, pripravne da zapucaju…”

Oglasili su se Narodni front i Centar za antiratnu akciju, a ponovo se (3. aprila), građanima obratila SDP BiH, sa porukom: “Ne preostaje nam ništa drugo nego da, udruženi oko demokratskih snaga u svim mjestima i gdje god to možemo, oborimo opštinske vlade i druge raznorazne institucije i umjesto njih izaberemo privremene, svenarodne organe vlasti” - jer je - “na Bosnu i Hercegovinu izvršena klasična spoljna i unutrašnja agresija” (“Borba”, 4-5. april 1992)

Iako se ratni požar širio u mnogim krajevima, Sarajevo je postajalo najvažniji centar oružanih sukoba. Poslije proglasa SDP, Predsjedništvo BiH je objavilo mobilizaciju TO (zbog upada paravojnih formacija u Bijeljinu i zločina koje su počinile u tom gradu), s čime se nisu saglasili B. Plavšić i N. Koljević i zatražilo od JNA da TO vrati naoružanje i vojnu opremu. Alija Izetbegović je uputio poziv građanima da ne idu u rat (“niko vas ne može naterati da dignete ruku na komšiju”), pripadnicima JNA da budu lojalni BiH i da “znaju da će se ona odnositi prema njima onako kako se oni u ovim teškim trenucima budu odnosili prema njoj”, a porodicama žrtava koje su pale u Bijeljini izrazio je saučešće. Biljana Plavšić je poručila “da je jedina briga Predsjedništva BiH da se sačuva mir, dok se ne nađe političko rješenje...”, a muslimanskim vjernicima je čestitala Bajram (“Borba”, 4. april 1992.) Rukovodstvo SDS i general M. Kukanjac nisu vjerovali u miran rasplet sukoba, a RS je izdala naređenje da se u sredinama zahvaćenim nemirima aktiviraju krizni štabovi TO, CZ i rezervne milicije srpskog naroda (“Politika”, 5. aprila 1992).

U noći između 4. i 5. aprila, specijalne milicijske jedinice i formacije tzv. zelenih beretki zaposjele su republički MUP, nekoliko milicijskih stanica i vitalne objekte u Sarajevu. Ministarstvo odbrane BiH naredilo je starješinama TO da se potčine starješinama javne bezbjednosti, a Vlada BiH je obavijestila UN i više vlada stranih država o vojnim mjerama koje je preduzela. Obratila se i vladama Srbije, Crne Gore i Hrvatske, sa zahtjevima da se uzdrže od političkih i drugih aktivnosti. Pozvala je građane da se BiH brani “kao naša zajednička domovina”. Počelo je okupljanje građana pred Skupštinom BiH. Na jednu od kolona koja se kretala na to zborište, otvorena je vatra sa Grbavice. Upravo kada je na trgu pred Skupštinom BiH počinjao protest, kilometar-dva dalje od tog mjesta, oko 17 časova, specijalci iz milicije, jedinice TO i 2-3 tenka (imala ih je samo JNA) pod kontrolom Republike Srpske, napali su na Vracama školu MUP-a, ovladali ovim lokalitetom i najvažnijim topografskim objektom na južnoj ivici Sarajeva. Taj prvi ratni okršaj bio je dobro proračunat, jer se sa Vraca štiti i kontroliše put Pale-Trebević-Lukavica (gdje su se nalazile oklopne i jedinice PVO sarajevskog korpusa), a u isto vrijeme se iz tog rejona može prodrijeti ka Vogošći i izvršiti presjecanje grada. U vrijeme borbe na Vracama i dok je trajao miting pred Skupštinom BiH, nad Sarajevom su se pojavili “migovi” Jugoslovenskog ratnog vazduhoplovstva. Te događaje prenosila je televizija. Okupljenim građanima pred Skupštinom BiH tada su se obratili glumci Rade Šerbedžija i Josip Pejaković, profesor dr Zdravko Grebo i drugi. Obrazovan je “Koordinacioni odbor građanskog otpora”, a dio građana je zaposio zgradu Skupštine. Formulisan je zahtjev da Skupština izglasa nepovjerenje aktuelnoj Vladi, da se obrazuje Vlada nacionalnog spasa i prekine rat. Toj akciji pridružili su se reformisti Srbije, Beogradski krug, Centar za antiratnu akciju, Republikanski krug, UJDI i Civilni centar otpora (svi iz Beograda).

Dok se to događalo ispred i unutar Skupštine, u TV studiju su okupljeni lideri tri nacionalne stranke, komandant 2. armije i šef misije EZ za BiH. Iznuđena je saglasnost da ne prekidaju pregovore dok ne postignu dogovor. Tu je stigao i general S. Nambijar, komandant UNPROFOR-a, i uputio apel građanima da sačuvaju mir, odlože oružje i pomognu da se obnovi mirovni proces.

Međutim, te poruke nisu uticale na dalji tok događaja. Pucalo se na sarajevskim ulicama, a ne samo na Vracama. Tanjug je emitovao, a “Politika” prenijela da su tog dana, prema podacima iz sarajevskih medicinskih ustanova, u neredima i puškaranju, “kada se kolona nenaoružanih građana sukobila sa naoružanim ekstremistima, 4 osobe izgubile život, a 21 lice je teže i lakše povređeno”.

Rasplet dramatičnih zbivanja Mostar i Jajce pokušali su 5. aprila razrješiti manifestacijama mira. Mostarci su izrazili bunt protiv protagonista “političkih odluka kojima im se namjesto bolje budućnosti nude bratoubilački rat i ratna stradanja”. Jajce se oglasilo “pjevajući pjesmu ‘Jugoslavijo’ i kličući ‘nećemo podjele, hoćemo mir’, ‘ne daj se Bosno’ i ‘ostavke, ostavke’, a ulicama tog grada večeras se kreće kolona građana na čijem se čelu nosi fotografija Josipa Broza Tita...” (“Politika”, 6. aprila 1992). Noć između 5. i 6. aprila u Mostaru i Jajcu protekla je bez oružanih sukoba, u Sarajevu su zaraćene strane težile da stvore što bolje uslove da narednih dana zagospodare gradom. O akcijama JNA u tim aprilskim danima u Sarajevu podatke je dao general Kukanjac: “Blokadom Sarajeva, koja je početkom aprila izvršena po mom naređenju, i stavljanjem aerodroma ‘Butmir’ pod našu komandu, željeli smo: da spriječimo ulazak ustaških, HOS-ovskih i drugih hrvatskih bandi iz Mostara i muslimanskih ekstremista iz Zenice i Tuzle u Sarajevo, jer smo dobili pouzdano obavještenje da te snage pripremaju pokret na Sarajevo...” (M. Mišović, “Borba”, 19. novembra 1993).

U atmosferi neizvjesnosti, Sarajevo je dočekalo 6. april, dan na koji je 1945. oslobođeno od fašizma. Borbe su utihnule, a od jutra počele su pristizati mase građana na trg ispred Skupštine BiH. Priključivale su se i kolone koje su dolazile iz drugih gradova, probijajući blokadu oko grada. Masa se pretvorila u “svenarodni parlament” i tražila smjenu vlasti nacionalističkih stranaka i obrazovanje Vlade narodnog spasa.

U Tuzli je demonstriralo oko trideset hiljada ljudi, u Doboju oko deset hiljada, u Travniku - više hiljada, u Modriči - preko pet hiljada, a u Bihaću - oko dvanaest hiljada. Na svim skupovima su bile jugoslovenske i BiH zastave, slike Josipa Broza Tita i zahtjevi da se zabrane nacionalne stranke, da njihove vlasti podnesu ostavke, da se obrazuje Narodna vlada - za zajednički život, a protiv nacionalnih podjela i za jedinstvenu BiH.

U ratnom ambijentu, kada su pred auditorijem od oko šezdeset hiljada ljudi izgovarane poruke mira, iznenadno je na goloruke građane otvorena snajperska vatra iz hotela “Holidej in”, gdje se, u prethodna dva mjeseca, nalazio Krizni štab SDS BiH. “...Strah i panika neočekivano se pretvaraju u odlučnost bespomoćnih da goloruki krenu prema ‘Holidej inu’.” Stigli su tamo, a onda je počeo okršaj specijalne jedinice MUP BiH sa teritorijalcima. Nakon 15 minuta javljeno je da je 8 terorista uhvaćeno, da ih u hotelu ima još i da se po hodnicima i sobama vodi pravi rat...’ (“Borba”, 7. aprila 1992.) Kasnije su objavljena imena terorista, a među njima su bili i tjelohranitelji Karadžića i Koljevića. Poslije te borbe, na trgu je uspostavljena ranija atmosfera, a u zgradi Skupštine je obrazovan Komitet nacionalnog spasa u koji su delegirane 22 ličnosti raznih nacionalnosti i političkih opredjeljenja. RTV Sarajevo je počelo da emituje program sa natpisom na ekranu: “NARODI BiH UJEDINITE SE PROTIV RATA, NEMOJTE PUCATI!”

U javnosti se pojavio i proglas Saveza rezervnih starešina za BiH, koji je potpisao dr Nenad Kecmanović, sa zahtjevom da JNA stupi u odbranu Sarajeva ili da podjeli oružje građanima da brane grad, da ostavke podnesu i Vlada i Predsjedništvo BiH, a da na čelo Vlade narodnog spasa dođe Fikret Abdić. Uspostavljena je veza između Izetbegovića i generala Kukanjca. Prvi je tvrdio da se na grad vatra otvara sa pet stotina mjesta, a drugi - da JNA nema nikakve veze s tim. Predsjedništvo BiH je naredilo prekid vatre, s tim da posebna komisija utvrdi ko je pucao, da se u Sarajevu zavede vanredno stanje i policijski čas i prihvatilo zahtjev za prijevremenim izborima u BiH.

U proglasu SDA tog dana se isticalo da su u odbranu grada ustali branioci Sarajeva. “To su dobrovoljci - mladost Sarajeva - koji pod komandom Kriznog štaba i Patriotske lige BiH brane svaki pedalj napadnutog grada.” Dok su trajali žestoki okršaji za odbranu Sarajeva, tzv. Savezna skupština na Marindvoru vještom manipulacijom pred TV kamerama, čitavu noć i dan, izjednačava heroje i zločince. Televizija Sarajevo je malom broju vještih manipulatora dala veliki prostor: “Zajednički cilj je jasan - ostaviti BiH bez Vlade i Parlamenta na dan kada treba biti međunarodno priznata...” Osim toga, u tom proglasu se kaže: “...samozvani parlament ulice zloupotrebio (je) opravdani bunt naroda i pred očima miliona građana BiH započeo rušenje legaliteta i ustavnosti BiH” (“Srpski teroristi napali Sarajevo”, “Borba”, 7. aprila 1992.) Izetbegović je (6. aprila 1992), na TV Sarajevu izrazio žaljenje “što se događanje građana pretvorilo u agitaciju za jednu stranku i jednu ideologiju”.

Sud o sarajevskim događajima dao je 6. aprila i Radovan Karadžić, ali preko Radio Beograda. Optužio je Izetbegovića i njegovu stranku i podsjetio na njihovu prijetnju da će - ako se ponove martovske barikade - u odbranu Sarajeva pozvati 200 do 300 hiljada ljudi. Karadžić je proteste protiv rata nazvao haosom koji je izazvan “da bi se prisilila Evropska zajednica da prizna Bosnu i Hercegovinu” (“Borba”, 7. aprila 1992). Sutradan je EZ (8. aprila 1992) priznala BiH, težeći da zaustavi rat. Iako nije postigla cilj, ta odluka je bitno uticala na okončavanje političke akcije koju su pokrenule i vodile opozicione stranke radi spriječavanja rata.


Nastavak slijedi...

aferim majstore!

“U Jugoslaviji i Bosni se vodio rat prevarenih nacija.”

OPERATIVNE NAMJERE I TOK DEJSTAVA

Tok rata u BiH pratili su procesi međunarodnog pregovaranja, ali i političkih, ekonomskih i vojnih mjera UN (SB) i EZ (EU), uz unutrašnje politička sukobljavanja i prestrukturiranje u svakoj od sukobljenih strana i diktate mentora u Beogradu i Zagrebu. Prije kratkog osvrta na borbena dejstva, dajem (prema svom saznanju), sažet prikaz sukobljenih strana. Što se tiče JNA, ona je predstavljala glavnu vojnu snagu u BiH, mada je armijsko rukovodstvo tvrdilo da nije umješana u oružane sukobe. Pored 2. armije, u čijem je sastavu bilo pet korpusa, na prostoru Hercegovine nalazili su se bilećki (do 1. aprila užički) i djelovi (Druga operativna grupa) podgoričkog (Titogradskog) korpusa u operativnoj ingerenciji GŠ JNA. Od 13. aprila u istočnoj Bosni su angažovani djelovi 37. užičkog korpusa. General Kukanjac tvrdi da su “Srbi u BiH dobili gotovo cjelokupno naoružanje, municiju...” i druga sredstva koja su imali korpusi na teritoriji BiH i da je JNA “više od 90 odsto naoružanja, ubojnih sredstava svih vrsta i druge opreme” izmjestila na sigurne prostore i da je sve to “predato Republici Srpskoj, koja je time naoružavala svoju vojsku” (M. Mišović, “Borba”, 24. novembra 1993.)

JNA je čuvala naoružanje i vojnu opremu TO BiH za oko 130.000 do 150.000 vojnika (ranije uzeto od TO i predato u armijska skladišta). Komande JNA u BiH su obezbjedile da oko 70% tog naoružanja dođe u ruke Vojske Republike Srpske. Na taj način je toj vojsci osigurana višestruka nadmoćnost i strateška prednost u odnosu na protivnike. Što ta i takva prednost nije iskorišćena za ostvarenje brže vojne pobjede, za posebnu je analizu.

Možda je general Kadijević u pravu kada tvrdi: “Komande i jedinice JNA su činile kičmu vojske Republike Srpske sa kompletnim naoružanjem i vojnom opremom.” Međutim, njegove analize u tekstu koji sljedi treba odmjeriti prema rezultatima i posljedicama tog rata, koje se mogu u najvažnijim elementima realno procjenjivati ili bar sa dosta vjerovatnoće očekivati. Kadijević konstatuje: “Ta vojska (JNA I. R.) je, uz puni oslonac na srpski narod i njegovu svestranu podršku, kao što svaki savremeni rat traži, zaštitila srpski narod i stvorila vojničke pretpostavke za adekvatno političko rješenje koje će odgovarati njegovim nacionalnim interesima i ciljevima, razumije se, u mjeri u kojoj to sadašnje međunarodne okolnosti dozvoljavaju” (Moje viđenje..., str. 48).

JNA u BiH je bila srpska (djelimično i crnogorska) vojska i glavni oslonac (u početku 1991) srpskim autonomijama, a kasnije Republici Srpskoj. Za transformaciju 2. armije u Vojsku srpsku trebalo je malo organizacionih napora (radilo se o izmjeni vojničkih simbola i zastava), pa je sve završeno do kraja aprila. U Banja Luci je (30. aprila) general Blagoje Adžić saslušao izvještaje o situaciji od generala Momira Talića, komandanta (banjalučkog), Ratka Mladića (kninskog) i Špire Nikovića (bihaćkog korpusa) i dogovorio se oko obrazovanja “nove vojske srpske BiH...”. Adžić je izbjegao da bilo šta kaže o tome, ali su to uradili lokalni političari (Radoslav Brđanin). Oni su saopštili: “Mi moramo ovdje odmah angažovati krajiško stanovništvo radi obrazovanja jedinstvenih oružanih snaga za zaštitu Kninske krajine, Like, Korduna, Banije, zapadne Slavonije i Bosanske krajine...”, a u “sastavu vojske našle bi se snage kninskog, bihaćkog, banjalučkog, tuzlanskog, sarajevskog, bilećkog i petog korpusa RV i PVO, čija bi organizacijska struktura bila prilagođena konkretnim uslovima...” Tih dana se već znalo ko je predviđen za komandanta te vojske (B. Mitrović, “Borba”, 7. maja 1992).

Bilo je aktuelno pitanje tzv. povlačenja JNA iz BiH. Politički vrh SDS (tj. Republike Srpske) tim povodom obratio se javnosti. Tomislav Šipovac je na konferenciji za štampu (6. maja na Ilidži) izjavio da je povlačenje JNA iz BiH “početak ostvarenja odluke srpskog naroda o izmještanju jedinica JNA na srpske prostore”, tj. “Jugoslovenska narodna armija se ne seli, ne premješta, već se ona izmješta na srpsku teritoriju. Ostaje vojska koja je i do sada, najvećim dijelom, bila srpska (i) ova odluka u isto vrijeme znači formiranje srpske armije” (“Borba”, 8. maja 1992). Skupština Republike Srpske (12. maja) usvojila je Zakon o preuzimanju JNA, a general Ratko Mladić je imenovan za komandanta.

Transformacija JNA u Vojsku srpsku ili “njeno formalno presvlačenje”, najmanje je uticalo na Hrvatsko vjeće odbrane, jer je u to vrijeme u JNA bilo malo pripadnika hrvatske nacionalnosti. Ranije su se u BiH obrazovali “frontovi” između snaga JNA i srpskih teritorijalaca, na jednoj, i Hrvatske vojske i formacija HVO, na drugoj strani, u dolini Neretve, oko Kupresa i u bosanskoj Posavini. Obavještajna služba JNA cijenila je (aprila), da u zapadnoj Hercegovini ima 12 do 15.000, u rejonu Travnik-Bugojno 3.000, na prostoru Bosanski Brod-Derventa 10 do 12.000 i u Bihaću do 2.000 pripadnika HVO i HOS-a. Te snage su se smatrale pripadnicima Herceg-Bosne i nisu pristajale da se stave pod komandu Štaba TO BiH. U aprilu 1992. Hrvatska vojska Republike Hrvatske imala je na teritoriji BiH šest brigada, od čega je pet brigada (sa oko 70 tenkova) bilo na prostoru Bosanski Brod-Derventa.

Republika Bosna i Hercegovina, koju su 6. aprila 1992. priznale EZ, SAD i više drugih država, nije imala armiju. Postojale su paravojne formacije pod kontrolom SDA (tzv. zelene beretke i Patriotska liga). One su se od početka srpsko-hrvatskog sukoba u Hercegovini, oko Kupresa i u bosanskoj Posavini svrstale na stranu Hrvatske vojske. Kada se početkom aprila rat proširio na Sarajevo, najbolje organizovana snaga, koja je stala uz legalnu vlast, bile su jedinice milicije. One su prihvatile udare JNA, srpske TO i paravojnih formacija, a centri službe bezbjednosti i krizni štabovi postali su vojne komande.

Rukovodstvo Republike BiH je (8. aprila) proglasilo neposrednu ratnu opasnost, preformiralo dotadašnji republički štab TO (komandant - general D. Vukosavljević, a načelnik štaba - general F. Jakić) i imenovalo novi (komandant pukovnik H. Efendić, načelnik štaba - pukovnik S. Šiber), a za privremeni amblem u jedinice TO uvelo stari bosanski grb (štit sa ljiljanima). Izdata je naredba da se do 15. aprila sve oružane grupe stave pod komandu štabova TO. Pod uticajem svega što se prethodnih mjeseci događalo u BiH, naročito zločina nad Muslimanima u Bijeljini, Zvorniku i drugim mjestima, kao i granatiranja Sarajeva, iz JNA je otpočelo masovno osipanje starješina i vojnika muslimanske nacionalnosti. Do sredine aprila 1992. godine je na stranu TO Republike BiH prešlo u Sarajevu 230, a na prostoru cijele Republike oko hiljadu oficira, među kojima i manji broj vojnika srpske nacionalnosti.

Nema pouzdanih podataka o broju pripadnika u TO BiH (aprila 1992), od koje je obrazovana Armija Republike BiH. General Života Panić je u Skupštini Jugoslavije iznio podatak da su te snage imale oko 50 hiljada, a obaveštajna služba JNA cjenila je da u sjevernoistočnoj Bosni ima 10 do 15.000, u Cazinskoj krajini 8-10.000, u gornjem Podrinju 8.000, a na ostalim područjima 4-6.000 vojnika. Republički štab TO BiH obavijestio je da se u jedinice pod njegovom komandom prijavilo nekoliko desetina hiljada, da ima primjera “da se prijavljuju i srpski teritorijalci, ali još uvijek skromno” i da “Sarajevo brani blizu 20.000 naoružanih ljudi” (M. Lučić, Branićemo se - partizanski, “Borba”, 16. aprila 1992.) Obavještajna služba JNA cjenila je da u okviru TO BiH ima 48 opštinskih kriznih i osam regionalnih štabova (za Sarajevo, Doboj, Cazin, Prijedor, Livno, Mostar, Višegrad i Tuzlu).

Do nestanka JNA sa ratne pozornice u BiH, tri ratujuće strane vršile su mobilizaciju. Pošto su ranijim popunama (april-maj 1992) mogućnosti prikupljanja novog ljudstva bile iscrpljene na teritoriji Republike Srpske, vršena je mobilizacija izbjeglica u Srbiji i Crnoj Gori. Za neodazivanje na vojni poziv prijetilo se sankcijama. Glavni oblik popunjavanja jedinica TO BiH u sarajevskom i tuzlanskom regionu, gdje su vođene i najteže borbe, bio je na dobrovoljnoj osnovi. To su omogućili zločini koje su izvršile nacionalističke, u prvom redu, srpske paravojne jedinice pod komandom štabova JNA. Kriminalistički delikti i genocidne radnje jasno su pokazivali da ratni cilj nije osvajanje vlasti, već uništenje muslimanskog naroda i zaposjedanje njihove teritorije.

O naoružanju Armije BiH (april-maj 1992), takođe, nema pouzdanih podataka. U prvo vrijeme, raspolagala je lakim naoružanjem, nabavljenim 1991. i 1992. za tzv. zelene beretke i formacije Patriotske lige, i naoružanjem koje je ostalo iza jedinica JNA u Sarajevu, Zenici, Tuzli, Bihaću i Konjicu. Opremljenost samo lakim naoružanjem, prisilila je Armiju BiH da koristi partizansku taktiku, modifikovanu time što su njene jedinice izvodile aktivnu odbranu - radi zaštite stanovništva - uz primjenu masovne fortifikacije položaja. Za rekonstrukciju borbenih dejstava nedostupna je operativna dokumentacija sukobljenih strana i dokumenata iz kojih se mogu utvrditi namjere i aktivnosti. Imajući u vidu to ograničenje, sekundarni izvori (štampa i literatura) daju mogućnost da se koliko-toliko ocrta globalna slika onoga što se dogodilo. Zbog toga će se globalni planovi i definisani ciljevi iznijeti kao hipoteza oslonjena na ono što se zbivalo u početnom periodu rata.

Na osnovu do sada zabilježenog, može se dosta pouzdano tvrditi da su politički vrh Srbije, najviše komandovanje JNA i druge snage koje je neposredno i posredno kontrolisao režim u Srbiji, pripreme za rat počeli u februaru 1992. Računalo se da će rat kratko trajati. Tu ocjenu potvrđuje i izjava V. Draškovića da su mu Karadžić i Krajišnik izjavili - kada se (u januaru 1992) sastao s njima da ih odvrati od ratne opcije - “kako je sve dogovoreno i kako će rat biti kratak” (“Vreme”, 29. avgusta 1994.) Mnoge poznate činjenice navode na zaključak da je Republika Srpska (ili politički vrh Srbije) zaista smatrala da će vrlo brzo, upotrebom nadmoćne vojne sile, ostvariti vojne i političke ciljeve u BiH. U početku rata vojni ciljevi (po razvoju događaja) vjerovatno su bili: ovladati dolinom Drine, zauzeti Sarajevo, otvoriti široki koridor preko bosanske Posavine i sjevernog dijela srednje Bosne do Bosanske krajine, zaposjesti lijevu obalu Neretve i, pri kraju tog operativnog ciklusa ili možda i ranije, izolovati muslimanske enklave u dolinama Sane i Une i uspostaviti sigurne veze sa srpskim oblastima zapadno od Une.

Za ostvarenje ovih ciljeva najvažniju ulogu je imala JNA, mada su se njene komande, političko rukovodstvo Srbije i ostali faktori trudili da tu ulogu prikriju. Čak im je u tome - izjavama da nema dokaza o direktnom mješanju Armije na strani napadača - na izvijestan način pomagao i A. Izetbegović (“Borba”, 11-12. aprila 1992.)

Strana koju oličava Herceg Bosna (u kojoj je glavni faktor vrhovništvo Hrvatske) imala je namjeru da održi bosansku Posavinu, da preko Kupresa osigura komunikaciju sa srednjom Bosnom i zagospodari dolinom Lašve, Mostarom (kao novim sjedištem) i područjem na lijevoj obali Neretve, od Stoca do Neuma.

Muslimanska strana, koja je politički dominirala onim što se tada podrazumjevalo pod Republikom BiH, vjerovatno nije imala, niti je mogla imati operativnih planova za početni period rata. Bilo joj je najvažnije da se održi, prisiljena na defanzivu, dok su druge dvije strane, naročito Republika Srpska, u početnom periodu rata imale punu inicijativu.

Teško je prihvatiti tvrdnju generala M. Kukanjca da je A. Izetbegović imao plan “da izazove nerede u dolini Drine (udarom Muslimana na Srbe), da se to međunarodnoj javnosti prikaže kao agresija Srbije na suverenu državu Bosnu i Hercegovinu...” i da je cilj toga bio “definitivna islamizacija doline Drine...” (M. Mišović, “Borba”, 22. novembra 1993.)

Pokušaćemo dati najopštiji tok i rezultate dejstava, s napomenom da, je za mnoge pojedinosti teško doći do istorijske istine, jer su jako ograničene mogućnosti kritičkog procjenjivanja raspoložive građe, pa su i moguće greške posljedica tih ograničenja.


Nastavak slijedi...

“Bio sam veoma ogorčen što su Srbi, pod ovakvom
političkom i vojnom komandom, činili zločine.“
(Vladika Atanasije Jeftić)

BORBE U DOLINI DRINE

Operacije zaposjedanja prostora u dolini Drine (na granici BiH - Srbija) bile su taktički odvojene ali vremenski usklađene i trajale su od početka aprila do sredine maja 1992. Počinjale su incidentima i pojedinačnim zločinima, a završavale zaposjedanjem najvažnijih gradova. U njima su učestvovali djelovi tuzlanskog, užičkog i sarajevskog korpusa, lokalne jedinice TO pod kontrolom SDS i paravojne formacije, lokalne i iz Srbije i Crne Gore, na jednioj, i TO i paravojne formacije Republike BiH, na drugoj strani. Prvo je zauzeta Bijeljina (2. aprila 1992). Napadu Srpske nacionalne garde SAO Semberije i Majevice i Srpske dobrovoljačke garde Željka Ražnatovića-Arkana (koju je Štab novosadskog korpusa prebacio u rejon Badovinaca u Mačvi), prethodio je bombaški napad na gradski kafić (30. marta), u kome se okupljala muslimanska omladina. Na ovaj gnusan zločin tzv. dobrovoljačke garde reagovalo se samo beskorisnom intervencijom (4. aprila) funkcionera iz državnog vrha BiH (F. Abdić i B. Plavšić, članovi Predsjedništva, Miodrag Simović, potpredsjednik Vlade BiH, Jerko Doko, ministar odbrane, i general Dobrašin Praščević, načelnik Štaba 2. armije), koji su više deklarativno pokušali da zaustave rat. Njihovi sagovornici (komandant tuzlanskog korpusa, general Savo Janković, vladika tuzlansko-zvornički Vasilije i predsjednik Republike Srpske Krajine, koji se našao u Bijeljini), bili su u sjenci Ražnatovića. General Kukanjac je na TV Sarajevo (4. aprila) tvrdio da JNA ne sarađuje sa Arkanom, a novembra 1993. izjavio: “Kad sam doznao kako se Arkan ponašao u Bijeljini i posebno kako je maltretirao Fikreta Abdića... naredio sam generalu Praščeviću da mu saopšti da u roku od 24 sata napusti teritoriju BiH” (M. Mišović, “Borba”, 16. novembra 1993). Tako je skrivanjem sopstvenog lica pred sudom čovječnosti, započela ova gnusna era pobjedničke ratne istorije u BiH.

Pošto je obavila “posao” u Bijeljini, Srpska dobrovoljačka garda je krenula na Zvornik. Rukovodstva SDS i SDA mobilisala su svoje pristalice, a Forum građana se (8. aprila) obratio “apelom do neba” javnosti, Republici Srbiji, BiH i JNA, “da se poštedi nevino stanovništvo od predstojeće katastrofe oružanih sukoba...” (“Borba”, 9. aprila).

Uz podršku tenkova i artiljerije, Dobrovoljačka garda je 8. aprila ovladala Zvornikom i izvršila masovni pogrom nad stanovništvom muslimanske nacionalnosti. Starješinstvo islamske zajednice BiH je optužilo Ražnatovića. Izetbegović je preko TV Sarajeva zahtjevao od Miloševića da naredi povlačenje paravojnih formacija, a od komandanta 2. armije i tuzlanskog korpusa - da zaštite građane Zvornika. Na te apele oglasilo se Ministarstvo za informisanje Srbije saopštenjem u kome se negira postojanje paravojnih formacija u Srbiji, a za “međunacionalne oružane sukobe i krvoproliće u BiH” se optužuju paravojne formacije SDA i HDZ. Služba SSNO za informisanje obavjestila je da je ovlašćena da, zbog “neistinitog i tendencioznog interpretiranja događaja i stanja u Zvorniku”, saopšti: “Nakon što su ustaše i muslimanske paravojne formacije izazvale oružane sukobe u rejonu Zvornika i blokirale komunikaciju koja povezuje Srbiju i BiH, jedinice JNA i TO ušle su u Zvornik, proterale paravojne formacije van grada, uspostavile red i obezbedile komunikaciju” (“Borba”, 11-12. aprila 1992).

Tamnu zavjesu oko zločina u Zvorniku otškrinuo je vladika Atanasije Jevtić (4. maja 1992), izjavom da je “bio veoma ogorčen što su Srbi, pod ovakvom političkom i vojnom komandom činili zločine. Koliko je poznato, u Zvorniku je pobijeno oko 400 Muslimana, a čuje se da je i u Foči bilo toga...”. U Zvorniku se našao Hose Marija Mendeluće, predstavnik Visokog komesara UN za izbjeglice u Jugoslaviji. On je svoje svjedočenje o zločinu u Zvorniku iznio na stranicama beogradske “Borbe” (M. Klarin, “Borba”, 29-30. oktobra 1994). Tako je objavljena istina o zločinima, stravičnija nego što se pretpostavljalo. Iz Bijeljine i Zvornika izbjegla je masa muslimanskog stanovništva. Ona je pod zaštitom tzv. zelenih beretki i Patriotske lige počela da se organizuje i uspostavlja odbranu iznad Zvornika.

Borbe oko Bratunca i Srebrenice su počele 20. aprila. Bratunac su zauzele jedinice JNA, zarobile ili uhapsile oko 400 Muslimana i otjerale ih na Pale. U Srebrenicu su upale srpske paravojne formacije (9. maja), ali su izbačene. Vlasenicu su zauzele jedinice Tuzlanskog korpusa JNA (21. aprila), “da bi spriječile mogući međunacionalni sukob” i vlast prepustile organima Republike Srpske. Zauzimanjem Vlasenice i doline Drine do ušća Srebrenice, otvorena su dva važna komunikacijska pravca: od Bijeljine ka Brčkom i od Bratunca ka Vlasenici i prema Sarajevu, a RS se geopolitički i prostorno čvrsto povezala sa Srbijom.

Planinski (besputan) prostor od Srebrenice do Višegrada, zaključno sa Žepom, na kojem se našlo mnogo izbjeglica iz Vlasenice, Bratunca, Rogatice i Višegrada, ostao je pod kontrolom Armije BiH. Iako izolovan, bio je od značaja za obje strane u naporima za kontrolu okolnih komunikacija i za razvoj situacije u srednjem toku Drine.

Oko Višegrada, borbe su počele 7. aprila, kada su jedinice TO pod kontrolom SDS i tzv. belih orlova napale Dobrun, a grupa tzv. zelenih beretki (Murat Šabanović) zaposjela hidrocentralu Višegrad i zaprijetila da će je minirati ukoliko srpske snage napadnu Višegrad i ne prekinu napade na Foču i Zvornik. Pošto su lokalne snage srpske TO i paravojnih formacija naišle na neočekivani otpor, JNA je izvršila helikopterski desant na Višegradsku banju i uvela požešku brigadu užičkog korpusa. Te jedinice su (14. aprila) zaposjele hidrocentralu i mostove na Drini, okružile Višegrad, u kome se nalazilo “oko 2.000 zelenih beretki i drugih muslimanskih paravojnih formacija”. Komandant korpusa, pukovnik Ojdanić, izjavio je “da je cilj angažovanja njegovih jedinica u Višegradu i okolini da obezbedi i sačuva mir i spreči krvoproliće između srpskog i muslimanskog naroda” (“Borba”, 16. aprila 1992). Okružene snage su se probile ka Žepi i Goraždu (16. aprila), a Višegrad je zaposjela požeška brigada. Sutradan su u Višegrad stigle Biljana Plavšić i princeza Linda Karađorđević.

Brigada sarajevskog korpusa JNA je zauzela Rogaticu (sredinom aprila) i produžila ka Ustiprači, radi sadejstva sa užičkim korpusom u otvaranju pravaca od Višegrada ka Sarajevu, Goraždu i Foči, a 18. aprila je od Višegrada u Rogaticu izbila “velika kolona vojnih vozila u kojima su se nalazili ljudi sa raznim oznakama i simbolima...” (“Borba”, 18-19. aprila 1992.) Ona je produžila ka Sarajevu, u kome su se vodile borbe.

Borbe u Foči i okolini počinjale su u vrijeme kada se završavala tragedija u Zvorniku i trajale do 18. aprila. Vođene su između paravojnih formacija - SDS i SDA - i jedinica TO. Srpska strana je zagospodarila okolinom i južnim djelom grada, a 12. i 13. aprila spaljeno je jezgro grada (staro 500 godina). Pripadnici muslimanskih formacija zapalili su desetine kuća i stanova čiji su stanari bili građani srpske nacionalnosti. Iz grada i okolnih sela krenula je rijeka muslimanskih izbjeglica prema Goraždu i Konjicu. Preostalo muslimansko stanovništvo u Foči i drugim varošicama u dolini Drine - stavljeno je van zakona i izloženo nasilju. Pod udar srpskih nacionalista palo je i nekoliko desetina Srba koji su se suprotstavili progonu komšija i rođaka - muslimana (“Borba”, 12. maja 1992).

Početkom maja, jedan stranac iz misije UNHCER-a, koji je boravio u tom gradu, izjavljuje: “U Foči nema normalnih znakova života… Ulice su puste, sukobi su natjerali 15.000 stanovnika da napuste domove...” (“Borba”, 9. maja 1992).

U prvoj polovini aprila, srpska TO sa paravojnim formacijama stavile su pod kontrolu opštine Čajniče i Rudo i izvršile masakre nad muslimanskim stanovništvom. Iz tih mjesta, kao i iz Višegrada, Rogatice i Foče, izbjeglo je trideset do četrdeset hiljada Muslimana u Goražde. Goražde i okolina postali su područje za koje su se muslimanska i srpska strana (od maja 1992. do kraja rata) borile na život i smrt, u prvom redu, radi zatvaranja, odnosno otvaranja pravca koji povezuje Srbiju (preko Goražda) sa istočnom Hercegovinom.

Borbe u istočnoj Bosni od početka do kraja rata pokazale su da je taj dio Bosne za Srbiju bio strateški značajan, a dolina Drine od vitalnog značaja. I zato su u tom području izvršene najveće operacije etničkog čišćenja


Nastavak slijedi...

“Ostati u Sarajevu u ova vremena i izdržati
sve tamošnje oluje, i još ostati svjetla
obraza - to je svojevrstan podvig.“
(General-pukovnik Rade Hamović)

OPSADA SARAJEVA

Jedinice sarajevskog korpusa JNA su prvih dana aprila blokirale Sarajevo, zaposjele aerodrom Butmir i uspostavile 14 punktova koji su kontrolisali ulazak u grad. Mase građana pokušavale su da se izvuku iz grada koji je upadao u ratnu tragediju. Gradom je zavladao kriminal svih vrsta - vlast je bila u paralizi.

Utisak je da tu haotičnu situaciju srpska strana nije mogla ili nije znala da iskoristi i da zauzme Sarajevo. Teško je utvrditi šta je najviše uticalo na takvo stanje: brza mobilizacija i snažan otpor branilaca, neadekvatno odmjerene snage napadača, neshvatanje da je Sarajevo najvažniji strateški objekt u vojnom rješenju rata u BiH, ili predviđanje da će se predati iznurivanjem, ili nepredviđanje da će se mogući uticaj međunarodnog faktora na tok rata u BiH upravo najjače ispoljavati u vezi sa Sarajevom, kao strateškim središtem BiH. Teško je utvrditi da li su i u kojoj mjeri planeri agresije, posebno operacije za zauzimanje Sarajeva, shvatili značaj tih operativno-strategijskih činjenica.

Jačina borbi oko Sarajeva bila je promjenljiva i vezana za pokušaje napadača da zauzmu grad ili za napore branilaca da probiju opsadu, za intervencije Ujedinjenih nacija i Evropske unije i dolaske svjetskih državnika i predstavnika međunarodnih organizacija. Međunarodni faktori su, u tim prilikama, nametali primirja, koja su, po pravilu, zaraćene strane kršile, pogotovo ako im nisu odgovarala u operativnom smislu.

U gradu je do početka maja bila komanda 2. armije. Ona je predstavljana kao faktor koji traži mirno rješenje, a u stvari je bila koordinator opsade i pokušaja zauzimanja grada. Kada je (27. aprila 1992) proglašen Ustav Savezne Republike Jugoslavije i odlučeno da se JNA povuče iz BiH, u BiH je bilo primirje i počinjala je smjena jedinica JNA na položajima oko Sarajeva. Zatišje je kratko trajalo. U vrijeme konferencije u Lisabonu (1. maja), borbe su obnovljene, pa je konferencija prekinuta. Komanda 2. armije je iskoristila povratak bosanske delegacije, pa je na aerodromu uhapsila Izetbegovića. Uz angažovanje posrednika EZ i UNPROFOR-a dogovoren je prekid vatre, oslobađanje Izetbegovića i evakuacija Štaba ka Lukavici. Jedinice TO su kod Skenderije pripremale zasjedu i 2. maja dio kolone zarobile ili uništile. U Lukavicu je stiglo 11 vozila JNA sa generalom Kukanjcem. O ovom događaju svaka strana je dala svoju verziju. Zarobljenici JNA (oko 230) su oslobođeni, a borbe nastavljene.

Prekidi i intenziviranja borbi će se smjenjivati tokom cjelog rata jer ni jedna strana nije imala snage da protivničkoj namjetne rješenje. Sarajevo je do kraja rata ostalo opkoljeno i izolovano od drugih djelova BiH.

Opsadu Sarajeva je vršio 4. sarajevski korpus JNA (od polovine maja sarajevsko-romanijski korpus Vojske srpske), sa dosta artiljerije kojom su dezorganizovani vitalni gradski sistemi i kod stanovništva lomljena volja za otporom. Fenomen opsade Sarajeva privukao je pažnju svjetske javnosti. Eksperti UN, koji su istraživali ratne zločine u Jugoslaviji, prikupili su dokumentaciju o borbama i opsadi Sarajeva (od 5. aprila 1992. do 30. septembra 1993), koja je poslužila kao osnova za studiju o tom problemu (“Borba”, od 29. jula i 1. avgusta 1994). U toj studiji je navedeno: Jedinice Vojske srpske granatirale su Sarajevo sa 600 do 1.100 oruđa, ne računajući tenkovske topove. Svakodnevno je ispaljivano tokom “mirnih” dana od 200 do 300 granata, a tokom borbeno “aktivnijih” dana 800 do 1.000 granata. Hronologija događaja, utvrđena na osnovu tih podataka, pokazala je da je grad za sedamnaest mjeseci nemilosrdno granatiran i da je na stanovništvo u prosjeku dnevno padalo po 311 granata. Najteže granatiranje grad je doživeo 22. jula 1993, kada je ispaljeno 3.777 granata. Posebno je “indikativno što su se pogibije, ranjavanja i razaranja dešavala u raznim dijelovima grada i... poznatim civilnim okruženjima, kao što su škole, ulice, parkovi, fudbalski i sportski tereni, groblja, bolnice, pa čak i u redovima za hljeb i vodu i u službi humanitarne pomoći u gradu”. Analitičari su utvrdili korelaciju između žestine granatiranja i vremenskih intervala pred i za vrijeme međunarodnih konferencija i ukazali na to da su granatiranja imala politički cilj. Naveli su dan kada je na grad palo najviše granata (3.777) i povezali to sa najavom SAD da se isključuje mogućnost direktne vojne intervencije u BiH. U pomenutoj studiji UN se tvrdi: da kada su međunarodni faktori vršili na RS pritisak da prestane granatiranje - artiljerijski napadi bili su znatno nižeg intenziteta. Opsada Sarajeva je postala glavno ratno poprište i trajala je do kraja rata. Obje strane su istrajavale u svojim namjerama i vjerovatno težile da tu izbore ishod rata. Ali, kako nijedna u tome nije uspjela, Sarajevo je oslobođeno opsade tek poslije zaključenja ugovora u Dejtonu i Parizu. Tako je prestao - ili prekinut najkrvavi i najsvirepiji rat ako ne ovog stoljeća, ono njegove druge polovine.


Nastavak slijedi...

“Siđimo u gradove da bijemo gadove...”
(Stih iz pesme Radovana Karadžića)

“Gradomrzitelji i gradorušitelji su odavno među nama,
samo ih mi nismo registrovali, sve dok nisu postali živi fantomi.”
(Arhitekta Bogdan Bogdanović)

RUŠENJE MOSTARA

Za rat u Hrvatskoj JNA je u istočnoj Hercegovini obrazovala dvije grupacije – mostarsku i trebinjsko-hercegovačku U sadejstvu sa kninskim korpusom, u jesen 1991, trebalo je da one ovladaju Splitom i srednjom Dalmacijom. Mobilizacijske i druge teškoće onemogućile su te namjere, pa su obje grupe dočekale početak rata u BiH u istočnoj Hercegovini. Prvu grupaciju je činio užički korpus (preimenovan u bilećki, a kasnije u hercegovački), koji je u rejonu Mostara i Čapljine imao dodir sa HVO. Pod svojom komandom imao je jedinice TO i paravojne formacije raznih naziva i četničkih oznaka. Drugu grupaciju je činila Druga operativna grupa podgoričkog korpusa na Popovu polju, prema Neumu, Stonu i Dubrovniku - u dodiru sa hrvatskom vojskom.

JNA se u istočnoj Hercegovini nije ponašala “neutralno”, a imala je zadatak razdvajanja srpskih teritorijalaca od hrvatskih formacija. Ona je HVO i HOS smatrala neprijateljem.

Prema procjenama JNA, u zapadnoj Hercegovini bilo je 12.000 do 15.000 pripadnika snaga HVO-a i HOS-a, koje su preimenovane u TO zapadne Hercegovine (kada je Predsjedništvo BiH proglasilo TO za oružane snage Republike BiH), ali su ostale samostalne u odnosu na Štab TO BiH. Dejstvovale su prema planovima vojnog vrha Hrvatske. Imale su i zadatak da obezbjede granice SAO Hercegovine na Neretvi, a hrvatske snage da ofanzivnim dejstvima zaposjednu Mostar, Čapljinu i Stolac i da se povežu sa Neumom. Prve planske borbe su počele 1. aprila, kada su jedinice HOS-a zaposjele Stolac, iz koga je izbjeglo gotovo svo srpsko stanovništvo. Pošto formacije HVO nisu bile dovoljno jake da potisnu JNA iz Mostara i Čapljine, pribjegli su taktici diverzija i prepada. Jedinice HVO su (6. aprila 1992) napale mostarski aerodrom i artiljerijom tukle kasarne. Komandant bilećkog korpusa, general Momčilo Perišić, odgovorio je napadom avijacije na Široki Brijeg i Čitluk (7 aprila). Povodom toga napada, A. Izetbegović je uputio protest generalu Blagoju Adžiću, načelniku Generalštaba JNA, što je “izvršen napad na hrvatski narod”, tražeći da se obustave operacije u Hercegovini. Narednih dana borbe su eskalirale, a jedinice HVO su pokušavale da zauzmu južni dio Mostara. JNA je odgovorila artiljerijskom vatrom, avijacijskim bombardovanjem i raketiranjem Širokog Brijega i Gruda.

Na inicijativu Kluba intelektualaca iz Mostara (7. aprila), postignut je dogovor o prekidu sukoba. Stanovništvo u taj mir nije vjerovalo, pa je u sve većem broju napuštalo grad. Jedinice JNA su izbacile hosovce iz Stoca 10. aprila, a HVO je zaposeo skladište u Gabeli. U Mostaru su barikade. Ponovo je general Perišić zaprijetio da će Mostar i Čapljinu staviti pod artiljerijsku vatru ako se ne uklone barikade i ne puste zarobljenici. Prijetnja je ostvarena (13. i 14. aprila). Pomenuti general je preko Radio-Mostara zaprijetio da će artiljerijom udariti po vitalnim objektima u gradu ako se ne puste dvojica zarobljenih JRV-pilota. Artiljerijska odmazda je trajala četiri i po sata. M. Anđelić, u članku “Privatni generalov rat”, o tom granatiranju piše “Nišandžije generala Perišića nisu birale ciljeve. Mete njihovih napada su bili... na žalost, stambeni objekti... Od postupaka generala Perišića ogradili su se mnogi čelni ljudi iz krugova JNA u Mostaru...” (“Borba”, 20-21. april 1992). Mostar je (20. aprila) granatiran osam časova. Ta tragedija okupila je najuglednije ljude svih nacionalnosti, koji su bili saglasni: “Mostar mora ostati nedeljiv!”, čemu su se protivili hrvatski i srpski nacionalisti. Glas razuma - da se sačuva multietnički i istorijski grad, u kome je svaka četvrta porodica imala majke i očeve različitog nacionalnog porijekla, nije dopirao do onih u čijim je rukama bila ratna moć. Nastavljeno je granatiranje koje je trajalo šesnaest časova i nanijelo stravična razaranja. Kratkotrajna smirivanja smjenjivala su sve oštrija sukobljavanja, a u prva tri majska dana Armija je prestala da bira ciljeve. “... Sa mostarskih i okolnih položaja... svim raspoloživim sredstvima tuče po gradu i sistematski ga, dio po dio, razara... Najviše stradaju civilni objekti. Za divno čudo, ponos Mostara - Stari most iz 1566. godine još uvijek je čitav ali i u njegovoj neposrednoj blizini padale su granate.” Godinu i po dana kasnije (9. novembra 1993), svijet je gledao topovske udare u luk mosta, sve dotle dok to graditeljsko remek djelo nije palo u plavo-zelene vode Neretve. Bilo je to još jedno ljudsko posrtanje, rezultat naredbe hrvatskog generala Praljka, koji je u nemoći da “oslobodi” Mostar, postupio kao vandal. Kada je taj čudesni most, štićen samo automobilskim gumama, srušen, Mostar je bio podjeljen. Ono što je bilo na desnoj obali Neretve, kontrolisao je HVO sa HOS-om, dio na lijevoj obali bio je pod kontrolom tzv. zelenih beretki, a ostalo je bilo u rukama JNA, srpskih teritorijalaca i tzv. bijelih orlova.

Karadžić i Boban nisu uspjeli da se dogovore (u Gracu) o podjeli Hercegovine. Srpska strana je smatrala da i Mostar treba podijeliti tako da granica bude Neretva, a hrvatska je tražila cio grad. Borbe su nastavljene. JNA je 10. maja uvela tenkove i padobransku jedinicu i ovladala centrom grada. Tog dana je oštećeno ili porušeno više javnih objekata: Stari most, pravoslavna Saborna crkva, katolička crkva, franjevački manastir u Potocima i dr. Rušenje grada je nastavljeno do 19. maja i dio Mostara na lijevoj obali Neretve stavljen je pod kontrolu JNA. Takvo stanje je ostalo do 23. juna, kada su hrvatske snage ovladale Mostarom, a početkom jula Herceg-Bosna se konstituisala kao hrvatska država u BiH. Takav razvoj događaja u Hercegovini bio je dio dogovora u Gracu. Srpska i hrvatska strana su ratovale i pregovarale, a dio onoga o čemu su u osnovi bile saglasne, realizovale su na terenu. Dok se vršilo “razgraničenje” između hrvatske i srpske strane u Hercegovini, u istočnom dijelu je SDS rješavala svoj odnos sa Muslimanima. U jednom broju pristalica te stranke, prodrlo je uvjerenje da je nemoguć zajednički život sa Muslimanima (“Borba”, 21. aprila 1992). Učestali su ozbiljni incidenti, pa su (2. i 4. maja) organizovani sastanci SDS i SDA sa funkcionerima srpske “vlade” SAO Hercegovine. Prvom sastanku je prisustvovao general Perišić, a drugom predstavnici podgoričkog korpusa. Pokrenuti proces nacionalne netolerancije nije se zaustavljao. Umnožavala su se nasilja nad Muslimanima. To je bio povod da se posmatrači EZ 11. maja sastanu u Trebinju sa predstavnicima nacionalnih stranaka. Njihovi predstavnici i svećenici obiju konfesija, zalagali su se za međunacionalnu toleranciju, ali se talas nasilja i istjerivanja Muslimana nije zaustavio. Surovu sudbinu doživjeli su u februaru 1993. i Muslimani (jedan bataljon) u hercegovačkom korpusu Vojske srpske. Tada je taj dio Hercegovine postao etnički homogen, srpski.


Nastavak slijedi...

“Bosno moja poharana,
zemljo moja neorana,
čet'ri ljeta nesijana.”
(Iz narodne pjesme)

OTVARANJE KORIDORA

Uspostavljanje koridora između Semberije i Bosanske krajine bio je jedan od važnih ciljeva vrha SDS BiH i režima u Srbiji. To se najlakše moglo postići preko bosanske Posavine, iako je srpsko stanovništvo u većini opština toga djela Bosne relativna manjina.

Ovi planovi naišli su na otpor vrhovništva u Zagrebu i štićenika u BiH, jer su namjeravali da na tom prostoru organizuju hrvatski kanton. Iako je u Gracu postignut globalni dogovor da se BiH podjeli između SDS (Srbije) i HDZ (Hrvatske), izgleda da je područje bosanske Posavine ostalo sporno. Zato je (u martu 1992) došlo do borbi između JNA, srpskih teritorijalaca i paravojnih formacija sa Hrvatskom vojskom, HOS i tzv. zelenim beretkama oko Bosanskog Broda i Dervente. U vrijeme zaposjedanja doline Drine (u aprilu), borbe za ta mjesta su nastavljene i u drugim krajevima Posavine i u dolini Spreče. Očekivalo se da bi se pregovorima moglo uticati na to da se tuzlanski region uključi u SR Jugoslaviju ili u Republiku Srpsku, što bi, da je ostvareno, imalo dalekosežne posljedice po položaj BiH u ratu.

Tuzlanski korpus je imao garnizone u Bijeljini, Zvorniku, Tuzli, Brčkom, Derventi, Doboju i Pelagićevu. Obavještajna služba JNA je cjenila da na prostoru Bosanskog Broda i Dervente ima 10.000 do 12.000 pripadnika HVO i HOS. Lokalne hrvatske i srpske (teritorijalne i paravojne) jedinice držale su sela i dejstvovale u okviru poduhvata JNA, odnosno hrvatske vojske.

Poslije višednevnih sukoba od 20. marta, u Derventi je sklopljeno primirje koje nije poštovano. Tuzlanski korpus riješio je da zauzme Bosanski Šamac i pomjeri se ka Derventi i Bosanskom Brodu. JNA je privremeno zaposjela Modriču i, ojačana lokalnim teritorijalcima, (18. aprila) Bosanski Šamac.

Početkom maja 1992. Derventa je ličila na porušeni Vukovar. Hrvatska strana je ulagala velike napore da ovlada tim prostorom i prisilila je mještane srpskih sela oko Bosanskog Broda na izbjeglištvo. Borbe za Derventu okončane su u julu angažovanjem banjalučkog (1. krajiškog) korpusa, kada su se hrvatske jedinice povukle ka Bosanskom Brodu. Oko tog grada su borbe nastavljene do oktobra 1992, kada su se hrvatske snage prebacile u Slavonski Brod. Karadžić je (7. oktobra) izjavio da je “sklopljeno primirje između Srba i Hrvata na čitavoj teritoriji BiH”.

Takvom razvoju situacije doprineo je tuzlanski korpus, koji je prenio težište dejstava u rejon Doboja i na Posavinu. Težio je da zaposjedanjem Doboja zatvori dolinu rijeke Bosne i izoluje tuzlansku regiju od srednje Bosne i Sarajeva. Zato su napadi na Brčko, Doboj i Modriču izvedeni istovremeno, početkom maja.

Brčko je jedno od rjetkih mjesta gdje je na novembarskim izborima 1990. pobjedila SDP. Sve do kraja aprila, u gradu i okolini bilo je relativno mirno. Pred napad na taj grad, komanda garnizona JNA se izmjestila u okolinu, a 30. aprila minirani su mostovi preko Save. Jedinice JNA su 1. maja razoružale mjesnu miliciju i uz pomoć srpskih teritorijalaca i dobrovoljačke garde pokušale da zaposjednu grad. Naišle su na neočekivani otpor muslimanskih teritorijalaca i milicionera. Srpska strana je u borbu uvela i tenkove, pa je grad pretvoren u “pravi pakao”. Jedinice TO BiH su i dalje pružale otpor iz naselja na periferiji grada, pa su borbe nastavljene i narednih dana. Iz Brčkog je izbjeglo oko 25.000 građana ka Srebreniku i Tuzli. Angažovane su i jedinice Vojske srpske, koje su do juna ovladale gradom i osigurale saobraćaj kroz suženi prolaz. Pod kontrolom HVO ostao je mostobran (15 do 20 km po širini i 5 do 6 km po dubini) u rejonu Orašja, koji se održao tokom cjelog rata.

Napad na Modriču je počeo 1. maja, a borbe su bile teške i dugotrajne i u operativnoj vezi sa dejstvima u Derventi i Bosanskom Brodu. Snage Vojske sprske iz tog rejona bile su nedovoljne da savladaju taj otpor, pa su 20. maja došle jedinice l. krajiškog korpusa i omogućile da se zauzme Modriča i otvori komunikacija prema Derventi.

U Doboju je bilo mirno do 2. maja. Tada su krizni štab SDS (gradski SUP, jedinice JNA i funkcioneri SDS) postavili ultimatum muslimanskom stanovništvu da preda oružje. Prije njegovog isteka, počele su borbe između JNA, srpske milicije i TO BiH. TO BiH je pružala otpor pet dana i povukla se jugozapadno od Doboja, gdje je obrazovan front koji se nije pomjerao tokom cjelog rata. U toku zauzimanja Doboja, izveden je napad (sa Ozrena) na muslimanska i hrvatska sela između Maglaja i Doboja, u kojima su izvršeni masakri ili izgoni stanovništva, koje je prikupljeno u logor u Doboju ili je protjerano prema Tuzli i Tešnju. Zauzimanjem Doboja i aktiviranjem TO na Ozrenu (trokut Bosna, Spreča i linije Zavidovići-Puračić), vojska Republike Srpske je postigla velik operativni uspjeh jer je pod kontrolu stavila doline Bosne i Spreče i prekinula veze tuzlanske regije s ostalim dijelovima BiH.

U Tuzli i okolini vladao je mir do sredine maja. Tuzlanska politička rukovodstva, demokratskih stremljenja, koja su u tom gradu odnijela izbornu pobjedu (novembra 1990), borila su se da sačuvaju dobre međunacionalne odnose. Te njihove napore komande tuzlanskog korpusa i aerodroma “Dubrava” (kod Tuzle) su podržavale do mjere koja je odgovarala kratkoročnim interesima srpske strane. Njen glavni cilj, prije nego što se JNA evakuiše iz Tuzle ka Bijeljini, bio je da se formacije TO BiH (armije RBiH) spriječe da dođu do oružja i opreme iz vojnih skladišta.

Tuzlanske vlasti su, i pored opozicionog odnosa prema državnom vrhu i nacionalnim strankama, bile lojalne državi BiH. Na proglas mobilizacije, Skupština opštine pozvala je (4. aprila) građane koji imaju oružje da se priključe lokalnoj policiji. Odazvalo se oko 2.500 ljudi. Jedinice TO su bile bez oružja dok nije zauzeto vojno skladište sa oko 10.000 komada oružja, kojim su naoružani i teritorijalci u Lukavcu i Srebreniku. Pripadnici TO su nosili grb grada Tuzle, a formirana partizanska jedinica imala je i crvenu petokraku. Milicijske i teritorijalne jedinice su bile multinacionalnog sastava.

U Živinicama i Kalesiji su početkom maja počeli oružani sukobi. Parlamentarne stranke u gradu su potpisale deklaraciju “Sve za mir - mir ni za što!”, a zajedničke patrole milicije i vojne policije su brinule za bezbjednost. Kada su izbili sukobi u pomenutim mjestima, tuzlanski gradonačelnik (Selim Bešlagić) bio je posrednik u sklapanju primirja.

U tim okolnostima, preko Tuzle su još kretale kolone JNA ka Bijeljini, a 13. maja je u tom pravcu otišla i kolona izbjeglih Srba iz Bosanskog Broda. Komanda garnizona iz Tuzlanskog korpusa (čiji je štab već bio u Ugljeviku) uvjeravala je tuzlanske vlasti da se jedinice JNA dodatno ne naoružavaju i obmanjivala ih “da su na Ozrenu i okolini smještene jedinice koje su u prolazu i koje imaju predah” (“Politika”, 15. maja 1993).

Dogovoren je 14. i 15. maja miran razlaz “preostalih jedinica tuzlanskog korpusa iz grada u kome su živjele”. Kolona JNA je 15. maja zaustavljena, vraćena u kasarnu, jer je utvrđeno da odvozi oružje koje je pripadalo TO grada. Tu primjedbu su prihvatili predstavnici JNA i, kada je ta kolona izlazila iz grada prema Bijeljini, “u jedno mirno predveče, kada je Tuzla bila puna šetača, a život u gradu tekao sasvim normalno”, došlo je do sukoba te kolone JNA i tuzlanskih teritorijalaca i milicionera, koji se završio velikim brojem poginulih i ranjenih vojnika (H. Muharemagić, “Politika”, 16. maja 1992.) Kako je došlo do tog sukoba postoje dvije oprečne verzije. Po jednoj, sukob su izazvali pripadnici JNA, a po drugoj - TO Tuzle. Bilo kako bilo, već narednog dana i u tuzlanskoj regiji počeo je da se rasplamsava ratni požar. U tom ratnom metežu je 17. maja Tuzlom prošla posljednja vojna kolona JNA sa aerodroma “Dubrave” ka Bijeljini, a narednih dana otvoreni su frontovi na Majevici i u dolini Spreče, ispred Kalesije prema Zvorniku i prema Ozrenu.


Nastavak slijedi...

“Bombardovanje Kozarca trajalo je više od 24 sata,
a Prijedor očišćen od svih nesrba i sravnjen sa zemljom.”

BORBE U BOSANSKOJ KRAJINI

Banjalučki, bihaćki i kninski korpus JNA su kontrolisali Bosansku krajinu i srednju Bosnu do iznad dolina Bosne, Lašve i gornjeg toka Vrbasa. Kada su snage HVO 4. aprila zauzele Kupres, gdje su srpski teritorijalci pružili slab otpor, GŠ JNA uputio je djelove kninskog i banjalučkog korpusa, pod komandom generala Ratka Mladića, da zaposjednu kuprešku visoravan. Ta borbena grupa, u kojoj je bilo i dobrovoljačkih jedinica, je od 5. do 12. aprila razbila jedinice hrvatske vojske i odbacila ih prema Duvnu (Tomislavgradu). Stabilizujući front na kupreškoj visoravni, jedinice JNA su, sa lokalnim teritorijalcima i dobrovoljcima, koji su pristizali iz Srbije, pokušale (od 13. do 22. aprila) da na pojedinim mjestima u Livanjskom polju poboljšaju položaje. Tom borbom obilježavala se granica između SAO Bosanske krajine i tzv. Herceg-Bosne.

U aprilu 1992. na ostalim područjima Bosanske krajine desio se oružani sukob kod Jajca, kada je poginulo 7 vojnika. Novonastala opšta situacija potakla je političke snage da 20. aprila osnuju Forum građana, koji je Jajce proglasio za otvoreni grad i zatražio od lokalnih vlasti i komande garnizona JNA da to prihvate i podrže.

U Banja Luci je postojao interes da se ne aktiviraju borbe oko Jajca, Donjeg Vakufa i Travnika dok se ne raščisti situacija u dolinama Sane i Une, gdje su egzistirale jake muslimanske enklave - vojnički slabo pripremljene. Da bi se Prijedor i Sanski Most odvojili od Bihaća i Cazinske krajine, rješeno je da se prvo zauzme Bosanska Krupa. Napadu na taj grad prethodilo je ubistvo dvojice srpskih mladića od strane njihovih vršnjaka Muslimana, što je zaoštrilo međunacionalne odnose, pa je u Bosansku Krupu upućen Fikret Abdić. Otišao je sa ubjeđenjem da su tenzije splasnule. Međutim, noću između 20. i 21. aprila uslijedio je napad srpskih teritorijalaca, s jednim četničkim odredom, na Bosansku Krupu, koju su branili muslimanski teritorijalci i mjesna milicija. Intervenisao je komandant bihaćkog korpusa, general Špiro Niković, pa su lokalni stranački prvaci sklopili primirje, koje je brzo prekršeno. Srpske snage su zauzele dio grada na desnoj obali, a muslimanske su ostale na lijevoj obali Une. Za stišavanje sukoba oko Bosanske Krupe svi su bili zainteresovani. JNA zbog evakuacije kopnenih i vazduhoplovnih sastava iz Bihaća; SDS, jer se pripremala da preuzme vlast u Prijedoru i Sanskom Mostu; SDA, a prije svega, SDP iz Bihaća i Cazinske krajine, jer su bile protiv oružanih sukoba.

U tim okolnostima, vojni izvori su tvrdili da TO BiH drži Bihać u blokadi i priprema likvidaciju Srba u okolnim selima, a SDS je tražila da se (do 9. maja) bihaćka opština podjeli po nacionalnoj osnovi. Iseljavanje JNA je došlo u prvi plan. Predsjednik opštine obratio se 6. ili 7. maja pripadnicima JNA i građanima da se mirno rastanu, rekavši: “Bihać i njegovi građani ničim nisu doprinijeli stvaranju ludila i haosa, koje je zahvatilo čitavu BiH”, tražeći od građana da ne “učine ništa da nas po zlu armija zapamti”, vjerujući da ni armija neće “učiniti ništa da i mi nju po zlu zapamtimo”. Pripadnicima armije je poručio: “Nemojte rušiti ono što ste i vi zajedno sa nama, građanima Bihaća, gradili. Dio vašeg života i vi ste ugradili u Bihać” (“Borba”, 8. maja 1992). Međutim, ni ova poruka ni djelovanje mirovnog pokreta u gradu, niti obraćanje sveštenika sve tri konfesije, nisu mogli zaustaviti nepovjerenje. Na ulicama su se podizale barikade, u selima gdje je srpsko stanovništvo bilo većinsko, milicija i već formirane jedinice Vojske srpske su preuzele vlast, pa je 13. maja izbio oružani sukob oko vojnih skladišta.

Kada je završena evakuacija, aerodrom je predat pod kontrolu specijalaca milicije RSK, a 16. maja je, po nalogu komande iz Zemuna, razoren. Posljednja jedinica JNA je bez incidenata napustila Bihać (18. maja), grad koji je prije pedeset godina oslobodila i koji je bio jedan od simbola njenog stasavanja u vojsku velikih ratničkih vrijednosti i još većih oslobodilačkih antifašističkih tradicija. I na krajiškim prostorima je nestala JNA, njene jedinice su se presvlačile u drugu vojsku, pod drugim zastavama i amblemima, ali su sa dotadašnjim komandama - krenule u obračun sa muslimanskim i hrvatskim stanovništvom u dolinama Sane i Une. Rukovodstvo SAO Bosanske krajine rješilo je da se sva vlast stavi pod njihovu kontrolu. Pripreme za tu akciju su počele u novembru i decembru 1991. U Prijedoru su početkom maja, bez ispaljenog metka, preuzeli vlast u opštini, a funkcionerima koji nisu pripadali SDS-u postavljen je ultimatum da prihvate novo stanje pod prijetnjom ličnih i kolektivnih represalija. Na sličan način je postupljeno u Sanskom Mostu i Ključu (“Kozarski vjesnik”, 9. aprila 1993) Tada su organizovani koncentracioni logori na Manjači, u Omarskoj, Trnopolju i drugdje, za muslimansko i hrvatsko stanovništvo.

Za represivne akcije, vojne komande i lokalne vlasti koristile su brojne incidente. Poslije ubistva vojnika u selu Hambarine (kod Prijedora), tom selu je postavljen “ultimatum” da izruči policajca koji je živeo tamo gdje se desilo ubistvo. Pošto tome nije udovoljeno, Hambarine su 23. maja “podvrgnute višečasovnom artiljerijskom bombardovanju” i kada je ono prestalo, “selo je 24. maja zaposjela pješadija JNA i paravojne jedinice”. Sutradan, izvršena je drastična odmazda nad stanovništvom Kozarca. Oko 27.000 stanovnika muslimanske nacionalnosti stavljeno je pod koncentričnu vatru artiljerije, tenkova i drugog naoružanja. “Bombardovanje je trajalo više od 24 časa prije nego što su Kozarac i okolinu zaposjele pješadija i paravojne grupe, tražeći ljude u svakoj kući...” (“Borba”, 28. jula 1994). Sličnu sudbinu doživjelo je stanovništvo u Prijedoru - (30. maja) paravojna jedinica “zelenih beretki” je poražena, a “Stari grad je sravnjen sa zemljom i u centralnim djelovima Prijedora svi nesrbi su bili prisiljeni da napuste svoje domove. Nesrbima je preko radija naloženo da istaknu komad bele tkanine na svojim kućama i tako označe predaju (Borba”, jula 1994). Na taj način je vođstvo SDS i Republike Srpske eliminisalo nesrpsko stanovništvo u krajevima Bosanske krajine i srednje Bosne, koji su bili pod kontrolom JNA, odnosno Vojske srpske, koja je tim zločinima obilježavala svoje nastajanje. “Raščišćavajući” pozadinu svirepim obračunom sa Muslimanima i Hrvatima, Vojska RS je krajem maja uspostavila frontove prema Jajcu i Travniku, a Bihać je, sa Cazinskom krajinom, ostao izolovan od Republike BiH tokom cjelog rata. Snage banjalučkog i bihaćkog korpusa (koji su od maja preimenovani u 1. i 2. krajiški), bile su orjentisane za dejstva u srednjoj i istočnoj Bosni.


Nastavak slijedi...

“Rat u BiH je prvi rat u modernoj istoriji koji je
nemoguće voditi u tajnosti…Vojskovođe i političari
moraju da shvate da njihove ratove danas može
vidjeti bilo ko. I ne može biti nikakvih tajnih
strategija; to je, dakle, lekcija za budućnost.”
(Džon Palmer)

O PRVOJ FAZI RATA U BIH (1991-1993)

– Rat u BiH svaka strana objašnjava i opravdava sa stanovišta svojih političkih interesa. U naučnoj i demokratskoj javnosti preovlađuje mišljenje da je cilj strana koje su izvršile agresiju na BiH bio ne samo osvajanje teritorija, nego i fizičko uništavanje i izgon stanovništva koje nije poželjno za stranu koja pretenduje na određene teritorije. Tako je genocid postao i cilj i glavno obilježje rata u BiH. Sve tri strane su tokom cijelog rata to stalno pokazivale.

Republika Hrvatska je i u 1995. to činila nad Srbima na svojim prostorima tokom i poslije operacija “Bljesak” i “Oluja”, ali i u djelovima Bosanske krajine, koje su zauzele njene trupe. Republika Srpska je to pokazala u svirepom masakru muslimanskog stanovništva Srebrenice i Žepe, jula 1995. Postoje različiti podaci o posljedicama genocida po bošnjački, hrvatski i srpski narod. Treba izbjeći kvantifikaciju tog fenomena i to najviše zbog toga što se nijedan zbirni podatak, ni za uža niti za šira područja, ne može kritički provjeriti i prihvatiti kao pouzdan.

– Genocid kao pojava odgovarajuće kategorije ratnog zločina na tzv. jugo-prostorima, definisan je kao pojam ETNIČKO ČIŠĆENJE, koji sadrži i odrednicu prikrivanja njegovog zločinačkog karaktera. Po inerciji, taj je termin odomaćen i u sredstvima informisanja. U svijetu i na jugo-prostorima postoji mnogo napisa i prikupljene građe o tzv. etničkom čišćenju u Jugoslaviji i posebno na prostoru BiH. Dr P. Jevremović je o tome objavio izvorni naučni rad, na engleskom i srpskom jeziku. Jevremović piše: “Etničko čišćenje nije posledica, već cilj građanskih ratova na prostoru bivše Jugoslavije, posledica težnji za stvaranjem država sa nacionalno homogenim stanovništvom. Nasilje i progoni stanovništva na nacionalnoj osnovi imaju i dodatni cilj da trajno razore i onemoguće, za više generacija u budućnosti, osnove zajedničkog života južnoslovenskih naroda...” (Dr P. Jevremović: “Etničko čišćenje nije posledica, već cilj građanskih ratova na prostoru bivše Jugoslavije”, Međunarodni problemi XLVI, Beograd, str. 71)

Komisija eksperata UN izučavala je fenomen entičkog čišćenja i konstatovala da se ono u BiH sprovodi u “strateškim područjima koja povezuju Srbiju sa oblastima u Bosni i Hercegovini u kojima žive Srbi. Taj strateški faktor prilično doprinosi da se zaključi da ta praksa, etničkog čišćenja, nije bila slučajna, sporadična ili sprovođena od neorganizovanih grupa ili bandi civila, koje rukovodstvo bosanskih Srba nije moglo da stavi pod kontrolu. Zaista, obrasci ponašanja, način na koji su ti akti izvršavani, dužina vremena tokom kojeg su se oni dešavali i oblasti u kojima su se dešavali - sve to zajedno ukazuje na postojanje namjere, sistematičnosti i određenog planiranja i koordinacije kod najviših organa vlasti...” (“Borba”, 26. juli 1994).

Komisija UN je utvrdila i sljedeće: “Praksa etničkog čišćenja, koju su sprovodili Hrvati iz BiH i uz pomoć Republike Hrvatske protiv bosansko-hercegovačkih Muslimana u Hercegovini, povezana je sa političkim faktorima”, tj pitanjem etničke homogenizacije tzv. Republike Herceg-Bosne (“Borba”, 27. jula 1994).

Moguće je pretpostaviti zašto je Komisija UN u to vrijeme izvjela ocenu “da ne postoji politika ili plan” hrvatskog etničkog čišćenja BiH, jer septembra 1993. nije imala podatke o zločinima koje je tokom 1993. izvršila hrvatska strana u BiH.

U materijalima Komisije UN za ratne zločine, Republika BiH - njena armija i drugi organi - ne optužuju se za ratne zločine koji imaju genocidni karakter u odnosu na srpski i hrvatski narod. Ali, zna se da i ta strana, u toku ratnih dejstava i van njih, nije bila imuna od zločinačkih postupaka, ubistava i nasilja. Međutim, za ocjenu tih nedjela nužno je proučiti i pojave koje su se javile u toku ofanzivnih dejstava njene armije (u 1993), kada su Hrvati masovno napustili rejone Travnika, Bugojna, Kaknja i Vareša i tokom 1994. i 1995, kada se javio egzodus srpskog stanovništva iz dijelova Bosanske krajine, srednje Bosne i sa područja Ozrena.

Zapad je optužio muslimansku stranu za ratne zločine počinjene nad srpskim i hrvatskim stanovništvom u BiH. Tako je “Helsinki voč” u ovoj fazi rata obznanio da “zelene beretke protjeruju srpsko stanovništvo sa mnogih područja (Bradina, Donje Selo, Konjic, Tarčin itd)” i da su “preko 3.000 srpskih civila otpremili u logor Gradina kod Sarajeva” (“Helsinki watch”, New York, 1992.) General Mekenzi, komandant mirovnih snaga UN u Sarajevu, bio je određeniji, ističući da “i srpske i muslimanske strane krše ratne konvencije”. En Vargur, predsjednik misije EZ za ispitivanje zločina silovanja u BiH, tvrdi “da to rade sve zaraćene strane” (“Borba”, 21. decembra 1992.) I Međunarodni sud u Hagu vodio je i vodi istragu protiv muslimanskih ratnih zločinaca (Hamiz Delić, Esad Landžo, Zajnel Delelić). I počinjena nedjela ratnog zločina od strane Izetbegovićeve armije u vrijeme njene ofanzive 1993. na području Travnika, Bugojna, Kaknja i Vareša, ne mogu biti zaboravljena ili prećutkivana.

U zaključnom djelu izvještaja pomenute Komisije UN za ratne zločine Republike BiH, kaže se da je ona “šokirana ogromnim brojem žrtava i načinom na koji su počinjeni zločini; to isto važi i za pripadnike svih strana u sukobu. Razlika je u tome što svaka strana vidi samo sopstvene žrtve, ali ne i ono što je uradila drugima” (“Borba”, 12. avgusta 1994). Tom zaključku treba dodati činjenicu da postoje velike razlike u broju civilnih žrtava koje su pale kao posljedica ostvarivanja ratnih ciljeva svake od sukobljenih strana. I ti različiti kvantitativni odnosi u broju žrtava rata na svojevrstan način pokazuju ko je i gdje vršio genocid nad narodima Bosne i Hercegovine. Ali je za sada jedno sigurno - da je takvih žrtava bilo najviše na muslimanskoj strani.

– Sasvim je jasno da su srpsko-hrvatski nacionalni interesi (koncept velike Srbije i velike Hrvatske) bili odlučujući za rat ne samo u BiH, nego i Jugoslaviji. Taj rat Bošnjaci i deo Srba i Hrvata iz BiH nisu željeli, a nisu ga mogli izbjeći.

Pretpostavke da je BiH djeljena između Miloševića i Tuđmana provjerene su i potvrđene realnim posljedicama njihove politike i ratom. Kao nauka, istorija je nezaustavljiva i dešifrovaće do kraja sve o trgovini oko BiH (razgovori u Karađorđevu, Belju, Splitu, Zagrebu, Gracu i drugim mjestima) i dati odgovor na pitanje o varijantama podjele, kao što su:

a) Hrvatskoj - zapadna Hercegovina do Neretve i dio zapadne Bosne;

b) Srbiji - istočna Bosna, Semberija, Bosanska krajina i sjeverna Bosna uz rijeku Savu;

c) Crnoj Gori - istočna Hercegovina do Neretve;

d) Srpski krajevi u Hrvatskoj - Hrvatskoj, a uži pojas oko Dunava Srbiji;

e) Tri države, od kojih Karadžićeva (Republika Srpska) sa sjedištem u Novom Sarajevu ili Banja Luci, Bobanova (Herceg-Bosna) sa sjedištem u Mostaru i Izetbegovićeva (muslimanska) sa sjedištem u Sarajevu ili Tuzli;

f) U igri su bile tzv. “Mišićeve granice”, odnosno podjela između Srbije i Hrvatske na liniji Baranja-Vinkovci-Podrinje-istočna Hercegovina-Prevlaka;

g) Jedinstvena Bosna.

Šta se do sada dogodilo? Nestale su sve srpske SAO u BiH, rastače se Herceg-Bosna (iz početne faze), a od Srpske Krajine u Hrvatskoj nije ostalo ništa. Nema Srbije na Bosni i Neretvi, a ni Hrvatske na istoj liniji. Kakvu šansu daje Dejtonski sporazum Bosni i Hercegovini kao državi, pokazaće budućnost.

Da li se politika podjele i dalje vodi? Izgleda da nije iščezla bojazan da srpsko-hrvatska politika ne ide u pravcu fiksiranja dvije ili tri države. Da li je, u tom slučaju, rat završen ili samo prekinut?

– Rat u BiH je pripremljen najmanje osam mjeseci prije njegovog početka i priznavanja BiH. R. Karadžić ide daleko u prošlost, rekavši da je “rat u BiH počeo 1804”, a po D. Ćosiću “Karadžić rešava tu fazu”. JNA je u ratu na strani Srba. Ona je pripremana i angažovana na planu formiranja nove države i na osiguranju njenih granica. Njena uloga bila je suštinska i okuražila je i pomagala najprije Srbe u Hrvatskoj i onda i Srbe u BiH.

– U BiH je ratovalo više od deset vojski raznih naziva (TO BiH, Patriotska liga, zelene beretke, HVO, HOS, JNA, Vojska RS, jedinice iz Srbije i Crne Gore, razne paravojne snage sa sve tri strane i falange iz inostranstva), da bi se na kraju svele na tri nacionalne vojske.

Bosna je bila potpuno opkoljena vojnim snagama: sa zapada vojskom Republike Srpske Krajine, hrvatskom vojskom od Save sa sjevera i juga, snagama Srbije i Crne Gore sa istoka.

– Od preuzimanja vlasti, nacionalne stranke nisu pokazale dobru volju za oblikovanje zajedničkih stavova i do kraja rata su ostale dosljedne u svojoj nacionalističkoj isključivosti. Karadžićeva SDS je tvrdoglavo isticala pravo na 65% teritorije BiH i da je JNA na njenoj strani. Izetbegovićeva SDA je uporno isticala da kao predstavnica najbrojnijeg naroda ima pravo na državotvornost cijele BiH, u čemu je imala podršku EZ i SAD. HDZ je vjerovala da Hrvatskoj pripada velik dio etnički čiste teritorije BiH.

– Spoljni faktor (velesile i međunarodna zajednica) je suviše dugo dozvolio da se iz Beograda i Zagreba vodi takva agresivna politika u BiH. Bili su često neodlučni i ravnodušni. Svi mirovni planovi (Lisabonski, Vens-Ovenov i drugi, a na kraju Dejtonski) predviđali su podjelu BiH. Međunarodna zajednica je u početku stajala na kvalifikaciji da je rat u BiH građanski rat, sukob tri nacionalne zajednice - izazvan agresijom susjednih država. Da, ima elemenata građanskog rata, ali su oni samo posljedica agresije.

– To je bio rat za teritorije, koji se vodio protiv suverene i samostalne države, koja je kao takva egzistirala i bila poznata 50 godina.

– Faktori razbijanja BiH nisu imali u vidu (ili su potcjenili) i dvije činjenice iz novije istorije BiH - ulogu BiH u antifašističkom ratu 1941-1945. i činjenicu da je to bila država sa preko 4,5 miliona stanovnika (1991. godine), od čega 44% Bošnjaka, 31% Srba, 17% Hrvata i 9% ostalih, sa preko 25% mješanih brakova (1981. godine).

– Rat u BiH je bio agresorski. Postojao je agresor i žrtva agresije. Najbrojniji među žrtvama su Bošnjaci. Zašto je BiH tako divljački napadnuta? Jugoslavija se mogla definitivno rasturiti, ako se razbije BiH. Srce takve BiH su bili Sarajevo, Mostar, Banja Luka i Tuzla. Da bi realizovali svoj velikosrpski i velikohrvatski koncept napadnuta su tri punkta - razaranje Sarajeva i Mostara (to su rušili Srbi i Hrvati), Banja Luku i Kozaru su etnički čistili i rušili Srbi. Tuzla se nije dala.

– Rat u BiH je bio rat svih. Tukli su se Srbi i Muslimani, Srbi i Hrvati, Hrvati i Muslimani, Crnogorci sa Muslimanima i Hrvatima. Muslimani međusobno. Na tlu BiH tukle su se četiri republike - Srbija i Bosna, Crna Gora i Bosna, Crna Gora i Hrvatska, Hrvatska i Bosna. Bio je to specifičan rat, vođen radi etničkog čišćenja; koje je prvo planirano da bude izvršeno za 90 dana, a izvođeno je tokom cjelog rata, pa i poslije njega. Rat u Bosni je pokazao da nijedan narod nije moguće uništiti. Tokom vremena, motivacija za borbu kod Bošnjaka i drugih demokratski orijentisanih građana je rasla, a motivacija razbijača BiH opadala.

– Sedma (Sarajevska) armija bila je ukinuta 1989/90, a njeni korpusi potpali su pod 1. AO (Beograd), koja je komandovala svim snagama u istočnoj Slavoniji, cjeloj BiH do Une i Grahova. Republička TO je, takođe, bila stavljena pod 1. AO i SSNO i djelimično razoružana. Ta greška se htjela ispraviti formiranjem 2. armije (1991). JNA je do marta 1992. strateški pokrila BiH snagama iz BiH, djelom snaga koje su povučene iz Slovenije i Hrvatske, djelom snaga iz Srbije i Crne Gore i paravojnim jedinicama iz Srbije, s ciljem da se BiH urami u granice jedne čudne Jugoslavije, a ako to ne uspije - da se pocjepa.

– Kakva je bila sudbina JNA u BiH? Nestaje i 7. i 2. armija, nestaju njihovi 5. banjalučki, 4. sarajevski i 17. tuzlanski korpus - jedinice koje su nosile tradicije poznatih krajiških, istočnobosanskih partizanskih divizija. Korpusi 2. armije (koja je neslavno prošla), preimenovani su u “srpske” korpuse.

– Mjenjaju se imena i ostalih korpusa (27. maja 1992). Pripadnici srpskih korpusa stavljaju “Mišićeve šapke”. Muslimani formiraju svoje korpuse sa “ljiljanima”, a hrvatski korpusi su sa novom šahovnicom. Sve šapke izrađuju se u Beogradu i Zagrebu. U ratu u BiH, iz Srbije i Crne Gore učestvuju podgorički, užički i djelovi drugih korpusa i jedinica JNA i VJ i sve vrste paravojnih snaga. U borbama za koridor, Kupres, Bihać, učestvuju i djelovi korpusa iz Srpske krajine (poslije Vensovog plana). Na srpskoj strani ima kozaka, na muslimanskoj mudžahedina, a ustaša na hrvatskoj strani.

– Vojnički gledano, rat u BiH odlučile su bitke za Bihać, Sarajevo, Goražde i Brčko.

– U ovom ratu najviše su stradali : Sarajevo, Foča, Goražde, Zvornik, Rudo, Čajniče, Sutjeska, Neretva, Drvar, Kozara, Grmeč, Jajce, Mostar, Bihać - istorijska mjesta vezana za narodnooslobodilačku borbu 1941-1945.

– Ratovi u BiH su dio političke strategije Slobodana Miloševića i Franje Tuđmana. BiH je bila i ostala centralno strategijsko pitanje ovog prostora i pored toga što dubl Milošević-Tuđman nije ostvario svoje ratne ciljeve.

– Činjenica je da se ratovima u BiH nije uspjela uspostaviti ni jedna planirana granica, na Uni, na Neretvi i na Drini.

Iako nikome više nije do rata - mir, posebno u BiH, je varljiv. Da li nacionalistički lideri sve četiri strane (SDS, HDZ, SDA i SPS) mjenjaju samo dlaku? Za mir i cjelovitost BiH nužni su politički, a ako treba, i vojni pritisci.

“Nikad Bosna nije imala sreću da je moćni susjedi ostave na miru.
Od dalekih bogumila, koji predstavljaju pravo neortodoksno lice
Bosne, ove ljude su proklinjali, palili, uništavali pape, carevi,
kraljevi (a u ovom ratu – nacionalistički lideri – I. R.) a preživjeli
su se uvijek vraćali svom prkosu.”
(Književnik Mešo Selimović)


Nastavak slijedi...

PARTIZANSKI GENERALI SA NARODOM – PROTIV RATA I ZA JEDINSTVENU BOSNU I HERCEGOVINU *)

*) Ovaj tekst pisan je na osnovu podataka Džemila Šarca i dr Fadila Ademovića – izvoda iz saopštenja pripremljenog za »okrugli sto« beogradskog Društva za istinu o antifašističkoj narodnooslobodilačkoj borbi u Jugoslaviji 1941-1945U ratnom vremenu, kada je Sarajevo tri i po godine bilo u prstenu opsade i, danonoćno, sa svih strana zasipano artiljerijskim salvama, kad snajperisti i mitraljesci nisu birali ciljeve, grupa pensionisanih generala bivše JNA bila je sa narodom, sa državom i Armijom BiH. Ostali su sa sugrađanima u ratnoj kataklizmi, toj najvećoj ljudskoj nevolji.

Znali su i vidjeli: Sarajevo se brani golim rukama, puškom i ostajanjem na licu mjesta a ne bježanjem iz ratnog pakla.

Kao osvjedočeni antifašisti, doskorašnji visoki vojni funkcioneri, komandanti armijskih oblasti, stručnjaci za operatiku i strategiju odbrane zemlje, za socio-psihološke činioce rata, eksperti za pojedine rodove i vidove vojske i ratne vještine, okupili su se čim je počelo stezanje obruča oko Sarajeva. Na sastanku 8. aprila 1992. godine, brzo su došli do jedinstvenih ocjena i stavova. Prve upade paravojnih formacija i vojske iz Srbije preko Drine u Bosnu nazvali su pravim imenom – agresijom na Bosnu i Hercegovinu, agresijom snaga nacionalizma i neofašizma.

Saopštenje za javnost tada su formulisali i potpisali: Milan Ačić, Milenko Anđelić, Idriz Čejvan, ing. Adolf Dančević, Abaz Deronja, Ahmed Džubo, Ahmet Hodžić, Džemal Muminagić, Sakib Pozderac, Džemil Šarac, Mirko Vranić, Milan Vuković i Anton Lukežić. Ovo saopštenje trinaestorice generala objavila su javna glasila u BiH i SFRJ a nemali publicitet dobilo je i u međunarodnoj javnosti. Činu potpisivanja izjave pridružili su se antifašisti: Novak Anđelić, Stojan Bjelajac, Dragutin-Braco Kosovac, Vaso Radić i Cvjetko Kačar. Iz Zagreba se priključio nekadašnji komandant RV i PVO Enver Ćemalović, a iz Herceg-Novog i general Ekrem Durić. Iz Mostara su se oglasili general Asim Pervan, književnik Jakov Jurišić i narodni heroj Dušan Grk.

U toj izjavi napadi na Bosnu i Hercegovinu okarakterisani su kao »put u besmisleno produbljivanje mržnje, raskola i samoubistva naše zajednice«. »Klanjamo se žrtvama palim na obalama Miljacke i širom BiH« - rekli su potpisnici osuđujući ubice nevinih ljudi Muslimana, Hrvata i Srba u Bijeljini, Kupresu, Bosanskom Brodu i drugim mjestima. Iskazali su odlučnost u zahtjevu da se »zaustavi vojna i politička intervencija iz Srbije i Hrvatske«.

Oglasili su se i pismom 3. juna 1992. i upozorili da samo mir i demokratski rasplet krize mogu spriječiti rat bez granica – katastrofalne ljudske i materijalne gubitke, egzodus stanovništva, izbijanja na javnu scenu u sve većoj mjeri intelektualnog, političkog i moralnog društvenog škarta. Osudili su etničko čišćenje i stvaranje koncentracionih logora za nesrpski živalj ističući da inspiratori i nosioci genocida moraju da odgovaraju i da budu kažnjeni. To pismo potpisali su i generali Fikret Jakić, Muharem Fetahagić i Ante Karanušić. Njima se pridružila i grupa uglednih pukovnika bivše JNA – Sahib Osmanbegović, Milan Inđić i Boško Milutinović. Među potpisnicima, na žalost, nije bilo generala Nikole Prodanovića, Slobodana Kezunovića i Nikole Avramovića koji su otišli iz Sarajeva odmah na početku rata.

Svi koji su ostali dijelili su sa narodom dobro i zlo. U haosu koji je nastao, sagledavali su izlaze i javno ih saopštavali. U oba javna istupanja iskazali su vlastito uvjerenje »da su i oni borci u istom frontu«.

Posle generala, svjetskoj javnosti obratili su se i bivši ambasadori SFRJ iz BiH. Oni su, 15. aprila 1992, uputili poruku generalnom sekretaru i Savjetu bezbjednosti, Evropskoj zajednici i Sajrusu Vensu. U tom obraćanju rekli su da je na suverenu Bosnu i Hercegovinu izvršena brutalna agresija sa genocidom, naglasili da se ugrožavaju osnovna ljudska prava, pri čemu se ovom agresijom gasi ono najveće – pravo na život, ruše se gradovi i sela. Pred nasiljem agresora, kolone naroda u najvećem egzodusu koji pamti ova zemlja kreću u prognaničku neizvjesnost. Ne poštuju se osnovni principi Povelje Ujedinjenih nacija, Helsinške deklaracije i Pariske povelje, odluke Savjeta bezbjednosti i KEBS-a o razriješenju krize u BiH i Jugoslaviji.

U trenutku kada su pisali ovo upozorenje, Sarajevo, Bosanski Brod, Zvornik, Bijeljina, Kupres, Foča, Višegrad, Čapljina i druga mjesta bila su izložena pokoljima i razaranjima. Velikodržavnim nacionalističkim politikama Beograda i Zagreba očigledan je cilj da se podijeli BiH. Zato su nekadašnji ambasadori zahtjevali da međunarodni faktori utiču da se sa teritorije BiH odmah povuku sve formacije iz Srbije, Crne Gore i Hrvatske. Tražili su upućivanje mirovnih snaga UN. Apel su potpisali: Tarik Ajanović, Danilo Bilanović, Muhedin Begić, Esad Cerić, Osman Đikić, Feliks Gorski, Muhamed Hadžić, Ana Jovanović, Mićo Rakić, Safet Šerifović, Redžo Terzić... Ovaj dokument podržali su i ambasadori iz BiH koji žive u Beogradu: Ljubo Babić, Dimitrije Bajalica, Cvijetin Mijatović, Augustin Papić, Mara Radić, Ismet Redžić, Nusret Seferović i Alija Vejzagić. Apel je podržao i Raif Dizdarević, bivši savezni sekretar za inostrane poslove i predsjednik Predsjedništva SFRJ. Bilo je i ambasadora koji nisu htjeli da stave potpis ispod ovog apela (Mirko Ostojić) sa obrazloženjem da nisu saglasni da se ovaj osvajački pohod smatra agresijom na BiH.

Sarajevski generali su se stavili na raspolaganje Štabu TO, kasnije Glavnom štabu Armije Republike Bosne i Hercegovine. Stavili su na raspolaganje svoje znanje, iskustva i praktičnu spremnost da se angažuju u mjeri u kojoj je to neophodno državi. Sa vojnim organima dogovorili su se o vidovima saradnje i zajedničkog djelovanja na odbrani zemlje i oslobađanju od agresora. Izvijestan broj oficira JNA mlađih od 60 godina uključio se u aktivnu službu. Načelnik GŠ Armije Republike BiH general Rasim Delić i svi komandanti korpusa au bivši oficiri JNA. Na najodgovornijim dužnostima bili su i generali Sefer Halilović, Jovan Divjak, Stjepan Šiber, Ivan Brigić. Generali Milan Ačić, Džemil Šarac i Mirko Vranić imenovani su juna 1992. za članove Vojnog savjeta pri Vrhovnoj komandi.

Temeljni odnos potpisnika svih ovih apela prema surovoj ratnoj zbilji je patriotski i antifašistički. Angažovali su se u borbi protiv agresora, protiv velikodržavnih koncepcija usmjerenih na podjelu BiH, protiv svih vidova šovinizma i neofašizma, a sve na osnovama Platforme Predsjedništva RBiH od 26. juna 1992. godine.

Stari partizanski ratnici cijelo ratno vrijeme djeluju u organizaciji SUBNOR-a BiH. Njih osamdesetorica osudili su plebiscit u SDS-režiji i podržali ideju o referendumu za nezavisnu Republiku BiH.

Poznat je Ed-memoar GŠ OS i Predsedništva Republike o obliku rata i ratnoj vještini u odbrani BiH. U dokumentu se preporučuje najpogodniji i realan oblik ratovanja kombinacijom partizanskih i frontalnih dejstava uz korišćenje iskustava NOR-a 1941-1945. Ukazuje se na manevarski rat čiji nosioci mogu da budu ne samo snage sa fronta nego, u velikoj mjeri, jake i dobro vođene partizanske snage na takozvanoj privremeno zauzetoj teritoriji.

Iz sredine penzionisanih generala bivše JNA u Sarajevu upućeno je pismo komandantima OS Republike Hrvatske čim su otpočele oružane čarke između HVO i Armije RBiH. Riječ je o pismu Džemila Šarca Janku Bobetku i Antonu Tusu, a sva trojica su generali bivše JNA. »Mislim da stvari idu pogrešnim putem« - pisao je Džemil Šarac. To svoje pismo nazvao je »kraćim tekstom, skromnim krokijem na temu hrvatsko-bosanskohercegovačkih odnosa«. Zamolio ih je da razmisle o nekim bitnim činjenicama prema kojima osnovnu odgovornost snose rukovodeći ljudi u Zagrebu. U pismu, koje je integralno objavljeno u knjizi »JNA – beznađe zla« dr Fadila Ademovića, naglašava se da BiH nije planirala i dijelila Republiku Hrvatsku sa režimom u Beogradu dok rukovodeći faktori Republike Hrvatske i neki njihovi sljedbenici u BiH to čine sa teritorijom BiH. Takođe se podsjeća na odluke AVNOJ-a i ističe da u rješavanju nacionalnog pitanja »od Titove formule do danas nije otkrivena bolja...«

Jula 1992. godine osuđeno je rješenje kojom paljanska skupština i SDS poništavaju odluke ZAVNOBIH-a o državnosti BiH.

Poznato je da su ratni veterani uspostavili uspješnu saradnju sa Međunarodnom federacijom starih boraca i sa pojedinim srodnim organizacijama koje podržavaju BiH. Posebno je zapažena saradnja sa borcima NOB-a Slovenije, Makedonije i Hrvatske. Izuzetno je razvijena saradnja sa Društvom za istinu o antifašističkoj narodnooslobodilačkoj borbi u Jugoslaviji 1941-1945. i Međunacionalnim udruženjem Bosanaca i Hercegovaca u Beogradu. Članovi obe ove organizacije od njihovog osnivanja su i penzionisani generali i pukovnici iz BiH koji žive u Beogradu: Rahmija Kadenić, Svetozar Oro, Savo Popović, Mirko Tomić, Džemal Fejzo, Jovo Ninković, Ivica Miličević, Žarko Miličević, Mile Trkulja, Ahmed Đonlagić, dr Mehmedalija Bojić, Sead Hadžović, Danilo Stojić, Omer Pezo, dr Mensur Ibrahimpašić, Živko Rodić, Izudin Čaušević, Hasan Četić, Ismet Dilberović, Mujo Dizdar, Čedo Đukić, Ćamil Kazazović, Danilo Kijac, Jovo Kljajić, Moric Levi, Rajko Radetić, Esad Redžić, Josip Rukavina, Stanko Salcberger, Uzeir Zubović, Milan Vasić i Vojislav Šiljegović.

Njihova imena nalaze se ispod poznatog Apela za mir i zajednički život naroda BiH od 25. aprila 1992. godine koji je potpisalo 75 uglednih antifašista iz BiH koji žive u Beogradu.

Za većinu pomenutih generala i pukovnika bivše JNA prestali su penzionerski dani čim se počelo ratovati. Svoje aktivnosti, bez obzira gdje su bili, usmjerili su protiv rata, a svoje sposobnosti stavili na raspolaganje za odbranu BiH. Osjetivši se iznevjerenim od armijskog vrha i armije u koju su ugradili čitav svoj radni vijek, bili su protiv zloupotrebe JNA, protiv ratne politike njenog vrha. U toku rata osuđivali su a i danas osuđuju prevaru tadašnjeg vrha JNA koji se stavio u službu Slobodana Miloševića i, samim tim, prihvatio logiku besmislenih ratova na prostorima nekadašnje zajedničke države sa najtragičnijim posljedicama.

“Srbija je vodila rat sa svetom, a ne samo sa Muslimanima
i Hrvatima… Rat je vodila ‘sila ludila’, koja je dovela do
paranoidne samoizolacije Srbije i do fatalnog poraza Srbije,
što je i najveći poraz u srpskoj istoriji”.
(Književnik Radomir Konstantinović)


Nastavak slijedi...

SRBIJA, CRNA GORA I SRJ U RATOVIMA

“Patriotizam kao iskreno osećanje u nama i ovaj drugi,
oko nas, koji se lansira jezikom građanskog rata i koristi
kao politička batina, to su dva pojma među kojima
razlika može biti nepremostiva”.
(Novinar Aleksandar Nenadović)

“Da srpski nacionalizam nije računao na takvu podršku JNA,
vjerovatno ne bi onako silovito krenuo u ostvarivanje svojih
ciljeva. Crnoj Gori je dato posebno mjesto u velikosrpskoj
strategiji iz više razloga, a jedan je ‘izlazak Srbije na more’”.
(Kontra-admiral Vidoje Žarković)

RAT JE KRENUO OD (SA) DVA KOSOVA

Uzbuđenje u javnosti, izazvano Memorandumom SANU, nije se ni stišalo, a na političku pozornicu stupio je sukob koncepcija Slobodana Miloševića i Ivana Stambolića. Na jednoj strani je (tako ih doživljavam) pošteni, ali neoprezni Ivan Stambolić, tada još uvjeren da ima veću podršku političkih struktura u vrhovima Srbije, a na drugoj, Slobodan Milošević, koji želi da bude vođa, demagog, sklon da preti. Ivan smeta Nikoli Ljubičiću i Dušanu Čkrebiću, pa se u njihovoj sjenci vodi taj sukob. Ljubičić želi da bude “otac nacije” i lukav je, a kada se Čkrebić smeje – “oštri zube, oštri tri, a ne jedan nož”, ocjenjuje jedan od ljudi iz tadašnjeg srpskog rukovodstva. Oni su protiv Ivana Stambolić a, jer računaju da im je Slobodan Milošević “manja konkurencija”. Njima se priključuju B. Jović, P. Gračanin, A. Bakočević (koji je na Osmu sjednicu došao sa dva govora u džepu), B. Trifunović i drugi. Milošević posjeduje taktičko manevarske sposobnosti, boji se drugih republika, ne voli pokrajinska rukovodstva, jer ako su ona tu, on je manji – takođe je ocjena iz sredine tadašnjeg rukovodstva Srbije.

Slobodan Milošević se boji djela inteligencije, a strane su mu filozofija i političke zamisli D. Tucovića, K. Popovića, M. Nikezića i B. Bogdanovića. Ne odgovaraju mu ni neki Srbi porjeklom van Srbije – V. Milinčević, Š. Galović, M. Baljak, Ž. Olbina i mnogi iz Vojvodine, jer realnije sagledavaju “srpsko pitanje”.

S. Milošević je ulagao velike napore kako bi se preko Ljubičića, Gračanina, Mamule i Kadijevića nametnuo vojnom vrhu i ovladao Armijom i SUP-om. On je mase digao na noge, vješto koristeći teškoće Srbije, njene nacionalne mitove i talas agresivnog nacionalizma koji je, na žalost, zahvatio veći dio srpskog društva. Započelo je “događanjem naroda” i prelilo se van Srbije. Tu euforiju on spretno koristi i usmjerava, iako je jednom rekao: “Kad se podignu, mi ćemo ih udariti po glavi.”

Antibirokratska ili mitingaška revolucija krenula je 1987/88. sa Kosova, liderskom promocijom: “Narod ne sme niko da bije!” Svi mitinzi se planiraju u Beogradu, a realizacija kreće sa Kosova gdje i počinje vrtoglavi uspon S. Miloševića. Planski, to zatim prelazi na Vojvodinu, druge djelove Srbije, Crnu Goru, a djelom u BiH i Hrvatsku. U početku se sve to povezuje sa problemima Srba i Crnogoraca na Kosovu, ali pravi cilj – sijanje razdora radi ostvarenja velikosrpske politike – povremeno izbija na vidjelo. Prvoborci te revolucije (M. Šolević, K. Bulatović, Kecman, Sparavalo, Budimirović, M. Bećković, J. Živković, P. Bulatović, Boričić, N. Kilibarda, M. Ćorović, P. Perunović, J. Vlahović, D. Miličević, Z. Aranđelković, M. Kertes, P. Škundrić, Đ. Šćepančević, M. Vukić, M. Zečević, S. Dubajić, V. Radaković i drugi) su idejno usmjeravani iz Francuske 7, Udruženja književnika Srbije. Događaje propagandno razrađuju najsnažniji mediji, posebno RTV i izdanja “Politike”, prethodno kadrovski pripremljeni za ovu namjenu. Televizija, počev od D. Mitevića, preko M. Vučelića do D. Milanovića, “Politika” od Ž. Minovića, S. Jovanovića, do Hadži Dragana Antića, pri čemu su se izmjenjala i mnoga udarna pera vulgarne nacionalističke propagande (M. Štula, K. Bijelić, S. Grubač, S. Ignjatović, A. Prlja, M. Baletić i mnogi drugi). Karijera većine “prvoboraca” bila je kratka. Duže su na sceni ostali dva Bulatovića, M. Đukanović (koji danas nastupa reformatorski) i M. Kertes. Štampa je u tom periodu puna ovih i drugih imena. Pisalo se da je štab u Beogradu ujedno i štab za Crnu Goru.

Antibirokratska revolucija u Srbiji je pobjedila 1988. i učvrstila Slobodana Miloševića. Crnogorci su početkom 1989, prihvatajući parolu “pobjedio je narod”, s političke scene odstranjivali projugoslovenski orijentisane političke ličnosti, koje su se zalagale za ravnopravnost svih naroda u SFRJ. Prevrat je uspio i doveo M. Bulatovića i M. Đukanovića – vjerne, u to vrijeme, Slobodanu Miloševiću. “Božur” sa Kosova, “Solidarnost” i dio Srba iz Hrvatske postali su jurišni odredi Slobodana Miloševića.

Tokom 1989. godine na sceni su dva kosovska skupa – Gazimestan na Kosovu (juni) i dalmatinsko Kosovo kod Knina (juli) – oba po mnogo čemu slični. Na Gazimestanu, glavni govornik je šef srpske države, koji jasno i naglašeno pokazuje ambicije da utiče na život u jugoslovenskoj zajednici i toj proslavi daje formalno i jugoslovenski značaj. U tu svrhu, tu su Janez Drnovšek, predsjedavajući SFRJ, predsjednik Skupštine SFRJ, Predsjednik SIV-a Ante Marković, ministar odbrane V. Kadijević, predstavnici SKJ, predstavnici socijalističkih republika i diplomatski kor, ali bez američkog ambasadora Vorena Zimermana. Poslije govora na Gazimestanu, nije bilo očekivanih službenih stavova jugoslovenske javnosti, ni odgovora na osnovne poruke jedinog govornika.

Ovaj govor doživljen je od mnogih kao ratnički govor šefa srpske države. Vrijeme je brzo pokazalo da su grešili oni koji te Miloševićeve riječi nisu shvatili u najbukvalnijem značenju. Duže vremena nije bilo reakcija na sve što je tu rečeno, ni na nivou federacije ni iz drugih jugoslovenskih rukovodstava, niti od strane JNA. Ikonografija je na Gazimestanu bila različita, pretežno ona sa nacionalnim mitskim obilježjem.

Ako je Srbija nakon 600 godina “povratila svoj državni, nacionalni i duhovni suverenitet”, ko joj je to osporavao u 50 godina avnojevske Jugoslavije? Ako je “nesloga i izdaja na Kosovu” pratila srpski narod “kao zla kob”, ko sada srpski narod uvodi u novi rat? Zašto S. Milošević tom prilikom nije govorio o NOB-u 1941 – 1945? Ko su i čiji “vazali bili srpski rukovodioci” i ko ih je na to prisilio? Zar je srpski narod tek tada postao svijestan svoje uloge. Milošević tvrdi da ni “oružane bitke još nisu isključene”.

Na kninskom Kosovu, na Dan borca 4. jula iste godine, slična je slika. Drugi su samo govornici, a gosti su nižeg nivoa. Iz Srbije, tu je Radmila Anđelković, predsjednica SSRN Srbije. Parole su: “Oj Srbijo, Knin te voli”, “Ovo je Srbija”, “Slobo, čekamo te”, “Ne damo te zemljo Obilića, ne damo te bez krvoprolića” itd. Ikonografija je još bogatija. O detaljima te proslave čuo sam od prijatelja iz Otrića, Knina, Pribudića i Gračaca, od jednih koji su išli da vide, i od nekih koji su već “zapjenušili”.

U to vrijeme, neka pitanja mi ne izlaze iz glave – da li je ovo što se događa na oba Kosova kraj avnojevske Jugoslavije? Da li se poslije takvih manifestacija može sačuvati stabilnost u zemlji? Zašto jugoslovenski vrh i JNA ne reaguju? Razmjenjujem mišljenje sa mnogima i zaključujemo da su na oba Kosova ljeta 1989. izbile dvije najjače bujice koje su počele razarati postojeću strukturu jugoslovenske zajednice. Te bujice su potekle planiranim izlivom srpske mitomanije i slute zlo – slute rat. Oba Kosova predstavljaju najavu rata-ratova.

U toku 1989. godine pojavljuju se novi lideri i vojskovođe: D. Ćosić J. Rašković, M. Ekmečić, V. Krestić, M. Bećković, V. Drašković, R. Karadžić, A. Isaković, D. Popović i drugi koji su pozvani da zamole Slobodana Miloševića da u “sudbonosnom trenutku srpske istorije preuzme vođstvo svog naroda”. Poslije Gazimestana, Dobrica Ćosić kaže: “Mlad, hrabar, odlučan, inteligentan. Dobro govori. Ima izuzetnu sposobnost komunikacije s masama, on je najsposobnija ličnost koju je srpski narod imao u XX vijeku.”


Nastavak slijedi...

“Ušli smo u jedan agresorski, osvajački i
nepravičan rat i pokazali se, kao vojnici,
prilično mizerno, dobili batine, moramo da priznamo.”
(Arhitekta Bogdan Bogdanović)

SRBIJA I CRNA GORA “NEZVANIČNO” U RATU

I po Veljku Kadijeviću, Srbija i Crna Gora nisu učestvovale u ratu.

Jednostranost u prikazivanju raspada SFRJ u knjizi V. Kadijevića proističe iz njegove osnovne teze da je raspad SFRJ prvenstveno rezultat planskog i organizovanog djelovanja inostranih faktora na razbijanju Jugoslavije. Unutrašnje političke snage koje su razbijale Jugoslaviju, po toj tezi, samo su instrument u službi stranih faktora i njihovih interesa.

Zbog takvog prilaza, izostala je objektivna i uporedna analiza politike i ponašanja rukovodstava jugoslovenskih republika.

Raspadom SFRJ, četiri njene republike (Slovenija, Hrvatska, Bosna i Hercegovina i Makedonija) postale su samostalne i međunarodno priznate države, a ostale dvije (Srbija i Crna Gora) stvorile su novu državu (SRJ). Ova činjenica govori da su centri odlučivanja bili i u republikama i da je od politike i ponašanja njihovih rukovodstava zavisilo da li će Jugoslavija kao zajednica opstati, pod kojim uslovima i u kakvom obliku, ili će se raspasti.

U svojoj analizi (i to djelimično, a u skladu sa svojom osnovnom tezom), Kadijević piše o secesionističkoj politici i postupcima rukovodstava Slovenije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine. Makedoniju i ne pominje. O Crnoj Gori, a posebno o Srbiji, govori kao objektima “međunarodne zavere”. Kadijevićevom rekonstrukcijom i interpretacijom događaja čitaocu se situacija predstavlja tako kao da Srbija, Crna Gora i JNA predstavljaju SFRJ. Kao da Srbija i Crna Gora nemaju nikakvu posebnu politiku u procesu raspada SFRJ. Iz prikaza rata, kakav je dat u knjizi, proizilazi da taj rat vode, s jedne strane, Slovenija, odnosno Hrvatska, odnosno Bosna i Hercegovina, a da druga ratujuća strana – JNA kao “vojska bez države”, Srbija i Crna Gora – u tom ratu ne učestvuju. Ovakvo tretiranje rata i njegovih aktera podudara se – ne slučajno – sa tezom koju je zastupala i zastupa zvanična politika i propaganda u Srbiji, odnosno u SRJ. Upravo iz tih razloga, potrebno je posebno razmotriti razvoj događaja i dati odgovore na sljedeća pitanja:

– Kakvi su odnosi uspostavljeni između JNA i Srbije i Crne Gore u periodu kulminacije jugoslovenske krize i u oružanoj fazi njenog raspleta?

– Da li su Srbija i Crna Gora učesnici rata u Jugoslaviji i na koji način?

– Koji su motivi i uzroci učinili JNA instrumentom ostvarivanja jedne nacionalističke politike?

– Kada i kako je JNA postala de facto vojska Srbije i Crne Gore?

– Kakvi su rezultati i posljedice učešća u ratu za Srbiju i Crnu Goru, odnosno za srpski narod?

Odgovore na postavljena pitanja daje sam Kadijević rekonstrukcijom stavova vojnog vrha prema uzrocima krize u SFRJ, pravcima izlaska iz nje i pojedinim događajima u toku njenog produbljivanja. Naime, vidljivo je da su ti stavovi bliski ili identični stavovima koje je u tom periodu imalo rukovodstvo Srbije, a pod njegovim uticajem i rukovodstvo Crne Gore. Uočljivo je da se idejna i politička povezanost vojnog vrha i rukovodstava ove dvije republike pojačavala uporedo sa zaoštravanjem krize, polarizacijom stavova među republikama i istovremenim slabljenjem svih federalnih institucija, a posebno onih koje su za JNA bile najvažnije (Predsjedništvo SFRJ, SIV, Skupština, CK SKJ). Kao prelomni trenutak u procesu stavljanja JNA u službu ostvarivanja samo jedne nacionalne politike može se - i prema navodima autora, označiti situacija nastala nakon zajedničke sjednice Predsjedništva SFRJ i Štaba Vrhovne komande održane 12, 14. i 15. marta 1991. Pošto na toj sjednici, sazvanoj na zahtjev ŠVK, Predsjedništvo nije prihvatilo prijedlog Štaba o uvođenju vanrednog stanja u zemlji i mjerama u vezi s tim, vojni vrh je “procjenio situaciju” i zaključio da za JNA postoje dvije opcije. Jedna od njih je bila da cio Štab ili samo savezni sekretar podnesu ostavke, ali je zaključeno da bi to išlo na ruku “razbijačima Jugoslavije”, pa je ta varijanta odbačena. Štab Vrhovne komande usvojio je opciju: “... da vojska, osloncem na političke snage u federaciji i republikama koje predstavljaju one narode koji hoće da žive u Jugoslaviji, uz miran razlaz sa onima koji hoće da idu iz nje, nastavi da obezbjeduje takvu politiku. To je, prevedeno na praktični jezik tadašnje aktuelne političke situacije, značilo zaštitu i odbranu srpskog naroda van Srbije i prikupljanje JNA u granice buduće Jugoslavije, s tim što je drugi dio zadatka - prikupljanje JNA - operativno i vremenski prilagođen izvršenju prvog djela zadatka. Uz učešće odgovarajućih političkih ličnosti koje su stajale na takvom političkom kursu raspleta političke krize, ova opcija je prihvaćena i to od svih, bez ijednog izuzetka” (Kadijević, na str. 114.)

Kadijević ne navodi koje su to “političke snage u federaciji i republikama” na koje JNA treba da se osloni, ni koje su to “odgovarajuće političke ličnosti” koje su predloženu opciju prihvatile “bez ijednog izuzetka”. Međutim, iole upućenom čitaocu i svjedoku kasnijih zbivanja jasno je da se radi o rukovodstvima Srbije i Crne Gore i njihovim predstavnicima u federaciji.

Autor ne spominje vrijeme tog “istorijskog” sastanka, ali je očigledno da se ono približno podudara sa podnetom (16. marta 1991), pa povučenom, ostavkom Borisava Jovića i Nenada Bućina na funkcije članova Predsjedništva SFRJ, i sa dramatičnim obraćanjem S. Miloševića javnosti Srbije posredstvom TV, u kome, između ostalog, kaže da se ubuduće neće poštovati nikakve odluke Predsjedništva SFRJ i da ono za Srbiju više ne postoji. Nešto kasnije (u martu ili aprilu 1991), S. Milošević će na zatvorenom sastanku sa predsjednicima opština iz Srbije, izjaviti: “Ako treba da se tučemo, bogami ćemo da se tučemo. Jer, ako ne umemo dobro da radimo i privređujemo, bar ćemo znati dobro da se tučemo. A što se tiče Armije, pa evo ovde je general Armije...” Uzgred rečeno, ovu procjenu predsjednika Srbije da će “Srbi rado ići u vojnike”, kasnije ponašanje ogromnog broja vojnih obveznika u Srbiji nije potvrdilo.

Važno je zapaziti da je navedeni sastanak, na kome je - kako Kadijević tvrdi, “modifikovana zadaća JNA” - održan u vrijeme dok još postoje i djeluju u punom sastavu Predsjedništvo SFRJ, SIV i Savezna skupština. Tako, Predsjedništvo SFRJ održava (22. marta 1991) proširenu sjednicu uz učešće predsjednika svih republika, i na toj sjednici se odlučuje da se u toku narednih sedmica održe sastanci predsjednika republika naizmenično u svakoj republici, da bi se eventualno postigao neki dogovor o ključnim pitanjima opstanka Jugoslavije. Poznato je da su na tim sastancima razmatrane razne varijante preuređenja Jugoslavije: “moderna i efikasna federacija”, asimetrična federacija, konfederacija, labava konfederacija, inicijativa “Gligorov - Izetbegović”, model “2 + 2 + 2 + JNA” i druge, i da nijedna od tih varijanti nije dobila podršku svih. Karakteristično je da vojni vrh i “odgovarajuće političke ličnosti” - učesnici navedenih sastanaka - nisu čekali ishod ovih pregovora, već je zadatak JNA utvrđen nezavisno od tog ishoda. S razlogom se može pretpostaviti da je ta, unapred doneta odluka rukovodstva Srbije, Crne Gore i JNA, učinila bespredmetnim pregovore “šestorice” i onemogućila prihvatanje bilo koje solucije osim one za koju su se zalagale Srbija i Crna Gora. Takođe, treba imati u vidu da je navedena odluka o ulozi i angažovanosti JNA doneta tri mjeseca prije početka rata u Sloveniji.

U svakom slučaju (u martu 1991), uporedo sa postojanjem kompletnog i legalnog Predsjedništva SFRJ, stvorena je paralelna grupa koja od tada faktički rukovodi Armijom. Vrhovna komanda od tog trenutka djeluje u sastavu: B. Jović, J. Kostić i S. Bajramović (Srbija), B. Kostić (Crna Gora) i V. Kadijević (JNA). Armija je, dakle, stavljena pod komandu dvije republike, Srbije i Crne Gore i angažuje se kao njihova oružana sila. Tako je i JNA “dobila svoju državu”. Ovu činjenicu načelnik Štaba Vrhovne komande Kadijević, konstatuje na sljedeći način: “Zbog poznatog stanja u Predsjedništvu SFRJ, u to vrijeme, posebno činjenice da su pojedini njegovi članovi aktivno radili na razbijanju Jugoslavije i bili veliki neprijatelji JNA, Štab Vrhovne komande je morao imati i imao je dvojnu komunikaciju sa Predsjedništvom SFRJ. Dio prijedloga smo iznosili pred cijelim Predsjedništvom, a dio samo pred onim njegovim članovima koji su radili za Jugoslaviju. To je bila izuzetno složena situacija za vojsku, ali drugog izbora nismo imali” (Kadijević, str. 120).

Od “zajedničke oružane sile svih naroda i narodnosti Jugoslavije” - kako je to bilo definisano Ustavom SFRJ - JNA je od marta 1991. postala oružana sila Srbije i Crne Gore (kasnije SRJ), pa se njena dejstva u ratu u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini moraju tretirati kao glavni vid oružanog učešća Srbije i Crne Gore u tom ratu-ratovima.

Razlog zašto ovu činjenicu zvanična vlast u Srbiji nikad nije priznala, objasnio je D. Dragojlović, ministar u Vladi Srbije, u svom istupanju pred predstavnicima opština u Valjevu: “Mi ne možemo da kažemo zbog svetskog javnog mnjenja da je Srbija u ratu sa Hrvatskom, jer bi onda Srbija bila agresor. Zbog toga Srbija ne može da ima svoju vojsku, pa ima vojsku u JNA.” A ministar odbrane Srbije, Marko Negovanović, istovremeno kaže: “Srbija se praktično brani u srpskim krajevima.”

Međunarodna zajednica (UN i Savjet bezbjednosti) nisu prihvatali objašnjenja da taj rat vodi sama JNA, kao “vojska bez države”, za neke svoje interese i ciljeve, a da s tim ratom Srbija i Crna Gora nemaju veze, pa je protiv ove dvije republike (SRJ) uvela sankcije. (Kako je JNA pretvorena u instrument za ostvarivanje ciljeva i politike rukovodstva Srbije i Crne Gore, kako je praktično angažovana, kako je dejstvovala, s kim je sarađivala, govori se u prethodnim poglavljima).

Zbog dileme stvorene u većem djelu javnosti SRJ o “nepravednim” i “ničim” izazvanim sankcijama, potrebno je da se objasne neki vidovi učešća Srbije i Crne Gore u ratu, jer se to angažovanje nije ograničilo samo na oružana dejstva JNA i paravojnih snaga. Proces u kome je JNA (i po sastavu) sve više postajala srpsko-crnogorska vojska počeo je nekoliko mjeseci prije izbijanja rata i ubrzao se njegovim približavanjem, odnosno zaoštravanjem međurepubličkih sukoba. Neposredno uoči upotrebe oružja, a pogotovo kada je počeo rat, Srbija i Crna Gora - pored krajeva u Hrvatskoj i BiH sa većinskim srpskim stanovništvom - postaju jedini izvor za popunu JNA ljudstvom. Mirnodopski sastav JNA - koji, uz aktivne starješine i građanska lica čine i vojnici na odsluženju kadrovskog roka - bio je nedovoljan za realizaciju planova Štaba Vrhovne komande. Zato je angažovan i rezervni sastav da bi se popunile postojeće i formirale nove jedinice potrebne za planirane operacije.

U toj situaciji, rukovodstva Srbije i Crne Gore i Štab Vrhovne komande su se našli pred dvije vrste problema. Jedni su proisticali iz ustavnih i zakonskih ograničenja, zbog kojih se - bez proglašenja ratnog stanja i opšte mobilizacije - ni vojnici na odsluženju roka ni rezervisti nisu mogli zadržavati preko određenog roka u Armiji, a ratno stanje i opšta mobilizacija nisu se mogli proglasiti, jer bi to bilo priznanje da su Srbija i Crna Gora u ratu. Kako su organi JNA i organi vlasti rješavali ove probleme - Kadijević ne objašnjava. A rješavali su ih prećutnim “zaobilaženjem” zakona, dužim zadržavanjem vojnika na odsluženju roka, produžavanjem boravka rezervista “na vežbi”, proglašavanjem mobilisanih za “dobrovolje” i na slične načine. Međutim, zbog slabog odziva vojnih obveznika, neke jedinice nisu mogle biti popunjene određenim specijalnostima iz kontingenta rezervista predviđenog za popunu JNA, pa su oni koji su već imali ratni raspored u TO prebacivani u ratni sastav JNA i slično.

Drugi, još složeniji problem - koji autor “Viđenja” tretira kao glavni razlog za odustajanje od ciljeva nekih operacija i za njihov neuspjeh - bio je slab odziv vojnih obveznika u Srbiji i Crnoj Gori, njihova nemotivisanost i nespremnost da idu u rat van teritorije svojih republika i za ciljeve koji im nisu bili jasni i prihvatljivi. Koliki je bio stvarni broj vojnih obveznika koji se nisu odazvali na poziv, nikad nisu objavili ni organi vlasti u Srbiji i Crnoj Gori, ni organi JNA, odnosno VJ. Prema nekim procjenama i napisima u štampi, taj broj, uključujući i one koji su - ne čekajući pozive napustili zemlju i otišli u inostranstvo, dostiže više od stotinu hiljada. Da je takvo ponašanje bilo masovno, potvrđuje i činjenica da su i JNA i organi vlasti odustali od sudskih i drugih kaznenih mjera prema vojnim obveznicima koji se nisu odazvali regrutaciji. Ista pojava - mada u manjim razmjerama - manifestovala se i među vojnim obveznicima u krajevima Hrvatske i Bosne i Hercegovine sa pretežno srpskim življem. Znatan broj vojnih obveznika iz tih područja, koji nije želio da se angažuje u ratu, napustio je te krajeve i otišao u inostranstvo ili kao izbjeglice u Srbiju i Crnu Goru. Javni pozivi vlasti da se ovi vojni obveznici vrate i uključe u borbu, apeli na patriotsku svijest i dužnost, ali i pretnje represalijama (zabrana povratka nakon rata, oduzimanje kuća, stanova, zemlje i slično), dali su slabe rezultate.

Poseban vid ispoljavanja nemotivisanosti za ućešće u ratu predstavljalo je dezertiranje obveznika koji su se već našli u jedinicama ili na frontu, pojedinačnim a još češće grupnim odbijanjem da idu na front ili njegovim napuštanjem kad su se tamo već našli.

Sve ovo događalo se uprkos intenzivnoj propagandi u svim sredstvima javnog informisanja i ličnom angažovanju “na terenu” vojnih i civilnih funkcionera svih nivoa. Zbog toga se kao objašnjenje ove pojave ne može prihvatiti ono koje V. Kadijević svodi na djelovanje “roditelja, majki, sestara, mirotvoraca, pacifista itd”, kao i aktivista nekih opozicionih političkih partija u Srbiji. Treba se podsjetiti da su se gotovo sve političke stranke (sa malim izuzecima) i tada, i kasnije, nadmetale u svom “patriotizmu” i zalaganju za “ujedinjenje svih srpskih zemalja” po svaku cjenu. Očigledno je da su uzroci slabog odziva u rat bili dublji, da za veliki broj građana Srbije nije bila ubjedljiva parola da se “Srbija brani kod Knina”, da im nije bilo jasno koji to nacionalni, odnosno njihovi interesi treba da budu ostvareni ratom, za koju i kakvu Jugoslaviju treba da se bore, gdje su njene državne granice itd.

Načelnik Štaba Vrhovne komande, Veljko Kadijević priznaje da su ovako slab odziv i nedovoljna motivisanost vojnih obveznika za rat van teritorije Srbije i Crne Gore predstavljali iznenađenje i za njega lično i za Štab Vrhovne komande. Ovo priznanje dovodi u pitanje brojne konstatacije i ocjene u knjizi, po kojima je njegov Štab uvjek sve dobro i nepogrešivo procjenjivao, predviđao i postupao u skladu s tim.

O borbenom moralu jedinica koje su učestvovale u operacijama, autor ne govori, sem što pominje već navedene pojave dezerterstva, ali bez konkretnih podataka. Na dva mjesta uzgred se pominje da su neki rezervisti pravili “izvesne probleme”. S obzirom na to da je cio sastav JNA, a posebno starješinski kadar, za cjelo vrijeme postojanja JNA, dosljedno vaspitavan u jugoslovenskom duhu i na stavu da je JNA zajednička oružana sila svih naroda i narodnosti SFRJ, čitalac bi očekivao i odgovor na pitanje: da li, kako i u kojoj mjeri je rukovodstvo JNA uspjelo da izmjeni takvu svijest i prilagodi je činjenici da je JNA prestala da bude to i postala vojska dvije nacije (republike). Takvim analizama Kadijević se ne bavi. Međutim, iz nekih stavova njegove knjige, kao i iz javne i unutararmijske propagande, moglo bi se zaključiti da se sa jugoslovenskom svješću armijskog kadra manipulisalo tako da mu se borba JNA u ovom ratu prikazuje kao borba za očuvanje i odbranu Jugoslavije. U knjizi nema ni osvrta na to da li su i koliko problemi borbenog morala, tačnije nedovoljne motivisanosti, uticali na način upotrebe i dejstva jedinica JNA. Činjenica da se najveći dio tih dejstava ispoljavao u upotrebi avijacije, oklopnih sastava i artiljerije, odnosno upotrebi tehnike i vatre, a mnogo manje angažovanjem žive sile, simptomatična je u ovom smislu. Primjeri Vukovara, Mostara, Dubrovnika i drugi to najbolje potvrđuju.

Poseban vid neposrednog vojnog angažovanja Srbije i Crne Gore u ratu, bila je upotreba jedinica Teritorijalne odbrane u operacijama na teritoriji Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Pojedinačne slučajeve angažovanja ovih jedinica registrovala je i štampa, ali su potpuniji i konkretniji podaci o tome, naravno, nedostupni, a ne iznosi ih ni autor.

Za ilustraciju ovog vida angažovanja može se navesti izjava Momira Bulatovića, predsjednika Crne Gore, decembra 1992. u predizbornom TV duelu sa protivkandidatom Brankom Kostićem: “Predsjedništvo SFRJ poslalo je 1.031 rezervistu Crne Gore na Baniju. Oko povratka ovih boraca (što je odobrilo Predsjedništvo CG), Vrhovna komanda nije pravila probleme zato što je bila svjesna da su oni tamo upućeni mimo zakona i Ustava CG (kao pripadnici TO).”

“Crna Gora je slala rezerviste u Hercegovinu radi odbijanja ustaških snaga od teritorije Crne Gore, ali i zauzimanja i kontrole tačaka strateški značajnih za bezbjednost CG... Tako su stavljeni pod kontrolu aerodromi u Mostaru i Ćilipima, presječene komunikacije kojima bi se mogle skoncentrisati snage za ugrožavanje bezbjednosti CG i - što je posebno važno - evakuisana su značajna skladišta sa municijom, gorivom i oružjem, koje nije smjelo pasti u ruke neprijatelju koji se nalazio u dolini Neretve... Crna Gora je zdušno, čitavim bićem podržala JNA u odbrani teritorija koje pripadaju Crnoj Gori. U ratnim operacijama učestvovao je veliki broj jedinica TO Crne Gore, koje su, po tada važećem zakonodavstvu, bile pod komandom CG, odnosno njenog Predsjedništva. Uprkos nedovoljnoj obučenosti i slaboj materijalno - tehničkoj opremljenosti ovih jedinica, Predsjedništvo CG uvijek je davalo saglasnost a time, da budemo iskreni, kršilo Ustav SFRJ, da se ove jedinice ne angažuju van teritorije Crne Gore” (“Vreme”, 15. jula 1992).

Tridesetog septembra 1991. godine 35.000 pripadnika JNA i TO krenulo je van Crne Gore ka Dubrovniku “da se jednom za svagda razgraniče sa Hrvatima” (Milo Dukanović, u Skupštini Crne Gore). Smotru rezervista vršio je i četnički vojvoda Vojislav Šešelj. Ministar odbrane Crne Gore, pukovnik Božidar Babić, tvrdi da je poginulo 165 Crnogoraca van Crne Gore, nekoliko stotina je ranjeno. Uništili su 75% industrijskih kapaciteta, zapalili 2.500 kuća, a preko 5.000 oštetili. Na Dubrovnik je ispaljeno 2.000 raznih projektila (“Monitor”, od 11. oktobra 1995).

Crna Gora je učestvovala i u borbama oko Knina, u Hercegovini, na području Bosne i Banije. Izgubila je rat, borila se za tuđe interese i tuđe teritorije. (Prevlaka još nije crnogorska, izgubila je svoju TO, vojnog ministra i u Podgorici je sada Štab armije koja nosi tradicije ranije Stepine, a kasnije Kukanjčeve II armije.) Ministar odbrane Crne Gore, pukovnik Božidar Babić, je taj agresivni čin pokušao opravdati pa je izjavio da su “stalne provokacije i sve otvorenije ispoljavanje teritorijalnih pretenzija ustaških vlasti...”, osnovni razlozi podrške Štabu Vrhovne komande. Međutim, Predsjedništvo Jugoslavije je još određenije: “Zar nije granica Crne Gore tamo gdje je naš vojnik?” (Borisav Jović, “Posljednji dani SFRJ”).

I na ovom mjestu treba podsjetiti da je sva TO u SFRJ razoružana još 1990, ali to nije važilo za TO Srbije i Crne Gore.

Rat u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini posebno je obilježilo učešće paravojnih formacija iz Srbije i Crne Gore. Autor “Viđenja” govori o paravojnim formacijama ali pominje samo one u Sloveniji i u Hrvatskoj i zahtjeve ŠVK da se one razoružaju. On navodi da je ŠVK o tim formacijama dostavio posebnu informaciju (u januaru 1991), ali ne daje nikakve podatke iz te informacije. Zvanični organi Republike Srbije i SRJ više puta su demantovali i samo postojanje takvih formacija u Srbiji, da bi kasnije od tih demantija odustali. Dobrica Ćosić, kao predsjednik SRJ, na zajedničkoj sjednici oba doma Savezne skupštine, 14. jula 1992. godine kaže: “Što se tiče paravojnih formacija, one su van naše kontrole i ne možemo odgovarati za njihovu delatnost.”

O ovim formacijama opširno je pisala štampa u Srbiji. Publicitet im je davala i državna televizija, a njihovi organizatori i pripadnici sami su javno svjedočili o svom učešću u ratu u Hrvatskoj i BiH. Zna se da su takve formacije organizovale pojedine političke stranke: SPO (Srpska garda), Srpska narodna obnova (“Beli orlovi”, odred “Dušan Silni”), Srpska radikalna stranka (četnički odredi, “Avalski korpus”), zatim Arkanovi “tigrovi”, kapetan-Draganove “knindže”, Milika - Čeko Dačević iz Crne Gore i drugi. Broj i veličinu tih formacija teško je bilo ustanoviti. Bez obzira da li su organizatori i pripadnici tih formacija u svojim nastupima u javnosti preuveličavali i svoju brojnost i svoj doprinos “oslobođenju srpskih zemalja” i “odbrani srpskog naroda od genocida”, nesporno je da su te formacije učestvovale u borbama u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini zajedno sa jedinicama JNA, odnosno “Vojske RS” i “Vojske RSK”. Većina ovih sastava stvarana je, uvježbavana i naoružavana prije početka rata u Sloveniji (juni-juli 1991). Značajno je da su se ove formacije, ne slučajno, pojavljivale kao inicijatori i izazivači lokalnih sukoba (Knin, Obrovac, Plitvice, Borovo Selo, Zvornik, Bijeljina i dr), koji su dalje eskalirali u sukobe širih razmjera. Njima se pripisuju i najteži oblici terora, pljačke i ratnih zločina nad hrvatskim i muslimanskim življem na teritorijama gdje su se pojavljivale. Mnogi stručnjaci za međunarodno krivično pravo, kao što su dr Paul Williams, savjetnik SAD za pravnu problematiku Evrope, dr Norman Ciger, vojno-politički analitičar u Pentagonu, i drugi, smatraju da su upravo paravojne formacije glavni počinioci ratnog genocida na prostorima nekadašnje Jugoslavije (The Balkan Institut, Vašington, 1996).

Činjenica je da su te formacije organizovane na teritoriji Srbije i Crne Gore, sa znanjem organa vlasti, da su slobodno i legalno obučavane, često i u centrima za obuku jedinica JNA i TO, da su naoružavane ili nesmetanim švercom oružja iz inostranstva ili neposredno iz magacina JNA, TO i MUP-a, da ih organi MUP nisu sprečavali, a nekad su im i pomagali da se iz Srbije prebace na teritoriju Hrvatske ili BiH. Za odnos organa vlasti prema ovim “dobrovoljcima” karakteristično je, na primjer, da je kapetan Dragan jedno vrijeme bio na radu u Ministarstvu odbrane Srbije, kao referent za obuku dobrovoljaca.

Odnos JNA prema navedenim paravojnim formacijama bio je sličan kao i odnos organa vlasti Srbije. Komande JNA na frontu, primale su ih u svoj sastav i pod svoju komandu ili su sa njima tjesno sarađivale. O međusobnim odnosima JNA i nekih od navedenih paravojnih formacija govore i primjeri da je “vojvoda” Šešelj prevožen helikopterima JNA da bi obilazio “svoje borce” na frontu u BiH. Isto tako gledaoci RTS imali su priliku da vide pomenutog “vojvodu” kako prima raport i vrši smotru regularne jedinice JNA u istočnoj Hercegovini, a štampa je objavila da su dva generala JNA primila specijalne medalje od Željka Ražnatovića - Arkana.

(O saradnji Šešeljevih i drugih paravojnih formacija sa JNA i MUP-om Srbije vidi poglavlje V - “Paramilitarne formacije i besmisleni rat”).

Podaci o broju građana Srbije i Crne Gore koji su u sastavu JNA, TO, paravojnih formacija i na drugi način učestvovali u ratu u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini nisu zvanično saopšteni. Doduše, na osnivačkoj skupštini “Udruženja boraca rata od 1990”, rečeno je: “Delegati iz Srbije i Crne Gore na ovoj skupštini zastupaju oko 160.000 boraca posljednjeg rata, dve i po hiljade porodica poginulih ratnika, tri hiljade dece koja su ostala bez roditelja i oko 8.500 invalida rata” (“Politika”, 16. aprila 1994). Moguće je da se u navedenim brojevima nalazi i izvijestan, svakako mali, procenat onih koji su porijeklom iz RSK i RS, ali su iznete brojke više nego impozantne.

Uz navedene podatke treba dodati i one koji se odnose na broj ranjenih: “Na VMA u proteklom periodu zbrinuto je oko 6.000 ranjenika, što je jedna trećina povređenih koji su lečeni u našoj zemlji” (“Vojska”, br. 79, od 25. novembra 1993).

Politička podrška ratnim dejstvima JNA iz Srbije i Crne Gore bila je intenzivna. i svestrana. Na front i u “oslobođena” područja odlazili su članovi “Vrhovne komande”, ministri republičkih vlada, poslanici republičkih skupština, predsjednici opština, lideri političkih stranaka, predstavnici Srpske pravoslavne crkve i drugi.

Za medijsku i propagandnu podršku bila su angažovana sva sredstva javnog informisanja, a posebno televizija. Da bi RTS i RTCG osigurale maksimalnu vidljivost svojih programa na što većem prostoru bivše SFRJ - JNA je, zajedno sa lokalnim snagama organizovanim u RSK i RS, zaposjela sve TV-predajnike do kojih je mogla doći na teritoriji Hrvatske i Bosne i Heregovine (Ćelavac, Plješevica. Kozara, Vlašić, Majevica i druge), bez obzira na čijem su “etničkom prostoru”. U planovima vojnih operacija, ovi objekti imali su strateški značaj. Svi predajnici podešeni su da primaju i prenose programe RTS i RTCG. Kasnije su, angažovanjem državne RTS i uz njenu tehniku i kadrove, organizovani novi TV-studiji u RS i RSK (Pale, Knin, Banja Luka, Beli Manastir). Svi vidovi angažovanja Srbije i Crne Gore, odnosno SRJ, u ratu - izuzev angažovanja JNA, koja je zato novostvorene srpske vojske u RSK i RS obilno snabdjevala naoružanjem i kadrovima - nastavljeni su i nakon prihvatanja Vensovog plana - za Hrvatsku i formalnog povlačenja JNA sa teritorije Bosne i Hercegovine. Obim, sadržaj i praktični postupci u ovom angažovanju prilagođavani su novim uslovima, a prije svega, onim nastalim primjenom Vensovog plana, rasporedom snaga UNPROFOR-a na teritoriji Hrvatske i BiH; uvedenim sankcijama prema SRJ; proglašenjem “otvorenog neba” nad BiH; smanjenim ekonomskim mogućnostima Srbije i Crne Gore itd. Sve ovo događa se i poslije odlaska V. Kadijevića sa funkcije saveznog sekretara (januar 1992), kao nastavak prakse iz perioda dok je bio na funkciji. Izvan takvog angažovanja nije potpuno ostala ni “transformisana” Vojska Jugoslavije. Konkretni podaci o tome ne publikuju se javno i takve tvrdnje se zvanično demantuju, ali je - prema svjedočenjima upućenih, pa i nekim napisima u štampi - vojna pomoć iz SRJ obuhvatala: slanje kadrova, snabdjevanje vojske RS i RSK naoružanjem, municijom, rezervnim djelovima, gorivom i drugim vojnim potrebama. Za ilustraciju ove prakse može poslužiti kazivanje B. Vučurovića, predsjednika opštine u Trebinju. On je zajedno sa Gojkom Đogom, predsjednikom Udruženja Srba iz BiH u Beogradu, posjetio predsjednika SRJ Dobricu Ćosića i tražio vojnu pomoć. Taj susret i njegov rezultat Vučurović prikazuje ovako: “Ćosić dobro zna šta nama treba... Ja sam mu izložio naš položaj i nakon što nas je saslušao, pozvao je generala Životu Panića (tada načelnika GŠ VJ) i strogo mu zapovjedio: Vučurević je ovdje, daj mu sve što možeš. Ovaj se očito nešto bunio, pa mu je Ćosić ozbiljno ponovio: Daj mu sve što treba, Vučurović je srpski patriota! Od Ćosića idemo do Panića... Puca se, stiglo je za sad dovoljno. Poslušao je” (“Duga”, april 1993).

Neki strani i domaći izvještači i očevici tvrdili su da su se i djelovi VJ neposredno angažovali u operacijama u Bosni, posebno u graničnom području na Drini; da je bilo preletanja borbenih aviona VJ, prelaska tenkova VJ u Bosnu kod Bratunca, artiljerijske podrške sa desne obale Drine jedinicama vojske RS u njihovim operacijama i sl. Tako “Vreme” od 25. oktobra 1993. godine, pozivajući se na svjedočenje mještana Ljubovije, piše: “Snage operativne grupe “Drina” s ove strane reke iz Uzovnice i sa desetak drugih tačaka, danima su iz topova i VBR tukli onu stranu reke. Ljubovija je bila bez sna.”

Svakom analitičaru raspada Jugoslavije i uloge koju je u oružanoj fazi tog raspada odigrala JNA, postavlja se, pored ostalih, i pitanje: zašto je rukovodstvo JNA - ako već nije moglo ili nije htjelo da Armiju održi izvan međurepubličkih sukoba, a posebno izvan rata - stalo na stranu Srbije i Crne Gore i učinilo JNA instrumentom ostvarivanja njihove politike oružanom silom? Među onima koji u štampi i publicistici pokušavaju na to da odgovore, mogu se najčešće čuti sljedeći razlozi i motivi koji su uticali na opredjeljenje vojnog vrha:

– Bliskost ili podudarnost ideoloških opredjeljenja i političkih koncepata vojnog vrha, s jedne, i rukovodstva Srbije i Crne Gore, s druge strane, o tome šta i kako u Jugoslaviji treba mjenjati i kakvo treba ubuduće da bude njeno uređenje;

– Pretežno srpsko-crnogorski sastav starješinskog kadra u JNA, a posebno njenog rukovodećeg sastava;

– Interes i cilj Armije da u uslovima očitog raspada SFRJ, zaštiti sopstveni opstanak i staleške interese, odnosno da sebi obezbjedi teritoriju na kojoj će opstati i državu koja će je izdržavati.

Analitičaru kome nisu dostupni primarni izvori o raspravama koje su, svakako, prethodile odlukama o angažovanju JNA i argumentacija koja je iznošena u tim raspravama, nije moguće da daje siguran odgovor na pitanje koliko su svaki od navedenih, a eventualno i drugi momenti i motivi uticali na konačnu odluku. Sva tri navedena motiva - mada ne svi podjednako, uticali su na opredjeljenje vojnog vrha za političku opciju koju će podržati. Ipak, iz sadržaja knjige V. Kadijevića i njegovih stavova, nameće se zakljućak da je presudno bilo isto ili slično gledanje rukovodstva Srbije i vojnog vrha na karakter i uzroke krize u SFRJ, sadržaj i pravce mjenjanja njene buduće fizionomije. Ako se uporede stavovi koje su u dužem periodu zastupali predstavnici Srbije, a izloženi su u raznim dokumentima i javnim istupanjima i stavovi najodgovornijih predstavnika JNA, uključujući i stavove V. Kadijevića, nije teško uočiti da su veoma slični ili podudarni, a naročito u sljedećem:

– U cjelom posljeratnom periodu, rukovodstvo Jugoslavije je vodilo politiku na štetu Srbije i srpskog naroda, što treba ispraviti, ili - Ustav SFRJ iz 1974. treba u cjelini odbaciti, ili - Jugoslaviju treba preurediti da postane “moderna i efikasna federacija”, sa izvornim suverenitetom, sa skupštinom koja će se birati na principu “jedan građanin - jedan glas” i gdje će se odlučivati bez konsenzusa, sa ovlašćenjima federacije kakva je imala prije šezdesetih;

– Granice između republika su samo administrativne i utvrđene su na štetu Srba i Srbije;

– Rukovodstvo Srbije i JNA najduže su zadržali negativan stav prema uvođenju višepartijskog sistema;

– U programskoj platformi SK (PJ) iz novembra 1990. pledira se za organizovanje Jugoslavije po regionima umjesto po republikama i zalaže za dominantnu ulogu društvene svojine, što je i stav SPS;

– Sve do XIV kongresa SKJ, a i na samom kongresu, i rukovodstvo SKS i predstavnici SK iz Armije zalažu se za strogi demokratski centralizam u SKJ;

– Podudarne su ocjene uzroka zbivanja na Kosovu 1981, stanja poslije tih događaja i načina rješavanja problema Kosova;

– Zajednički je negativan stav i odnos prema Vladi Ante Markovića i njegovom konceptu reformi;

– Kriza u SFRJ prvenstveno je posljedica djelovanja inostranih faktora (Njemačka, Vatikan, SAD), a glavni objekat i cilj “međunarodne zavere” je Srbija i srpski narod. Ta lista “neprijatelja srpskog naroda” mogla bi se proširiti, a što je lako dokumentovati navođenjem niza javnih istupanja.

Sumirajući rezultate angažovanja JNA u ratu u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, Kadijević konstatuje da su glavni rezultati u tome što je JNA:

– u Hrvatskoj, zajedno sa srpskim narodom, oslobodila Srpsku Krajinu i natjerala Hrvatsku da prihvati Vensov mirovni plan;

– u Bosni i Hercegovini bitno pomogla da - u početku JNA, a potom Vojska Republike Srpske, koju je JNA stavila na noge - oslobodi srpske teritorije, zaštiti srpski narod i stvori povoljne vojničke preduslove za ostvarivanje interesa i prava srpskog naroda u BiH političkim sredstvima u mjeri i uslovima koje to međunarodne okolnosti budu dozvoljavale, i

– odbranila pravo Srbije i Crne Gore da žive u zajedničkoj državi.

Kad je u pitanju srpski narod u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, s razlogom se već tada moglo postaviti pitanje koliko su ti “rezultati” stvoreni ratom konačni i kakvu političku i životnu perspektivu na osnovu tih rezultata ima srpski narod. Sada je odgovor porazan. Autor izbjegava odgovor na pitanje - kojom cjenom je srpski narod platio te “rezultate”? Ako su rezultati rata više nego prepolovljeno srpsko stanovništvo na tim teritorijama, gotovo sasvim uništena privreda i elementarni uslovi normalnog života i privređivanja, onemogućen zajednički život sa pripadnicima drugih naroda itd. - očita je nesrazmjera između “rezultata” i njihove cjene, a odgovor na pitanje da li je rat kao sredstvo politike smio biti alternativa određenim kompromisima, nameće se sam po sebi.

Posebno je pitanje - o kome autor takođe ne govori - kakve ciljeve i interese su svojim učešćem u ratu ostvarile Srbija i Crna Gora, odnosno kakve su posljedice angažovanja u ratu po njih same.

Konstatacija da su Srbija i Crna Gora, zajedno sa JNA, odbranile svoja prava da žive u zajedničkoj državi djeluje, u najmanju ruku, neozbiljno, jer to njihovo pravo nije nikad osporavala ni međunarodna zajednica, niti bilo koja jugoslovenska republika. Ali, zato su, uz ljudske gubitke, materijalne, političke, moralne i druge posljedice njihovog učešća u ratu izuzetno teške i dugotrajne. Danas su već, u pogledu karaktera i razmjera tih posljedica, manje-više saglasne i partije na vlasti i one u opoziciji, političari, diplomati, ekonomisti i drugi stručnjaci, kao i obični građani. Različito se - u zavisnosti od političkih opredjeljenja - tretiraju njihovi uzroci i odgovornost za njih. Iako su te posljedice sada već opštepoznate i vidljive svakom građaninu, treba podsjetiti na najvažnije od njih, da bi se uporedile sa navedenim “pozitivnim rezultatima”:

– Srbija i Crna Gora (SRJ) su još međunarodno nepriznate države, odsutne iz međunarodnih organizacija, u političkoj i diplomatskoj izolaciji;

– Savjet bezbjednosti UN uveo je protiv Srbije i Crne Gore najstrašnije ekonomske i druge sankcije koje još u potpunosti nisu skinute;

– zbog troškova vođenja rata - koje neki ekonomisti procjenjuju na 10-20% društvenog proizvoda godišnje - kao i zbog međunarodnih sankcija, ukupna proizvodnja privrede pala je na nešto više od jedne četvrtine one predratne;

– nezaposlenost je dostigla 50% radno sposobnog stanovništva, a i dalje se povećava; drastično je opao i nivo zdravstva, obrazovanja, kulture, sporta i drugih oblasti društvenog života;

– desetine hiljada mladih, visokoobrazovanih i stručnih ljudi, napustilo je i dalje napušta zemlju.

“Po nekim procjenama, privrede Srbije i Crne Gore (SRJ) mogu dostići nivo iz 1990. tek za 20 godina po ukidanju sankcija. Ako se svemu ovom dodaju i velike i nepotrebne ljudske žrtve (koje Srbija i Crna Gora još nisu objavile), onda je više nego očigledno koliko je opredjeljenje za ratnu opciju u rješavanju jugoslovenske krize bilo, zapravo, protiv suštinskih interesa Srbije i Crne Gore, odnosno srpskog naroda u cjelini, kao i ostalih jugoslovenskih naroda” - ocjenjuje general Mirko Tomić.

Za sve vrijeme u kome je JNA i VJ - pod rukovodstvom “Vrhovne komande”, sastavljene od predstavnika Srbije i Crne Gore - bila angažovana u ratu u Sloveniji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini - teritorija ove dvije republike bila je njena strategijska osnovica i pozadina sa kompletnom logističkom podrškom i na tom su se angažovale vlade i drugi organi tih republika. JNA je u tom periodu finansirana iz njihovih sredstava. Njeno materijalno obezbjeđenje išlo je iz njihovih resursa (gorivo, ishrana i drugo). Za njene potrebe radila je vojna industrija na njihovoj teritoriji. Sanitetsko zbrinjavanje JNA oslanjalo se - pored vojnih bolnica, na zdravstvene kapacitete ovih republika. O svim ovim vidovima angažovanja nikakvi kvantitativni podaci nisu dostupni javnosti, niti ih ima u knjizi “Moje viđenje raspada”.


Nastavak slijedi...

“Doktrina ‘srpskog jedinstva’, kojom se ušlo u rat
i u čije ime je taj rat vođen – proizvela je srpsko
nejedinstvo u dosadašnjoj istoriji nezabilježenih razmjera.”
(Vidoje Žarković)

PODUDARNOSTI ILI REVITALIZACIJA PROJEKTA “HOMOGENA SRBIJA”

Srpski kulturni klub, na čelu sa profesorom beogradskog Pravnog fakulteta, dr Slobodanom Jovanovićem, izradio je 1937. program, u kojem traži da se “Banovine Vardarska (Skopje), Drinska (Sarajevo), Dunavska (Novi Sad), Zetska (Podgorica) i Vrbaska (Banja Luka), spoje u jedno pod zajedničkim imenom Srpske zemlje, čije je sedište u Skoplju” (“Srpske zemlje, nekada, sada i u budućnosti”, 1940, str. 42). Ova politika srpskog militantnog nacionalizma ponovo će oživjeti u vrijeme Drugog svjetskog rata kao program Ravnogorskog četničkog pokreta, koga će rekonstruisati i obznaniti 30. juna 1941. godine banjalučki advokat, dr Stevan Moljević, pod nazivom “Homogena Srbija”.

U uvodnom djelu projekta, Stevan Moljević upozorava “da se Srbima nameće danas prva i osnovna dužnost da stvore i organizuju homogenu Srbiju, koja ima da obuhvati celo etničko područje na kome žive Srbi i da joj osiguraju potrebne strateške i saobraćajne linije i čvorove... i da se izvrši preseljavanje i izmjena žiteljstva, naročito Hrvata sa srpskog i Srba sa hrvatskog područja, jedini je put da se izvrši razgraničenje...” (Zbornik dokumenata i podataka o narodnooslobodilačkom ratu jugoslovenskih naroda, tom XIV, Beograd, 1981).

U pomenutom elaboratu, Moljević naročitu pažnju obraća teritorijalnim pitanjima i granicama “Homogene Srbije”:

“Na istoku i jugoistoku Srbija i Južna Srbija.

Na jugu Crna Gora i Hercegovina, tj. da se u tzv. jugozapadnu srpsku oblast uključe:

– sva istočna Hercegovina sa prugom od Konjica do Ploča (sa Mostarom gradom), severni deo Albanije, ukoliko Albanija ne bi dobila autonomiju.”

Da u “zapadnu srpsku oblast uđu, pored Vrbaske banovine, sjeverna Dalmacija, srpski deo Like, Korduna, Banije i deo Slavonije, tako da toj oblasti pripada lička željeznička pruga od Plaškog do Šibenika i željeznička pruga od Okučana preko Sunje do Kostajnice. U tu oblast ušle bi od sreza Šibeničkog opštine: Šibenik i Skradin, opština Knin i srpski deo opštine Drniš, eventualno srpski deo opštine Vrljika, ceo Benkovački srez, ceo Biogradski srez, srez Preko - ceo, tako da granica zapadne srpske oblasti ide Velebitskim kanalom i obuhvata Zadar sa svim otocima pred njim, od sreza Gospićkog, opštine Gospić, Lički Osik i Medak, istočni deo Perušićkog sreza. Od Otočačkog sreza općine Dabar, Škare i Vrhovine. Od sreza Ogulinskog opštine Drežnica, Gomirje, Gornje Dubrave i Plaški. Srez Vojnićki, osim opštine Barilović, i srez Vrgin Most ceo. Srez Glinski osim opština Bučica i Stankovac. Od sreza Petrinjskog opštine Blinja, Gradusa, Jabukovac i Sunja, srez Kostajnički ceo, osim opštine Bobovac. Od sreza Novska opština Jasenovac i Vanjska Novska, ali ove opštine valja porušiti tako da željeznička pruga ostane na teritoriji ovih dveju opština, srez Okučanski ceo, srez Pakrački osim opština Antunovac, Gaj i Poljana, srez Daruvar, Grubišno Polje i Slatina, zatim srezovi Derventa i Gradačac i, razumije se, svi srezovi unutar navedenih granica.” Za ovu zapadnu srpsku oblast, koja bi imala 46 srezova sa 1,5 milion duša, s celim Šipadovim preduzećem, rudnikom Ljubija i prugom Valjevo-Banja Luka-Šibenik, valjalo bi obezbjediti Zadar i otoke radi njenog izlaska na more.

“Severnoj srpskoj oblasti valja dati uz teritoriju Dunavske banovine, srezove Vukovar, Šid, Ilok i od Vinkovačkog sreza opštine Vinkovci, Laze, Mirkovci i Novi Jankovci, srez i grad Osijek ceo. Ovoj oblasti valja obezbjediti Baranju sa Pečujem i istočni Banat sa Temišvarom i Rešicama.”

Moljević traži da se “središnoj srpskoj oblasti - Drinskoj banovini” imaju povratiti bosanski srezovi Brčko, Travnik i Fojnica, dok “Dalmacija koja bi obuhvatala jadransku obalu od Ploča pa do ispod Šibenika, te od bosanskih srezova: Prozor, Ljubuški, Duvno, zapadne delove mostarskog i livanjskog sreza, te delove Kninskog i Šibenskog sreza na severu ima da uđe u sastav Srbije i da dobije zaseban autonoman položaj.”

I na kraju (u obliku zaključka), Moljević piše: “U prvom času i bez ičijeg pitanja, stvoriti homogenu Srbiju u granicama kako su napred označene, pa tek onda sa te osnovice, kao svršenog čina, pristupiti uređenju svih ostalih pitanja i sa Hrvatima i sa Slovencima.” I dalje: “Kad se svi srpski krajevi povežu u jednu homogenu celinu, onda pomišljati na uže zbližavanje s Bugarima...” “Srbi moraju imati hegemoniju na Balkanu, a da imaju hegemoniju na Balkanu, moraju prethodno imati hegemoniju u Jugoslaviji.”

Dr Stevan Moljević, rođen 1883. u Rudom, bio je advokat, član SDS-a, osnivač francuskog i engleskog kluba, predsjednik “Srpskog kulturnog kluba” u Banja Luci, a kasnije i predsjednik Izvršnog odbora Centralnog nacionalnog komiteta. Maja 1942. dolazi u Štab četničke Vrhovne komande jugoslavenske vojske u otadžbini, a 1943. preuzima ulogu prvog čovjeka političkog rukovodstva četničkog pokreta Draže Mihailovića. Januara 1944. organizuje četnički kongres u selu Ba (Valjevo). U Vrhovnoj komandi JVNO ostaje do razbijanja četničkih jedinica od strane NOV i POJ aprila 1945.

Da li se može govoriti o podudarnosti i revitalizaciji njegovog koncepta sa ovim ratom, sa vizijama vođa srpskog naroda i potezima koje su oni vukli? Podudarnost je očigledna bez obzira što se istorijske okolnosti iz 1918, 1937, 1941. i 1990. bitno razlikuju. Pomenutu podudarnost posmatraćemo prvenstveno sa vojnog aspekta, pri čemu najprije pada u oči dio Moljevićevog koncepta pod nazivom “Granice”.

U prvoj fazi rata (1990-1995), u tzv. južnu srpsku oblast nije ušla cjela istočna Hercegovina sa prugom Konjic-Ploče. Istina, 1991. JNA je krenula ka Dubrovniku i dolini Neretve, ali su te regije tokom rata izgubljene za koncept “Velike Srbije”.

U tzv. zapadnoj srpskoj oblasti, najprije je 1991-1992. zauzet najveći dio bivše Vrbaske banovine, dio sjeverne Dalmacije (bez Šibenika, Zadra i Biograda), kao i srpski dio Like, Korduna i Banije i dio zapadne Slavonije. U Republici Srpskoj Krajini našle su se pruga od Plaškog do Drniša (ali ne do Šibenika) i pruga Okučani – Kostajnica, bez Sunje, koje nisu radile. Nisu zauzete Šibenska, Biogradska i Zadarska općina. Nije zaposjednuta cijela Gospićka i Ličkoosička općina, općine u Gorskom Kotaru, i sve što je zamišljeno u Baniji i zapadnoj Slavoniji ostalo je van domašaja srpskih oružanih formacija. Stiglo se do linije Virovitica-Karlovac-Karlobag, ali bez četiri važna cilja: Gospića, Zadra sa otocima, Biograda na moru i Šibenika. Na more se izbilo samo kod sela Karina. Prema tome, nije potpuno dostignuta zapadna granica Moljevićevog koncepta. I sve to je bilo privremeno, da bi u fazama od 1993. do 1995. sve bilo izgubljeno, pri čemu su ta područja ostala bez Srba, ali u velikoj mjeri i bez Hrvata. U rukama Republike Srpske ostao je pretežno dio Bosanske krajine i srednje Bosne, koji je uskim koridorom preko Brčkog povezan sa Semberijom i Srbijom.

U tzv. sjevernoj srpskoj oblasti bili su zaposjednuti Vukovar, Ilok, Mirkovci i Baranja bez Pečuja. Osijek i Vinkovci nisu zauzeti. I to je sada područje ponovo vraćeno u sastav Hrvatske.

U tzv. središnjoj srpskoj oblasti (Drinskoj banovini) nisu zauzeti srezovi Travnik i Fojnica, a izgubljena je okolina Sarajeva i Goražda. Vojska Republike Srpske drži etnički oćišćeno područje Podrinja.

Populističkom politikom “dogodio se narod”, ukinuta je autonomija Kosovu, ali, zbog nepovoljnog razvoja događaja, nije dirana Makedonija, što znači da se ovdje gotovo u startu odustalo od Moljevićevog projekta.

Dakle, od realizacije plana “homogena Srbija” u označenim granica i hegemona u Jugoslaviji i potom na Balkanu - za sada ništa. Sudbina Bosne, djela Slavonije i Baranje su otvorena pitanja aktuelnog projekta iz ovog rata. Moljevićev projekat su mnogi analitičari identifikovali sa pojmom “velika Srbija”. Bitno je konstatovati da je ovim ratom točak istorije pokrenut sa izvjesnim modifikacijama programa i, kao iracionalan, pretrpio totalni vojno-politički neuspjeh.

Većina vojnih rukovodilaca, siguran sam, malo je znala o Moljevićevom projektu, pa nije ni pomišljala da se vojni potezi u ovom ratu podudaraju sa Moljevićevim četničkim vizijama “Velike Srbije”. Međutim, neki od generala koji su počeli rat i najduže istrajavali na realizaciji velikosrpske politike, dobro su znali te četničke ciljeve iz 1941. godine i bili svjesni da na kraju XX vjeka vojuju po Moljevićevim mapama.

Ovaj kratak prilog možda će biti zanimljiv mnogima iz bivše JNA i sadašnje Vojske Jugoslavije, koji su pod pazuhom držali “homogenu Srbiju”. Jer, bilo da su naivno izmanipulisani ili ne, priznali to ili ne, zalagali su se za koncept koji je dva puta propao, prvi put (u ratu 1941-1945), stvaranjem SFRJ, i drugi put, u ratu (1990-1995), razbijanjem Jugoslavije.

A šta će ostati od nekih privremeno realizovanih ciljeva: Republika Srpska, Srbija bez pokrajina i sa mnogim još otvorenim pitanjima, kao što su jedinstvena ili djeljiva Bosna, Sandžak i drugo. Da li je ovo prekid strategijski izgubljenog rata ili samo primirje - ostaje da sačekamo. Ali, jedno je sasvim jasno. Nema ni “homogene”, ni “hegemone”, ni “velike Srbije”. Uprkos bezgraničnom zalaganju SANU, SPC, D. Ćosića, J. Raškovića, M. Ekmedžića, Vuka Draškovića, B. Crnčevića, V. Krestića, R. Smiljanića, M. Bećkovića, V. Đuretića, S. Rakitića, M. Komnenića, M. Kapora, G. Đoga, R. Noga, N. Kilibarde i, naravno, S. Miloševića, M. Bulatovića, R. Karadžića, N. Koljevića, B. Plavšić, M. Krajišnika, V. Šešelja, M. Jovića, G. Hadžića, M. Babića, M. Martića i mnogih drugih aktuelnih političara i podržavalaca ovog velikosrpskog projekta, uključujući i one vojne starješine koji su bili lično, direktno ili indirektno, angažovani u njegovoj realizaciji.

“Kad god slušam ultra-patriote kako se
busaju u grudi, meni dođe da kažem
(makar dobio po glavi) da su velikosrbi
napravili Srbiju ovako malom.”
(Novinar Predrag Milojević)


Nastavak slijedi...

“Neće nas spasiti ni savez sa savremenim pravoslavljem.
Današnje pravoslavlje sve više klizi u političku stranku i klerikalizam.”
(General dr Gojko Nikoliš)

SRPSKA PRAVOSLAVNA CRKVA NA POLITIČKOJ SCENI*)

*) O ulozi svih konfesija u besmislenom ratu, vidi poglavlje V – “Vjerska buđenja” ili “vjerski ratovi”

Srpska pravoslavna crkva (SPC) je stupila na političku scenu veoma angažovano, ističuci da su “Srbi kažnjeni zbog nesloge, zato što su napustili pravoslavlje, zaboravili svoju prošlost, kulturu i pismo, “pa ne umeju prepoznati neprijatelja - zmiju kojoj treba nogom stati na glavu”. U početku (1988-1991), u crkvenoj štampi objavljuju se tekstovi pravoslavnih “visokodostojanstvenika” i “liberalne nacionalne inteligencije” (Bećković, Komnenić, Đurić, Drašković, Enriko, Popović, Simonović, Rakitić itd.) o “najugroženijem” i patološkom “mržnjom okruženom srpskom narodu”, o “obespravljenosti”, “eksploataciji”, “teroru”, “asimilaciji” i o “vekovima dugom genocidu nad srpskim narodom”, pa se zato “ima smatrati nužnim otkrivanje stratišta i grobova novomučenika i novosvetitelja” (Uskršnja poruka patrijarha Pavla 1991).

Tokom 1991-1994. patrijaršijski dvor postaje centrom okupljanja prvaka srpskih nacionalnih stranaka iz Srbije i onih “preko Drine”. SPC (posebno jedan deo teologa kao Mijač, Medić, Terzić i drugi), odnosno neki njeni dostojanstvenici (Jović, Kačavenda, Radović itd), prihvataju rat kao “kaznu božju za ovozemaljske grehe” i smatraju da je pir smrti “sasvim opravdan ako se pretvara u odbrambeni rat” (“Pravoslavlje”, br. 613, od 15. marta 1992).

Politička revitalizacija SPC, prvenstveno na problemima “konačnog rešenja nacionalnog pitanja ujedinjenjem celog srpskog naroda na svim prostorima na kojima živi”, imala je značajnu ulogu u homogenizaciji militantnog hegemonizma.

SPC je podupirala srpske aspiracije u Hrvatskoj i BiH i bila je značajan politički subjekat, koji se odredio ne samo u odnosu na politiku u Srbiji, nego i na cjelom jugoslovenskom prostoru.

Uloga rukovodstva SPC u ratu u Hrvatskoj i BiH i na području bivše Jugoslavije je, na žalost, sve prije nego pozitivna. Od 1987. ona snažno podržava političku opciju koja ima svoje korjene i u Memorandumu SANU iz 1986, tj. SPC se zauzima za politiku koja bi dovela do ostvarivanja cilja o udruživanju svih Srba u jednoj državi, prodirući preko Drine (u skladu sa Garašaninovim Načertanijem iz 1844).

Svoju pravu prirodu SPC pokazuje otvorenom podrškom rukovodstvu bosanskih Srba, posebno onda kada je Slobodan Milošević, radi odbijanja mirovnog sporazuma avgusta 1994. zatvorio granicu na Drini, optužujući predsjednika Srbije “da raspiruje neprijateljstvo među Srbima”. U tadašnjoj poruci SPC je zapisano više oštrih napada na međunarodnu javnost, protiv mirovnog plana. SPC nije nikad osudila Karadžićevu genocidnu politiku, niti angažovanje paravojnih snaga iz Srbije i Crne Gore u zločinima u BiH.

Zato na rukovodstvu SPC stoji, teška istorijska krivica, koje se neće moći otresti iako će još dugo propovjedati da Srbi brane Evropu od prodora islamskog fundamentalizma.

SPC je odigrala veliku ulogu u homogenizaciji Srba. To isto su učinile i druge crkve - katolička i islamska. Došlo je do tijesnog spoja crkava i nacionalnih država. SPC, govori o nekoj nebeskoj Srbiji (iznad zemaljske), koja mora biti uzor savremenoj Srbiji: naglašavaju se tradicionalizam, mitologizacija, revitalizacija mita Svetog Save, razvijaju se priče o tome da je “boljševizmom najviše stradalo i trpilo pravoslavlje” i da padom komunizma treba da nastupi procvat pravoslavlja. Nije teško zaključiti da je riječ o ofanzivnoj religioznoj instituciji, koja je u značajnoj mjeri suodgovorna za rat, posebno u Bosni.

Šta znače riječi patrijarha Pavla na Palama “Došli smo u misiju ko Sv. Sava da mirimo braću”. Što nije kazao prestanite tući Sarajevo. Ili, šta znači njegova poruka prije “Oluje” kad je došao u Krajinu kada je rekao: “Došli smo da ohrabrimo borce. Kumanovo je osvetilo Kosovo”. Ovo nije poziv za mir nego huškanje na rat.

Srpske nacionalističke stranke su se zaklele patrijarhu na slogu i odbranu srpstva a to vraća šest stoljeća unazad pred Samodrežu crkvu, gdje se knez Lazar pričestio i zakleo uoči Kosovskog boja. Ovo posljednje nije zaklinjanje pred boj sa Turcima, već i pred boj sa hrišćanskom braćom.

SPC u Hrvatskoj se vrlo neodgovorno ponašala prema vlastitom narodu, tj. prema srpskom pitanju. Najprije je govorila o proganjanju Srba, uvela veliki dio ljudi u velikosrpsko kolo, pa u rat, a onda ga ostavila na cjedilu i tako pomogla da srpskog naroda u nekim djelovima Hrvatske praktično više nema. Prvi su pobjegli Jovan i Lukijan i većina glavara SPC. Jovan je čak u ovom ratu postao i episkop Srba u Italiji i stolovao u Trstu umjesto u Zagrebu ili Ljubljani. Umjesto da se založi za Karingtonov plan i Plan Z-4, SPC je savjetovala napuštanje vlastitih kuća.

Naučne, prosvjetne i kulturne institucije i asocijacije (Srpska akademija nauka i umetnosti - SANU, Srpski nacionalni savet - SNS, Srpski sabor - SS, Udruženje književnika Srbije - UKS, PEN klub Srbije, itd), pred strahom da će biti “potrošeno istorijsko vreme” ocjenjuju SFRJ kao državu u kojoj je “prisutna dugoročna diskriminirajuća politika prema Srbiji”, pa bez rezerve pružaju (1988-1991) punu podršku “novoj vlasti u Srbiji” i “golorukom srpskom narodu Krajine, Bosne i Hercegovine”, uz gromoglasno tamburanje o “trećem, oslobodilačkom domaćem ratu za zaokruženje jedinstvene nacionalne države”.

Nesigurna u svoju političku snagu i u uticaj obznanjenog programa, “duhovna elita” identifikuje svoju političku usmjerenost sa programom nove vlasti u Srbiji, prije svega, sa osudom “pogubnog jugoslovenstva”, federalne državne zajednice (“antisrpske koalicije”) i sa razaranjem privrednih reformi Ante Markovića. Tako su nedvosmisleno izjednačeni hegemonističko-unitaristički program Slobodana Miloševića sa projektom “srpske građanske budućnosti” “demokratske opozicije” na eksplicitnom trojstvu “narod-vođa-elita”.


Nastavak slijedi...

OTVORENO PISMO SLOBODANU MILOŠEVIĆU*)

*) “Osmica”, str. 8. – “Politika iz pozadine”.

“Čak da sam Vaš magarac, vrijeme je da se distanciram,
jer nas vodite u provaliju vojne diktature. Zbog čega su
Vas se odrekli Šolević, Bulatović, Budimirović i mnogi
drugi iz prvog ešalona antibirokratskog pokreta. Tražio
sam vojnički red i disciplinu, dok je mjerilo rada čelnih
ljudi SDS i Milana Babića samo šverc."
(Simo Dubajić)

Poštovani gospodine Predsjedniče!

Niko ne može da ospori Vaše zasluge na obaranju Pere Konja i njegove mafije.

Politički zenit dostigli ste na Gazimestanu 28. juna 1989, ali niste znali koliko je to visoko, pa niste mogli da sačuvate novo. Ljetovanje u Kuparima u društvu Veljka Kadijevića bilo je pogubno za naše realne poglede na budućnost Jugoslavije. Privredna integracija srpske države uz pomoć vrhovne komande i oružanih snaga JNA učinila Vam se stabilnom i završenom.

Po sugestijama okorjelog dogmatičara i preprodavatelja istorije KPJ, pristali ste da ostanete u savezu sa korumpiranim ostatkom militantnog partizanskog titoizma u Srbiji, na čijem čelu se našao Petar Gračanin u ulozi ministra unutrašnjih poslova Markovićeve vlade, a u zakulisnoj igri Mihailo Švabić, Dušan Pekić, Stevan Mirković i Vaša žena Mirjana Marković, nezasito zinuli na dodatne zasluge i slavu.

Opažajući greške koje činite, obratio sam Vam se sa tri pisma iskreno zabrinut za Vaš renome, uvjeren da ste baš takav čovjek u kojemu su neprijatelji srpskog naroda prepoznali novog VOŽDA i da ćete uvažiti neko od mojih nekomunističkih mišljenja. Izgleda da ste Vi takve stavove i nadanja odanih ljudi izvan jednoumlja smatrali manje važnim ili neprijateljskim. Danas, poslije dvije i po godine (znači od 1988. - I. R.) bezrezervnog opredjeljenja za Vas kao oca porodice velikog srpskog naroda, sa žaljenjem moram da priznam da niste opravdali povjerenje najbližih saboraca iz vremena antibirokratskog pokreta kojeg ste hrabro poveli. Čak da sam Vaš magarac, vrijeme je da se distanciram, jer dobro poznajem put kojim nas vodite TRAŽEĆI I ZAHTIJEVAJUĆI da Vas poslušnički slijedimo u provaliju VOJNE DIKTATURE, koja implicira upotrebu tenkova i na ulicama najdražeg BEOGRADA, a ja sam u ratu bio tenkovski komandant i savladao taj strašni zanat.

Nastojanja da nađem opravdanje za promašaje koje ste nizali od onog dana kada ste prihvatili kompromitujući položaj šefa SPS, otkrila su mi da se ponašam kao profesionalni vojnik i VAZAL. Na Vidovdan prošlog ljeta u Prištini molio sam Živorada Igića da Vam predloži ime i program novoj partiji po uzoru na zapadnoevropske socijalne demokratije, jer ste već bili izjavili da Srbiji želite ekonomski prosperitet Švedske.

Kao nacionalista i pristaša parlamentarne monarhije, pretpostavljao sam, da tako implicitno dozvoljavate mogućnost povratka kralja u legalnoj proceduri referenduma, kao što se to dogodilo u Španiji i da ćete se odreći Tita, a sa nacionalne zastave i iznad srpskog grba skinuti Lenjinov simbol, crvenu petokraku zvjezdu. Za te dobronamjerne ispovijesti Vi niste imali sluha.

Od tada kao vjeran konj očekivao sam zob, naoružanje, za odbranu Krajine i sa savjetima Narodnog otpora protiv nasilja nad Srbima, kopitama sprečavao SDS da izađe na izbore protiv Vas.

Uskoro, nakon Vaše izborne pobjede, krajem decembra, pozvao me Jovica Stanišić da mi saopšti preporuku, ne znam čiju i u ime koga, da “izađem iz igre”. Ne poznavajući stil nove vlasti, mislio sam da se radi o nekoj intrigi iz Knina, pa sam odbio savjet sa odlučnim obrazloženjem da sam u tu “igru” već mnogo toga uložio a dosta izgubio. Na osnovu izjave pukovnika Filipovića da “Hrvatska nije preuzela i platila naručeno naoružanje, pa će on da ih tuži sudu”, zahtjevao sam da se našem tržištu proda tih 30.000 automatskih i poluautomatskih pušaka. Odbili su nas svi, uključujući i Zelenovića i Vas, a da ne kažem koliko me ignorisao Škundrić.

Kao utopljenik za slamku, uhvatio sam se za sastanak zakazan kod Cvijana 18. marta, gdje je trebalo da se nađemo Karadžić, Veselinović, Vojvodić i ja. Kako i zašto je zaboravljeno da me se obavijesti da sastanak neće biti, ne znam. Ali sam u međuvremenu saznao da su u “igru” ušli profesionalni šverceri, a ja “iskorišćen koliko je trebalo”. Taj žargon policije i podzemlja nikad nisam podnosio bez uvrede, pa to neću učiniti ni danas. Osjećam se SLOBODAN kao prije mitinga 28. februara 1989. godine, kojega Vi niste umjeli da cijenite.

Moje mjesto u Savjetu ostavljam nakon punih šest mjeseci bezuspješnog nastojanja da se profesionalno organizuje odbrana Krajine osloncem na sopstvene snage, uz saradnju srpskih policajaca, koji otkazuju poslušnost Hrvatskoj, sa oružjem otetim iz milicijskih stanica. Tražio sam vojnički red i disciplinu, a sa materijalnim rezervama koje su stizale iz Srbije kao pomoć, knjigovodstveno rukovanje. Ništa nije poštovano. Samo šverc je bio mjerilo rada i zalaganja čelnih ljudi SDS i Milana Babića, odbrana svedena na lepršanje jugoslovenskih zastava i nadu da će Armija braniti srpski narod kad preda oružje, što ste preporučivali Vi i Jović. Meni je preostalo da se obratim opoziciji i stavim joj na raspolaganje ono što sam postigao i što još mogu da učinim u Krajini u interesu srpskog naroda, a u granicama mojih vojnih znanja i mogućnosti.

Konačno mi je postalo sasvim razumljivo zbog čega su se odrekli Vas, svog i mog “Vožda”, moji i Vaši nekadašnji prijatelji: Miroslav Šolević, Kosta Bulatović, Boško Budimirović, Ilija Živković, Mišo Skulić, Milica Rajić i mnogi drugi iz prvog ešalona polibirokratskog pokreta u Srbiji, kojega ste Vi neosporno vodili uspješno do proslave 600-godišnjice boja na Kosovu, a neuspješno i sa sve većim zakašnjenjem od tada do ovog trenutka.

Po skupoj cijeni čuvanja i hranjenja komunističkog predsjedništva Jugoslavije i Savezne vlade i Armije.

Sa Vašom infantilnom nadom da će vojska moći da se upotrebi za očuvanje Vaše fiksne ideje o federaciji, koju su Vam sugerisali Dobrica Ćosić i SANU, po sovjetskom šablonu. Kažu da je Ćosić imao utjecaja na Vaše političke koncepte. To vjerujem, jer sve pogrešne poteze Vi vučete sve brže, taman tako kako bi Vas opozicija sačekala u zasjedi, dok Dobrica u inostranstvu ne pripremi novi otrovni koktel za “odbranu” Jugoslavije. Ne shvatajući da je jedina mogućnost razgovora o bilo kakvom zajedništvu sukobljenih nacionalnih interesa konfederativni koncept kojega predlažem od 1967, a koji su prihvatili svi osim Vas i Bulatovića.

Uzorci progresa na principima strogog poštovanja tradicije za mene su bili i ostali engleska konzervativna politika, u smislu elegantnog obilaženja socijalnih potresa, te Japan, Švedska, Belgija i u posljednjoj etapi Španija, kao parlamentarne monarhije. O tome jasno govori program SRP, koju sam osnovao prije 14 mjeseci i rasturio kada je predsjednik Kulačin predložio da uđemo u koaliciju sa opozicijom, protiv Vas, Slobodana Miloševića. Danas mi je jasno da je Kulačin imao pravo, a da sam ja pogrešio. Sada znam da sam Vas ja zamišljao onakvim kakvog želim da slijedim. Na žalost, to se pokazalo iluzorno.

A ja sam se lično, hodajući za Vama sa iracionalnim povjerenjem, našao na mjestu sa koga sam pobjegao u slobodu prije 41 godinu. Daleko, daleko od Gračanina, Kadijevića, Pekića, Švabića i njemu sličnih Titovih lakeja. Pokazalo se da nije bilo dovoljno što ja želim da Vi budete ono za šta Vas Bog nije stvorio.

Već sam više puta govorio o velikim promašajima i fatalnom snobizmu kada se radi o SANU i njenim devijacijama od 1945. do danas. Ta institucija morala je obavezno da izvrši radikalnu revalorizaciju akademskih titula i reverifikaciju akademskih radova svojih članova. Treba imati na umu da je intelektualni sloj pravih intelektualaca Srba vrlo tanak i deficitaran. Za 50 godina komunizma školovan je debeo i suficitaran sloj poluintelektualaca, posredovanjem školskog sistema, narodnih univerziteta, upravnih i političkih škola sumnjivog kvaliteta. Sa odgovarajućim katedrama ONO i DSZ, prisutnih skoro u svakoj višoj školi, akademiji i fakultetu.

U tom pogledu naročito je invalidna armija i policija. Hipertrofiran je generalitet Armije niskog obrazovanja opšte vrijednosti, a superhipertrofiran broj i kompromitovan pojam profesora i doktora nauka, naročito onih sa crvenim partijskim knjižicama, sa kojima se hvali vlada Vaših izabranika. Zbog toga, Vi imate transparentnu Vladu i Partiju, ali bez kvaliteta. Vaše posljednje obraćanje Srbiji povodom Jovićeve ostavke, nedvosmisleno govori o Vama kao čovjeku velikih ambicija, nesrazmjernih Vašem državničkom obrazovanju i sposobnostima. Pored svega toga, Vi ste ipak simpatičan slučaj posljednjeg komunističkog autarha.

Drago mi je što sam bio oprezniji poslije Vašeg stereotipnog govora, održanog na posljednjem kongresu Vaših komunista i što sam Vam napisao ono pismo 9. decembra 1989.

Blagodareći Vašoj sporosti, kao posljedici imitiranja Gorbačova, usporen je ritam pljačke u procesu privatizacije takozvane društvene imovine, kao i modernizacija Armije. Na opštu radost bogatijeg sloja komunističke aristokracije. Sve što sam u životu učinio i napravio, posljedica je mog optimističkog entuzijazma, sreće i vjere u Boga. Koliko uvreda čovjek takve kondicije može da izdrži za četrdeset i kusur godina, to sam Gospod zna.

Provokatorski sabori komunističkih vampira na Ušću prevršili su mjeru ponižavanja, pljuvanjem u lice Srbiji, njenom Parlamentu, Vladi i čitavom svijetu nakon neopravdanog sudara Vaše policije i jurišnika Vuka Draškovića, sa tenkovskim epilogom tipa Tjen An Men, a u režiji Jovića i Kadijevića.

S obzirom na socijalne potrebe koje slijede kao posljedica krivo vođene politike SFRJ i ekonomskog sistema opustošene Srbije, već ove godine mora pasti vlast socijalističke ljevice koju je ustoličila i do sada držala samo Vaša lična slava i imidž.

Posljednji je čas da se ponovo nađete na čelu srpske omladine i studenata, da naoružate srpski narod a i pružite mu šansu za uspešnu odbranu pred agresijom ustaštva i fundamentalizma, ili da se povučete iz politike u banku, odakle ste ‘podobno’ krenuli u godine raspleta.”
17. marta 1991.
S poštovanjem Simo Dubajić



Pismo je objavljeno marta 1991. u poslednjem broju “Osmice” (“Novosti osam”). Ratnog druga Simu Dubajića odavno znam. Bili smo 1941. i početkom 1942. u istom bataljonu, stupivši u partizane iz školskih klupa. Godine 1943. i 1944. bili smo u 19. diviziji. Poslije rata, bili smo u Tenkovskoj armiji. Inteligentan je, pismen, ali i, najblaže rečeno, kontroverzna ličnost za koju se nikada ne zna gde će osvanuti, jer preko noći može da napusti ono što još danas radi sa velikom voljom i strasno. Zbog toga je u vrijeme Informbiroa izvučen iz armije (bio je potpukovnik) da bi bio zaštićen upravo od svoje nepredvidive naravi.

Petokraku je davno zamjenio drvenim krstom, koji je nosio oko vrata, napasajući i toreći ovce sjevernom Dalmacijom i južnom Likom, iako je, na bazi ratnih zasluga, od socijalizma dosta dobio, o čemu ne govori.

Pismo “čestite starine”, kako su ga beogradski mediji zvali u vrijeme prvih događaja u Kninu, izvlačeći na TV snimcima i navodima brkatog Simu u prvi plan, karakteristično je za obe strane – i za pisca i za adresanta. Dubajić shvata da ne treba više da bude magarac S. Miloševića tek pošto mu je saopšteno da “izađe iz igre”. I na ovom primjeru uočljiv je metod prihvatanja i odbacivanja saradnika. Dobra je i takva kontroverzna ličnost dok može da posluži, a, potom, obično uz pristojnu nagradu, upućuje se u zapećak.

Dubajić ovom prilikom, ne štedeći druge, nije progovorio o svojim “djelima i nedjelima” iz “magarećih godina”, službovanja Voždu antibirokratske revolucije. A bilo bi interesantno da kaže da li je luk jeo ili samo mirisao u prvim zasjedama kojima su paljeni fitilji za eksploziju tragedije srpskog naroda u Hrvatskoj. Ljut je na, kako kaže, profesionalne švercere, želeći, vjerovatno, da istakne svoju principijelnost. Upućeniji međutim, slute da je u pitanju gnjev amaterskog švercera koji je prodavao oružje dobijeno da ga besplatno podjeli. U pismu, za koje vjerujem da je iskrena ispovijest, “velebitski vojvoda”, nekadašnji ljuti protivnik četnika popa Đujića, mogao je još mnogo toga da kaže, kako je i kada u Dalmaciji i Lici dizao bunu kojoj se i Đujić divio, da kaže s kim se sve povezivao, od koga je sve dobijao direktive i kako ih je izvršavao. Dobro je, međutim, što je makar i djelomično progovorio da se odgovornost prvoodgovornih čelnika ne bi svaljivala samo na kontroverzne ličnosti i zakašnjele “magareće godine” manje ili više značajnih epizodista.


Nastavak slijedi...

“Kunem vas Svetim Vasilijem i Svetim Petrom,
zaustavite izvedenu vojsku, ne uvodite je u
strašno krvoproliće, ne dajte da se lomi i razvaljuje
Dubrovnik, ne okupajte kamenje zaludnom krvlju,
ne pustite grijeh toliki na ovo vrijeme.”
(crnogorski književnik Vojislav Vulanović
“Monitor”, 25.X 1991.)

CRNA GORA NA HERCEGOVAČKO – DUBROVAČKOM RATIŠTU

Kako je konkretno izgledalo ratovanje Crne Gore podrobno je opisao jedan od mnogobrojnih nevoljnih učesnika ovih neslavnih ratovanja – novinar Veseljko Koprivica u feljtonu “Sve je bilo meta – zapisi sa dubrovačko – hercegovačkog ratišta”, koji je u beogradskom listu “Danas” izlazio gotovo dva mjeseca, počev od 13. marta 1998. godine.

Zbog upečatljive autentičnosti i neposredne dokumentarnosti, korisno je makar fragmentarno naznačiti akcente ovih zapisa jer uvjerljivo potvrđuju tezu o besmislenosti YU-ratovanja i opisuju kako Crna Gora “nije bila u ratu” u kome je učestvovala.

Mobilisan da bi bio kurir u štabu bataljona crnogorske brigade “Veljko Vlahović”, Koprivica, između ostalog bilježi:

– Rezervisti kreću u boj, uzvikujući “idemo na ustaše”, “davno je trebalo da idemo u pomoć srpskoj braći”, “dajte nam municiju”…

Tako se brigada zaklinjala na vjernost srpstvu i S. Miloševiću.

Na političkoj nastavi bilo je govora da će F. Tuđman napasti Crnu Goru i da planira “da se između Bara i Ulcinja spoji sa vojskom Albanije”. Bilo je “nesrećnika” koji su u to vjerovali.

Na Ćemovskom polju Momir Bulatović je izjavio: “Ko nije spreman da ide na ratište, neka istupi šest koraka napred”, a general JNA je, pred pokret, održao govor.

Ni Bulatović ni general nisu rekli gdje se ide. Crnogorska štampa bila je prilagođena događajima u Jugoslaviji iz ugla veliko - srpske politike, otcjepljenja Slovenaca i Hrvata, međunarodna urota, nepobjediva JNA itd.

– Iz feljtona se vidi da su septembra 1991. na položajima prema Neretvi – jedinice Užičkog i Titogradskog korpusa, i da je Tuđmanova vojska sa dvije strane Neretve i da dejstva na tom ratištu objedinjava general Jevrem Cokić – član Štaba Vrhovne komande, a jedinice JNA na ovom području nazivaju “Crnogorska vojska.”

Psovka na dezertere: prije pokreta na ratište bilo je “polaganja oružja” i psovki na dezertere. Pominje se 52% rezervista iz Crne Gore koji neće da idu u rat.

Od Titograda do Trebinja, gdje je brigada stigla u oktobru, stalno se govorilo “o svjetskoj zavjeri protiv Jugoslavije i Srbije”, o zvjerstvima koje “ustaše” i “balije” prave nad nevinim Srbima u Hrvatskoj i Bosni, o “našem Slobi kojem cio svjet ništa ne može”, o “pravoslavlju i braći Rusima koji nas nikad neće ostaviti” itd. Na političkim časovima isto kao i na TV i novinama.

– U Trebinje, uz pjesmu i pucnjavu, išlo se kamionima i autobusima. Ceste iz Crne Gore ka Dubrovniku i Trebinju zakrčene su vojskom i topovima. Stiglo se u Trebinje, pa onda prema tromeđi Crne Gore, BiH i Hrvatske, rušenje i pljačka u Jablanovom dolu i Dubravci iako niko ne pruža otpor. Brigada “Veljko Vlahović” završila je “operaciju čišćenja” u Hercegovini negdje u Ljutoj Dubravci. Kod sela Ravno stigli su Nikšićku brigadu, koja je tu ratovala.

– Preko Konavlja ka Dubrovniku išla je brigada “Sava Kovačević”, koja je kod Slanog (“Čepikuća”) imala desetinu mrtvih i preko 100 ranjenih (upala je u zasjedu) zbog čega se okrivljivalo “srpskog generala Torbicu, koji ih je gurnuo u smrt” rekavši da je pred njima sve slobodno.

– Da li smo u ratu? Pitaju borci poslije vijesti Radio Titograda da je održana sjednica Predsjedništva i Vlade Crne Gore “koja zaključuje da Crna Gora nije u ratu jer crnogorske jedinice ratuju u sastavu JNA, koja je u nadležnosti Federacije”. Kakva ocjena?…

Crnogorski premijer Milo Đukanović je izjavio: da “ćemo dobiti nametnuti rat, samo ovog puta ćemo ih pobjediti i završiti zajednički život sa njima nadam se za sva vremena”. Otkuda toliko mržnje u ovom mladom čovjeku, koji “nametnuti rat” ratuje tuđim životima pita se jedan broj rezervista ove brigade.

– Kako je Momir Bulatović objasnio napad na Konavlje, operaciju na Dubrovnik i prema Neretvi? Ovako: “Mjesecima su gomilane hrvatske trupe na našoj granici… Ni jedan od naših zahtjeva da se povuku nije urodio plodom…”

U borbama oko Dubrovnika poginuo je komandant VPS “Boka” Krsto Đurović, u helikopteru, izgleda pogođen snajperom iz crnogorske brigade (“Pobjeda” 2. X). Đurović je preko Radio Titograda ovako objašnjavao cilj borbi prema Dubrovniku:

“Na kopnu, ima da obezbjede razmeštanje paravojnih formacija na prostoru Vitaljine, da obezbjede da sa kopna ne može biti ugrožen Bokokotorski bazen i Prevlaka.

Na moru ima da blokiraju Dubrovnik i pomorske komunikacije”

– U Konavljama (kod Ćilipa) Nikšićani su zapalili kuću Tereze Kesovije koja je pjevala “svojim dragim Crnogorcima” na posljednjem koncertu u Titogradu. Sela Mihanići, Popovići i Drvenik su zapaljeni od jedinica iz Budve, Bara i Nikšića.

U “Monitoru” Tereza Kesovija kasnije pored ostalog piše: “ Meni nije stalo do moje kuće podno Ćilipa, koju su kompletno uništili. Uništen je cio moj kraj i moj trud… Ja sam bezbroj koncerata dala besplatno, a prije četiri i po mjeseca poklonila sam Titogradu honorar za tamošnje kazalište…, a oni sada pale i ruše, razaraju i uništavaju…”

A u “Večernjem listu” Kesovija izjavljuje: “Ne znam da li da mrzim, plačem, što činim? Neću kazati da su to životinje, jer ne želim uvrijediti ta plemenita bića. Ma, to su sotone, gnjide! Gdje su dobri ljudi, a među njima mora biti takvih, zašto ćute i puštaju da se to sve događa?”

– Radio Titograd svakodnevno izvještava “o mudžahedinima, Kurdima, Šiptarima, Crncima… koji u ustaškim uniformama kao plaćenici ratuju protiv nas”. Mi još nijednog nismo vidjeli – piše autor feljtona.

“Pobjeda”, 2. oktobra pored ostalog piše: “U Konavlju juče i sinoć poginulo je između pet i sedam stotina pripadnika “šarene vojske” Franje Tuđmana. Kupari su sravljeni sa zemljom. Srušen je TV-repetitor na Srđu”. Prevaziđeni su “svi lažovi ovog svjeta” - tvrdi autor feljtona.

– Razorena je farma i kuća Borisa Vukobrata. Sa farme je odvezeno 476 krava u Spuž i Nikšić – navodno privremeno – da prežive rat, javlja Radio Titograd, a detalje je ispričao oficir JNA. “Poluglasno grupa rezervista psuje generala Strugara, Torbicu, Eremiju i Kadijevića.”

– Šta je ministar odbrane Crne Gore pukovnik Božidar Babić, na zasjedanju crnogorskog političkog vrha, rekao:

“Stalnim provokacijama i sve otvorenijim ispoljavanjem teritorijalnih pretenzija ustaške vlasti, bezbjednost Crne Gore bila je ugrožena. OS Jugoslavije Crna Gora daje punu podršku. JNA je i crnogorska i jugoslovenska po svom biću i namjeni… Treba konačno na silu odgovoriti još većom silom i primorati ustaške vrhovnike, poglavnike i stožernike da u svoju suverenost za kojom žude mogu otići, ali malo drugačijim načinom nego što su zamislili”! Ministar je istom prilikom pripretio obveznicima koji se nisu odazvali.

– Bilo je i drugih mišljenja – protiv ratne opcije. Tako su poslanici liberalnog saveza i SDP izjavili: “Dolazak Crnogoraca na dubrovačko i hercegovačko ratište je najveća sramota za Crnu Goru”

– Šta se pjevalo u nekim crnogorskim jedinicama?

To su bili najčešće hitovi “Od Topole pa do Ravne Gore, svud su straže đenerala Draže”, “Đurišiću mlad majore”, “Ko to kaže, ko to laže Srbija je mala”, “Slobodane samo reci, lećećemo kao meci”, “Ne tražimo ništa novo, samo carstvo Dušanovo”, “Od Ulcinja pa do Trsta, krstiće se sa tri prsta”.

Kakav repertoar? Sličan je bio i oko Knina, na Drini i u Beogradu.

– Kako je Momir Bulatović na oktobarskoj vanrednoj sjednici Skupštine Crne Gore branio JNA?

“Tvrdnja da JNA ruši pred sobom uključujući bolnice, škole i crkve potpuno je netačna. Ako u svojoj odbrani armija sruši objekat sa kojeg se puca, ne može joj se tada prigovoriti niti sa vojnog, niti sa humanitarnog stanovišta”.

– Ko je sve posjetio ratište?

Dr Novak Kilibarda, Amfilohije Radović – SPC, Momir Bulatović – predsjednik Crne Gore, Milo Đukanović – predsjednik Vlade Crne Gore, četnički vojvoda Vojislav Šešelj, Željko Ražnatović “Arkan” i generali Jevrem Cokić (koji je ranjen), Pavle Strugar, Milan Torbica (čije jedinice su potpuno razrušile selo Ravno) i Eremija (koji je primio, poslije uništenja, ključ od Čepikuća).

– Šta je izjavio ministar inostranih poslova Srbije?

Na pitanje njemačkog “Špigla” šta Srbi traže u Zadru, Šibeniku i Dubrovniku, Jovanović je odgovorio: “Ne traže ništa, tamošnje borbe su stvar Armije”!

Ova izjava šefa diplomacije Srbije sa crnogorske strane je prokomentarisana: “Kad li će Crnogorci shvatiti da je ovo rat za – ništa i šta uopšte traže na ovom ratištu? Da li je to već počelo pranje ruku u “bratskoj Srbiji” od jedne unapred izgubljene bitke u koju je gurnuta Crna Gora?”

– U otvorenom pismu Branku Kostiću, Momiru Bulatoviću i Milu Đukanoviću prof. dr Milutin Anđelić piše iz Zagreba (23. X 1991), pored ostalog:

“Vojna vrhuška našla je neprijatelja u hrvatskom narodu, sutra će ga naći u vašem i mom narodu”. Gospodo, vi ste suodgovorni za sve to, htjeli to priznati ili ne. I vi jašete konje Apokalipse. Ne ratujete vi, pred zidinama Dubrovnika, za vaš i moj narod… Vaša smotra osvajačka pred vratima Dubrovnika iskazala je najapsurdniji sudar barbarstva sa civilizacijom u ovom prljavom ratu…

Od kako ste kao “heroji antibirokratske revolucije” dovedeni na vlast, crnogorskom narodu nudite samo oružje, mržnju i rat… “Zato ne shvaćate da ste vi samo alibi u ovom prljavom ratu, da ste lutke na koncu čije krajeve netko drugi vuče?”

– Iz štaba Titogradskog korpusa izašla je tvrdnja “da ukupan broj rezervista iz Crne Gore upućen van granica Hercegovine ne prelazi 12.000 i da preko 3.000 vojnika iz Srbije učestvuje na hercegovačkom ratištu. Na ovo je Momir Bulatović rekao “Da je kojim slučajem u Srbiji isti procenat mobilizacije kao u Crnoj Gori, Srbija bi imala 500.000 mobilisanih rezervista.”

– Iz feljtona se vidi da je Nikšićka brigada od početka u Istočnoj Hercegovini i da je rušila selo Ravno. Jedna brigada jačine 1.051 rezervista iz Crne Gore u Baniji – kod Dvora na Uni. Zbog toga “što JNA nije imala na raspolaganju drugih jedinica”.

– Liberalni savez Crne Gore (“Monitor”, 8. XI 1991) u otvorenom pismu Veljku Kadijeviću piše: “Otkuda vam, gospodine generale, pravo da manipulišete tradicionalnim patriotskim osjećanjem crnogorskog čovjeka, vodite cjelokupnu crnogorsku mladost u današnji ratni i moralni pakao u Hrvatskoj? Zar ne vidite da su Vas svi ostali napustili, prezrevši besmisao ratnih operacija i ciljeva? Ne zaboravite da je broj rezervista koje ste pokupili iz Crne Gore ravan broju angažovanih vojnih obveznika iz dvije stanovništvom znatno brojnije republike. Crnogorski rezervisti ratuju i oko Dubrovnika i u Kninu, i u Dvoru na Uni i Vukovaru. Otkud ih sada angažujete i u Divuljama kod Splita?… Do sada su crnogorske majke u ovom prljavom ratu dočekale više od 160 sanduka sa svojim mrtvim sinovima. Nećemo govoriti o onima čija imena, iz taktičkih i propagandnih razloga, vaši štabovi ne objavljuju.

Crnogorska demokratska javnost dobro zna da je, navodna, direktna opasnost za Crnu Goru izmišljena kako bi se ona uvukla u rat i svjetsku sramotu u dubrovačkoj agresiji.”


Nastavak slijedi...

“Glavnu odgovornost za tešku sudbinu koju su doživeli
bivša Jugoslavija i njeni narodi, među kojima i jednu od
najtežih sudbina i srpski narod, snose one političke snage
koje su tada vladale Srbijom.”
(Miloš Minić)

VUKOVAR I DUBROVNIK – POBJEDE KOJE PREDSTAVLJAJU PORAZ

Za Srbe je Vukovar bio “oslobođenje”, a za Hrvate “okupacija”. Od grada nije ostalo ništa osim imena koje asocira na osnivački kongres KPJ 1919. i na “Batu”, proizvođača najjeftinije obuće.

Za Crnogorce su Konavlje i blokada Dubrovnika najveća sramota – nacionalna i civilizacijska. Na Stradunu je pobrojano 49 artiljerijskih rupa. Dubrovnik u svojoj prošlosti gotovo da nije bombardovan.

Vukovarska operacija je faktički započela borbama u Borovom selu (11. maja 1991) angažovanjem paravojnih odreda “Dušan Silni”, “Valjevo” i “Avalskog četničkog korpusa.” Nastavljena je septembra upotrebom operativne grupe “Jug” od Šida i grupe “Sever” od Erduta. Snagama komanduje komandant 1. AO general Života Panić.

Neposredne borbe za Vukovar su počele 6. oktobra 1991, a 18 novembra je Vukovar zauzet pošto je temeljito razrušen.

Grupaciju na lijevom krilu prema Dubrovniku i Neretvi čine titogradski, užički i bilećki korpus sa TO i paravojnim snagama iz Crne Gore i Istočne Hercegovine. Snagama komanduju generali Jevrem Cokić i Pavle Strugar.

Vukovar je najupečatljivija slika rušilačkog dejstva, besciljnosti ovog rata i pobjede koja je poraz. Vukovar su, poslije tromjesečne opsade i rušenja “oslobodile” gardijske jedinice beogradske oblasti sa paravojnim odredima i samo je varka da je to, po Kadijeviću, “najveća pobjeda nad ustašama i poraz glavnine hrvatske vojske”. Taj nepostojeći grad proglašen je “budućom prestonicom” tog djela Podunavlja, s jedne strane, a sa druge strane “hrvatskim Staljingradom”. Potpredsjednik skupštine Srbije Bora Petrović, prvi je njegovim “oslobodiocima”, stojeći kraj jednog tenka gardijske brigade, čestitao pobjedu i novembra 1991. rekao da se “Srbija sa ovog mesta više nikad neće pomaći”. Tih dana 1991. godine, ispod oraha na Bulevaru oktobarske revolucije, posmatram odlazak tenkova na Vukovar. Kasnije se isti ali razređeni tenkovi vraćaju, istim putem koji je promjenio ime u Bulevar mira, okićeni tablama osvojenih vukovarskih ulica. Slično su se kitili tenkovi i topovi (ranije vlasništvo JNA) Franje Tuđmana i Radovana Karadžića, kada su “oslobađali” gradove i općine u Hrvatskoj i Bosni.

Poslije višemjesečnih borbi oko Neretve, deblokadom Dubrovnika, povratka Konavlja sa Ćilipima i izlaskom na crnogorsko-hrvatsku granicu, završena je tzv. operacija Janka Bobetka “Tigar”. Vraćen je taj dio Hrvatske, kojeg su početkom rata posjećivali načelnik Štaba Vrhovne komande, predsjednik Crne Gore, mnogi generali i vojvoda Šešelj. Tom operacijom hrvatska strana je preuzela strategijsku inicijativu, što je bilo gotovo presudno za daljnje operacije hrvatske vojske, bez obzira što je posljednja faza ove ofanzive završena pregovorima na fregati “Avenger” između generala Pavla Strugara i Janka Bobetka, poslije čega su se Crnogorci povukli kroz porušeno Konavlje, uz zaštitu i kontrolu UNPROFOR-a.

I za vojnu strategiju i operatiku, kao i za sve druge strategije i djelatnosti, važi osnovno pravilo: da bi se ostvario uspjeh, moraju se postavljati samo ostvarljivi ciljevi i zadaci. Ako se planira nemoguće, ako se pogrešno procjene sopstvene snage a zadaci postave iznad realnih moći – sebi se unapred izriče presuda, a izvijestan je samo – neuspjeh. A ako se tako ponašaju vojni stratezi – neminovno se gubi rat. Istorija je to potvrdila bezbroj puta, ali to naše jastrebove ničemu nije naučilo. Shodno tome, slomljene su obe osnovne i najjače krilne grupacije, desno - slavonsko-vukovarska i lijevo - dubrovačko-hercegovačka


Nastavak slijedi...

“Nijednu od borbi nije dobio (S. Milošević) ali je zato svaki
put izazivao nove i nove, koje su već kao takve izgubljene.
Tome je dosta doprinelo i njegovo nikakvo poznavanje srpske
istorije, koju je učio i od Dobrice Ćosića.”
(Dr Slobodan Inić)

“Srbija je izolovana, da izolovanija ne može biti.”
(Istoričar Ivan Đurić)

“Toliko izolovani su danas samo još Irak i Libija.”
(Mirko Tepavac)

“PUT U BESPUĆE”

Pravo na generalnu ocjenu i zaključak o tome zašto je Srbija ušla u rat i šta je njime postigla, treba dati takvim ličnostima koje su bile aktivni učesnici prethodnih zbivanja i koji poznaju glavne aktere, njihove motive, kvalitete i mentalitete. Ivan Stambolić je takva, autentična i kvalifikovana ličnost. U svojoj knjizi “Put u bespuće”, on ističe:

“Majstori političkih intriga oko Miloševića su prije svega Ljubičić, Čkrebić, Trifunović, Vidić i Bakočević.”

“Oni koji su u Srbiji rat izazivali i vodili neće vam jasno priznati poraz: što više, demagoški ga prikazuju kao pobedu.”

“Kada je cela stvar s ideološkom odbranom Jugoslavije bila potpuno ogoljena, najveći je deo armije, evoluirajući od komunizma i unitarizma, završio u pravoslavlju i velikosrpskom nacionalizmu.”

“Od poraza peru ruke i oni delovi inteligencije koji su bili elitniji dio ratnog štaba.”

“Duboko verujem u dolazak druge Srbije.”

“Rat za teritorije, a Srbija je vraćena u svoje teritorijalne granice.”

Nikad, i ni u jednom ratu u istoriji, nisu sve strane bile, a ni mogle biti podjednako krive. U ovom ratu mnogo je krivih i tek će povijest ustanoviti koliki je čiji udio u krivnji, a početnu krivnju Ivan Stambolić pripisao je “imperijalističkoj politici srpskog režima i njegovoj ideji velike Srbije”. Memorandum SANU nazvao je “šovinističkim proglasom i ratnim manifestom srpske intelektualne elite”. Stambolić tvrdi “da SANU nije pronašao S. Miloševića, nego je on pronašao njih”. Probleme Kosova su eksploatirali samo “zato da bi kosovizirali” “srpsko pitanje preko Drine”. “Jugoslavenski vrh je imao dovoljno snage da se ispreči Miloševiću, ali ga nije zaustavljao ni politički ni vojni vrh.”

Po Stamboliću, general Nikola Ljubičić je doveden iz armije u Srbiju…, “ali nasuprot očekivanjima bavio se zatrovavanjem unutrašnjih odnosa, posebno na relaciji republike – pokrajine”. On je podrškom Miloševiću i ‘antibirokratskoj revoluciji’ učinio sve da Srbija uđe u rat protiv ostalih naroda bivše Jugoslavije, i da JNA završi kao udarna pesnica velikosrpskog nacionalizma.”

Srbija i Crna Gora sa S. Miloševićem i M. Bulatovićem na čelu ušle su u rat isturajući druge – dio lokalnih Srba u Hrvatskoj i Bosni, sa SDS, JNA, dobrovoljce iz Srbije i Crne Gore. A 1993. godine, kada su se uvjerili da strategijski gube, počinju da se izvlače iz rata, opet preko drugih, ovog puta prvenstveno preko stranaca. I to u času kada se računica da će Srbija pobjediti i postati velikom silom na Balkanu pokazala pogrešnom.

Srbi u Hrvatskoj su prepušteni sami sebi i na bestijalan način – ostavljeni od Srbije i Crne Gore, SRJ, od Pala, kninskog rukovodstva, inostranog faktora, a o Tuđmanu da se i ne govori. Srbi su, inače, u vojnom, političkom, moralnom i svakom drugom pogledu strana koja je najviše poražena. Zašto je izgubljen rat? Zašto je vođen suludi rat? Izgubljeni su i rat i ratovi, jer nije trebalo ni da budu vođeni.

Za S. Miloševića danas neki besmisleno govore da je komunista, da slijedi Tita itd. Međutim, on to nije, te protivrečnosti nisu im smetale kada ih je na Gazimestanu sakupio, kada je najavio rat, već je “banda crvena” ušla u propagandnu modu od trenutka kada je postalo jasno da je rat beznadežno izgubljen. I kao što Miloševičeva operacionalizacija memorandumskih opredeljenja nema nikakve veze sa Titom i temeljima na kojima se zasnivala SFRJ, ni partizanski period i njegovi istinski pripadnici nemaju ama baš ništa zajedničkog sa onim što se događalo posljednjih desetak, a naročito posljednjih osam godina. Zato bi oni, kojim je uzvik “bando crvena” postao svakodnevna parola, koja se koristi za najraznovrsnije povode, trebalo da razluče kome se zapravo obraćaju. Da li time izražavaju razočarenje u jednog i više lažnih komunista koji su izdali tekovine antifašističke narodnooslobodilačke borbe, ako su ih ikada suštinski i prihvatili, ili pak tim povikom izražavaju i dalje podršku jednoj propaloj, ekstremno nacionalističkoj politici koja vodi jedino u fašizam. Mada, i u jednom i u drugom slučaju, više govore o sebi nego o drugima, time nipodaštavaju ogromne žrtve narodnooslobodilačkog rata, vređaju sjene mrtvih rodoljuba, pozivaju na linč preživjelih učesnika slavne epopeje i sljedbenika uvjek aktuelne ideje o ravnopravnosti naroda, bratstvu, građanskoj jednakosti i socijalnoj pravdi; moralno degradiraju sebe, a ne ono što se pred istorijom kao trajna vrjednost ne može degradirati, niti poricati kao faktička činjenica. Oni ne shvataju da na taj način vređaju i slavne srpske ratnike sa Deligrada i Čegra, sa Cera, Kolubare i Kajmakčalana, da preziru i one mislioce sa ovih prostora koji su izrasli u evropske i svjetske veličine – Svetozara Markovića, Dimitrija Tucovića, Nikolu Teslu i druge.

A kada današnja “pozicija”, koja se ulagivala četnicima i svrstavala ih kao dobrovoljce i na druge načine pod svoje zastave, i najveći dio opozicije, koja se sa četnicima poistovjetila, zaklinjući se u Dražu Mihailovića i monarhiju, ostvare (odvojeno ili zajedno) rezultate bar približne onima koji su postignuti od 1941. do 1990. godine na prostorima nekadašnje Jugoslavije, zaslužiće da im se oda dužno poštovanje. No, prema dosadašnjem stanju stvari, vrlo je vjerovatno da još dugo, dugo neće biti razloga za to. Jer, mnogo je lakše pozivati u rat, manipulisati srpsko - crnogorsko - jugoslovenskom javnošću, reći “svi Srbi u jednoj državi” i na kraju ih iznevjeriti, sijati mržnju, negirati dostignuća prethodnika, rušiti spomenike i skidati zvjezde, nego život u materijalnom i duhovnom pogledu učiniti boljim, bogatijim – dostojnim čovjeka i primjerenim svjetu na razvođu dva milenijuma.

“Okosnica aktivnosti srpskog rukovodstva koja se, neprikriveno,
preko Jovića i Predsedništva SFRJ, nametala kao aktivnost
jugoslovenskog rukovodstva, prema njegovom svedočenju bila je:
svesno i namensko nipodaštavanje drugih republika i njihovih
predstavnika i na republičkim i na saveznom nivou i korišćenje
ultimatuma kao metoda za uspostavljanje “ravnopravnosti” odnosa
u federaciji, obaranje reformskog programa SIV-a A. Markovića kao
najveće prepreke sprovođenju unapred zacrtane politike, stvaranje
teritorijalno što veće srpske države uz “izbacivanje” Slovenije a
onda i Hrvata iz Jugoslavije, upotreba imena “Jugoslavija” za sticanje
političke, vojne i moralne prednosti i na kraju, upotreba vojske za
ostvarivanje napred pobrojanog”.
(Istoričar dr Olivera Milosavljević)
(“Naša borba” – 20. 3. 1996. pod naslovom “Sloba, Veljko i ja”.)


“Za katarzu jugoslavenskih naroda mnogi trudbenici nauke
i umjetnosti, mnogi crkveni dostojanstvenici – zbog nerazumne
poniznosti pred nacionalnim pravom mača…pred apokalipsom
besmislenog rata-ratova, daleko su najodgovorniji, krivi možda
i više od sadašnjih i budućih ‘pitomaca’ Suda u Hagu.“
(Pukovnik dr Dušan Plenča)


Nastavak slijedi...